Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly sữa bò ấm hoặc ly cà phê sữa béo ngậy để nạp năng lượng. Thế nhưng, với những ai đang sống chung với hội chứng ruột kích thích (IBS), bữa phụ tưởng chừng vô hại này lại có thể biến thành nỗi ám ảnh kéo dài nhiều giờ đồng hồ. Cảm giác đau quặn bụng từng cơn, bụng sôi sùng sục, chướng căng và thôi thúc phải chạy vội vào nhà vệ sinh khiến không ít người băn khoăn liệu sữa bò có thực sự là thủ phạm kích hoạt cơn đau.

Câu trả lời ngắn gọn là có: sữa bò hoàn toàn có thể làm cơn đau bụng ở người mắc hội chứng ruột kích thích trở nên trầm trọng hơn. Tuy nhiên, nguyên nhân không hoàn toàn nằm ở việc ruột bị tổn thương thực thể, mà chủ yếu do sự nhạy cảm quá mức của đại tràng trước quá trình lên men của đường lactose và phản ứng co thắt bất thường của nhu động ruột [1].

Cơ chế: Vì sao đường lactose khiến đại tràng lên cơn co thắt?

Hội chứng ruột kích thích là tình trạng rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính, ảnh hưởng đến khoảng 10% đến 20% dân số trưởng thành trên thế giới [1]. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng tái phát, chướng bụng, đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón nhưng không có tổn thương thực thể trên niêm mạc ruột [2], [1]. Trong khi đó, sữa bò chứa một lượng đường tự nhiên đáng kể gọi là lactose [3].

Để cơ thể hấp thu được lactose, ruột non cần tiết ra một loại enzyme đặc hiệu mang tên lactase nhằm phân tách lactose thành hai đường đơn là glucose và galactose [3], [4]. Khi men lactase bị thiếu hụt hoặc hoạt động kém, lượng đường lactose không tiêu hóa hết sẽ di chuyển thẳng xuống đại tràng [4]. Sự hiện diện của phân tử đường chưa chuyển hóa này kéo theo một lượng nước lớn vào lòng ruột do chênh lệch áp suất thẩm thấu, trực tiếp gây ra tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc phân nhiều nước [4].

Tại đại tràng, các vi khuẩn đường ruột sẽ tiến hành lên men lượng đường lactose ứ đọng này [2]. Quá trình lên men vi sinh sinh ra một lượng khí lớn, trong đó có khí hydro [2], [3]. Lượng khí tích tụ nhanh chóng làm căng giãn thành ruột non và ruột già, dẫn đến hiện tượng chướng bụng, đầy hơi và buồn nôn [3], [4]. Ở người có hệ tiêu hóa bình thường, sự căng giãn này chỉ tạo cảm giác hơi tức bụng nhẹ. Nhưng với người mắc hội chứng ruột kích thích vốn có trục não - ruột nhạy cảm quá mức, việc căng thành ruột sẽ kích hoạt các thụ thể thần kinh nội tạng, tạo nên những cơn co thắt đại tràng dồn dập và cảm giác đau quặn dữ dội [2], [3].

Nghiên cứu chỉ ra: Người mắc IBS có thực sự thiếu hụt men tiêu hóa?

Để làm rõ mối liên hệ giữa sữa bò và triệu chứng co thắt bụng, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm đo lường khả năng tiêu hóa lactose ở người bệnh. Một phân tích gộp công bố năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu đối chứng đã so sánh tỷ lệ tiêu hóa kém và bất dung nạp lactose giữa bệnh nhân IBS và người khỏe mạnh [1]. Kết quả phân tích gộp cho thấy tỷ lệ kém tiêu hóa lactose thực sự (lactose maldigestion) giữa người mắc IBS và nhóm đối chứng khỏe mạnh không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [1]. Cụ thể, tỷ lệ này không đổi dù tính theo liều lượng lactose nạp vào với tỷ số chênh OR = 1,122 hay theo phương pháp xét nghiệm với OR = 1,156 [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích lại xuất hiện triệu chứng bất dung nạp lactose khách quan cao gấp 2,521 lần so với người khỏe mạnh [1]. Đồng thời, tỷ lệ người bệnh IBS tự báo cáo mình bị bất dung nạp đường lactose cao hơn gấp gần 3,5 lần nhóm chứng với OR = 3,499 [1]. Điều này chứng minh rằng cùng một mức độ men lactase và cùng một lượng khí sinh ra, người mắc IBS vẫn phải chịu đựng cơn đau bụng dữ dội hơn người bình thường [1].

Mối tương quan này cũng được ghi nhận rõ nét trong một nghiên cứu quan sát trên 427 người trưởng thành [5]. Bằng nghiệm pháp dung nạp lactose kết hợp ethanol, các nhà nghiên cứu phát hiện có 101 người tiêu hóa kém lactose và 326 người tiêu hóa bình thường [5]. Khi đối chiếu với tiêu chuẩn chẩn đoán Rome, tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích ở cả hai nhóm này đều ngang nhau, cùng dừng ở mức 15% [5]. Trong nhóm bệnh nhân IBS, tỷ lệ thực tế bị kém hấp thu lactose cũng chỉ là 24%, hoàn toàn tương đồng với tỷ lệ 24% của toàn bộ dân số nghiên cứu [5]. Thế nhưng, có tới 60% bệnh nhân IBS khẳng định mình bị khó chịu hoặc đau bụng sau khi dùng chế phẩm từ sữa, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ 27% ở người không mắc hội chứng này [5]. Mô hình hồi quy ước tính việc mắc IBS làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng bất dung nạp lên 4,6 lần [5].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng quy mô nhỏ so sánh 16 bệnh nhân IBS có triệu chứng với nhóm chứng phù hợp về tuổi và giới tính [6]. Kết quả phân tích phân cho thấy trọng lượng phân ở người mắc IBS tăng lên đáng kể [6]. Dù vậy, các thành phần hóa sinh trong phân như axit mật, chất béo, axit béo bay hơi và sterol trung tính không có sự khác biệt rõ rệt [6]. Đáng chú ý, các tác giả hoàn toàn không phát hiện tình trạng bất dung nạp lactose ở các đối tượng IBS trong nghiên cứu này [6]. Phép đo nhu động đại tràng chỉ ghi nhận hoạt động ở mức độ khiêm tốn cả lúc đói lẫn sau khi được kích thích bằng thức ăn [6].

Nhầm lẫn phổ biến giữa bất dung nạp lactose và ruột kích thích

Do biểu hiện lâm sàng gần như trùng khớp, việc phân biệt giữa bất dung nạp lactose đơn thuần và hội chứng ruột kích thích thường gặp nhiều khó khăn trong thực hành y khoa [2], [3]. Một nghiên cứu tổng quan nhấn mạnh rằng triệu chứng của thiếu hụt men lactase gồm đau bụng, đầy hơi, sôi bụng và tiêu chảy phân lỏng rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành hội chứng ruột kích thích [4]. Hiện tượng chẩn đoán sai này khiến nhiều bệnh nhân phải chịu đựng các đợt bùng phát triệu chứng kéo dài dai dẳng mà không hay biết mối liên hệ trực tiếp giữa chế độ ăn và sự khó chịu của cơ thể [4].

Nghiên cứu trên 124 sinh viên y khoa có các triệu chứng gợi ý hội chứng ruột kích thích đã tiến hành sàng lọc kỹ lưỡng để tìm nguyên nhân [2]. Sau khi loại trừ 7 trường hợp không hoàn thành quy trình, 117 người được điều trị trừ ký sinh trùng đường ruột và thực hiện nghiệm pháp đo khí hydro trong hơi thở [2]. Tiêu chuẩn chẩn đoán bất dung nạp lactose được xác định khi nồng độ hydro tăng từ 20 ppm trở lên so với mức cơ bản [2]. Kết quả ghi nhận có 8 cá nhân (chiếm 6,8%) thực sự bị bất dung nạp lactose và 2 người (chiếm 1,7%) có tình trạng quá phát vi khuẩn ruột non [2]. Tình trạng bất dung nạp xuất hiện áp đảo ở nữ giới với tỷ lệ 75% và tập trung ở nhóm tuổi từ 18 đến 25 tuổi với 62,5% [2].

Bên cạnh đường lactose, tình trạng kém hấp thu các loại đường khác như fructose cũng tạo ra các biểu hiện tương tự hội chứng ruột kích thích [7]. Trong một khảo sát quy mô lớn trên 1.935 bệnh nhân làm xét nghiệm fructose và 1.739 bệnh nhân làm xét nghiệm lactose bằng nghiệm pháp đo hydro hơi thở, tỷ lệ không dung nạp fructose ở người lớn là 57% và lactose là 52% [7]. Sau khi thực hiện nghiệm pháp, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu toàn thân ngoài tiêu hóa như đau đầu khoảng 10%, mệt mỏi khoảng 5% và chóng mặt khoảng 3% bất kể kết quả xét nghiệm là âm tính hay dương tính [7]. Có tới 83% bệnh nhân IBS trong nghiên cứu này có liên quan đến việc kém hấp thu đường fructose [7].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt cẩn trọng với sữa bò?

Không phải tất cả người mắc hội chứng ruột kích thích đều phải kiêng tuyệt đối sữa bò, nhưng có những nhóm đối tượng có nguy cơ bùng phát cơn đau cao hơn hẳn. Trước hết, yếu tố chủng tộc đóng vai trò sinh học quan trọng đối với khả năng duy trì men lactase ở tuổi trưởng thành [3]. Tình trạng thiếu hụt men tiêu hóa sữa và bất dung nạp lactose xảy ra phổ biến hơn ở người da đen, người châu Á và người gốc Nam Mỹ [3]. Ngược lại, một nghiên cứu trên 80 người da trắng gốc Tây Bắc Âu mắc IBS cho thấy chỉ có 5 người bị thiếu men lactase, tương đương với tỷ lệ 6 trên 100 người ở nhóm chứng khỏe mạnh cùng chủng tộc [8]. Do đó, người châu Á mắc IBS cần lưu tâm đặc biệt đến lượng sữa nạp vào hàng ngày [3].

Yếu tố giới tính và tiền sử sức khỏe thời thơ ấu cũng là dấu hiệu cảnh báo quan trọng [2], [5]. Các thống kê dịch tễ chỉ ra rằng nữ giới có tỷ lệ tự báo cáo bất dung nạp lactose cao hơn nam giới với tỷ số chênh OR = 2,1 [5]. Tình trạng bất dung nạp lactose cũng chiếm tới 75% ở nữ giới trong nghiên cứu sàng lọc sinh viên [2]. Đặc biệt, những người từng có trải nghiệm bị đau bụng lặp đi lặp lại thời thơ ấu có mối liên hệ rất chặt chẽ với cả hội chứng ruột kích thích lẫn tình trạng bất dung nạp lactose khi trưởng thành [5]. Các yếu tố như tuổi tác, tính đều đặn của bữa ăn hay mức độ hoạt động thể chất lại không cho thấy mối liên hệ mật thiết với hai tình trạng này [5].

Ngoài ra, những người mắc đồng thời hội chứng ruột kích thích và các triệu chứng toàn thân khác ngoài đường tiêu hóa cũng có nguy cơ nhạy cảm với sữa cao hơn gấp 2,3 lần [5]. Với nhóm này, việc uống sữa bò khi bụng đói hoặc dùng lượng lớn cùng một lúc rất dễ châm ngòi cho đợt co thắt ruột cấp tính [5].

Cách ứng dụng chế độ ăn để kiểm soát cơn đau đại tràng

Việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát các rối loạn tiêu hóa này [4], [7]. Nếu một người chỉ đơn thuần bị bất dung nạp lactose mà không đi kèm rối loạn vận động ruột, phản ứng cải thiện khi áp dụng chế độ ăn không lactose là rất xuất sắc [3]. Khi chẩn đoán chính xác được thiết lập, việc loại bỏ lactose khỏi khẩu phần ăn giúp làm thuyên giảm hoàn toàn triệu chứng khó chịu ở đa số bệnh nhân [4].

Đối với người mắc hội chứng ruột kích thích có kèm theo thiếu men lactase, việc kiêng sữa cũng đem lại những chuyển biến tích cực [8]. Nghiên cứu theo dõi cho thấy sau khi loại bỏ hoàn toàn sữa ra khỏi chế độ ăn, 3 trong số 5 bệnh nhân IBS bị thiếu men lactase đã giảm triệu chứng từ một phần đến hoàn toàn trong 3 tuần đầu [8]. Sau 1 năm duy trì kiêng sữa, 2 bệnh nhân vẫn giữ vững được hiệu quả kiểm soát bệnh, trong đó một người hết hẳn triệu chứng và một người cải thiện được 75% [8]. Hơn hai phần ba số bệnh nhân áp dụng chế độ ăn giảm đường fructose hoặc lactose có thể đạt được sự cải thiện rõ rệt hoặc lui bệnh đối với các rối loạn chuyển hóa đường này [7]. Dù vậy, khoảng một phần ba số người tham gia nghiên cứu vẫn cảm thấy khó chịu ngay cả với các sản phẩm từ sữa chứa lượng lactose rất thấp dưới 20 gram [5]. Do đó, người bệnh cần lắng nghe cơ thể để xác định ngưỡng dung nạp riêng của bản thân thay vì loại bỏ hoàn toàn dinh dưỡng từ bơ sữa một cách cực đoan [5].

Tóm lại, sữa bò không phải là độc chất nhưng đường lactose trong sữa là yếu tố kích hoạt mạnh mẽ khiến các đợt đau quặn và rối loạn đại tiện ở người mắc hội chứng ruột kích thích bùng phát [3], [1]. Nhận biết chính xác ngưỡng chịu đựng của cơ thể, thử nghiệm giảm bớt lượng sữa hoặc lựa chọn các sản phẩm đã tách đường lactose sẽ giúp bảo vệ đường ruột êm ấm mà vẫn đảm bảo cân bằng dinh dưỡng. Người bệnh có các triệu chứng tiêu hóa kéo dài nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được thực hiện các xét nghiệm chuyên biệt như đo nồng độ hydro hơi thở trước khi tự ý cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm thiết yếu [2], [4].