Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên để cải thiện tình trạng đầy hơi, khó tiêu và rối loạn tiêu hóa. Trong số đó, trà cam đắng (Bitter Orange) thường được truyền tai như một thức uống hỗ trợ tiêu hóa nhờ hương thơm nồng ấm và các hoạt chất tự nhiên. Tuy nhiên, với người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), việc tùy tiện sử dụng loại thảo mộc này có thể mang lại những tác động khó lường đối với nhu động ruột.
Hội chứng ruột kích thích là một rối loạn chức năng tiêu hóa đặc trưng bởi sự thay đổi bất thường về cảm giác và nhu động ở phần dưới đường tiêu hóa [1]. Người bệnh thường phải đối mặt với các cơn đau bụng mạn tính, chướng hơi đi kèm rối loạn đại tiện kéo dài. Đường ruột của người mắc chứng bệnh này vốn rất nhạy cảm trước mọi kích thích từ thức ăn và dược liệu. Do đó, việc dùng trà thảo dược như cam đắng cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên đặc điểm vận động ruột của từng thể bệnh.
Rối loạn nhu động đại tràng trong hội chứng ruột kích thích
Rối loạn chức năng vận động trong hội chứng ruột kích thích có thể trải dài từ thực quản xuống tận đại tràng, gây ra các cơn đau thắt và xáo trộn chức năng bài tiết [2]. Khi nhu động đại tràng bị xáo trộn, người bệnh sẽ biểu hiện triệu chứng táo bón hoặc tiêu chảy kèm theo đau và chướng bụng [2].
Ở nhóm người bệnh mắc thể táo bón, nhu động ruột suy giảm khiến phân và khí ứ đọng lại trong lòng ống tiêu hóa [1]. Tình trạng tích tụ này làm gia tăng đáng kể cảm giác đau đớn khó chịu [1]. Đặc biệt, các cơn co bóp lan truyền thường hoàn toàn biến mất ở những bệnh nhân thể táo bón [2]. Thậm chí, sau khi ăn xong, cử động đại tràng của họ có thể tăng nhẹ như bình thường nhưng cũng có trường hợp đại tràng hoàn toàn bất động [2].
Trái lại, ở những bệnh nhân thuộc thể tiêu chảy, tần số của các cơn co bóp lan truyền lại gia tăng rõ rệt, mặc dù các cơn co bóp theo chu kỳ bị suy giảm [2]. Một số ghi nhận áp lực tại vùng đại tràng sigma cũng cho thấy các giá trị vận động thay đổi theo chiều hướng tăng cao hơn ở người mắc hội chứng ruột kích thích so với người khỏe mạnh [3].
Nhạy cảm nội tạng và phản ứng với khí đường ruột
Bên cạnh sự xáo trộn cơ học của các cơn co bóp, sự gia tăng cảm giác nhạy cảm của hệ thần kinh đường ruột đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành triệu chứng. Người bệnh thường cảm thấy căng tức bụng dữ dội ngay cả khi lượng phân và hơi sinh ra không quá mức bất thường.
Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 1995 đã so sánh phản ứng trước khí đường ruột giữa 10 bệnh nhân ruột kích thích và 10 người khỏe mạnh bằng ống thông 8 lòng đặt ở tá tràng và hỗng tràng [4]. Khi truyền khí ni-tơ giả định sau bữa ăn tiêu chuẩn, người bệnh đã báo cáo mức độ đau (điểm số 1,65 so với 0,22 ở nhóm chứng) và mức độ buồn nôn (1,45 so với 0,25 ở nhóm chứng) cao hơn rõ rệt [4]. Khi tiến hành bơm khí thật với lưu lượng 40 ml/phút, mức độ đau đớn ở người bệnh tiếp tục tăng cao (2,94 so với 0,40 ở nhóm đối chứng), dù chỉ số vận động đường ruột ghi nhận ở hai nhóm là tương đương nhau [4]. Điều này cho thấy đường tiêu hóa của bệnh nhân phản ứng rất gay gắt trước các kích thích vật lý và hóa học thông thường.
Bằng chứng nghiên cứu về vận động đại tràng và ruột non
Để hiểu rõ hơn về tính chất phức tạp của bệnh, các nhà khoa học đã triển khai nhiều nghiên cứu đo lường vận động của toàn bộ ống tiêu hóa.
Một nghiên cứu theo dõi kéo dài suốt 24 giờ trên 25 bệnh nhân ruột kích thích (gồm thể táo bón và thể thay đổi thất thường) cùng 18 người khỏe mạnh đã ghi nhận các chuyển động khối biên độ cao (HAPC) [5]. Kết quả cho thấy các cơn co bóp HAPC này xuất hiện nhiều hơn trước khi đi đại tiện và tăng lên sau bữa ăn, đồng thời giảm rõ rệt trong lúc ngủ ở tất cả các nhóm tham gia [5]. Đáng chú ý, chỉ số vận động trong 24 giờ ở nhóm bệnh nhân ruột kích thích thể táo bón thấp hơn hẳn so với người khỏe mạnh [5].
Nghiên cứu sinh lý và tâm lý năm 1980 khi thử nghiệm làm căng phồng trực tràng - sigma từng bước cũng chỉ ra hai kiểu co bóp riêng biệt [6]. Các cơn co bóp chậm kéo dài ít nhất 15 giây xuất hiện thường xuyên hơn ở người bệnh ruột kích thích so với người bình thường [6]. Trong khi đó, các cơn co bóp nhanh kéo dài dưới 15 giây với tần số 6-9 chu kỳ/phút lại xuất hiện nhiều nhất ở bệnh nhân thể tiêu chảy [6]. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng ruột có mối tương quan thuận với tổng vận động ở thể tiêu chảy, nhưng lại không thấy ở thể táo bón [6].
Không chỉ dừng lại ở đại tràng, các nhà khoa học nhận thấy ruột non cũng tham gia vào cơ chế bệnh sinh này [7]. Trong một nghiên cứu năm 2022 trên mô hình chuột bị gây căng thẳng do gò bó nhằm mô phỏng hội chứng ruột kích thích ở tuổi vị thành niên, căng thẳng đã làm tăng đáng kể số lượng bãi phân, lượng nước trong phân và đẩy mạnh tốc độ vận chuyển của ruột non [8]. Kết quả nhuộm hóa mô miễn dịch cho thấy sự biểu hiện của chất dẫn truyền thần kinh 5-Hydroxytryptamine (serotonin) ở phần xa ruột non gia tăng rõ rệt, góp phần thúc đẩy nhu động của đường tiêu hóa trên mô hình động vật [8].
Đối với việc điều trị, một thử nghiệm năm 2006 trên 11 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón cho thấy chất chủ vận thụ thể serotonin 5-HT4 (mosapride citrate) giúp tăng cường hoạt động tống đẩy của toàn bộ ống tiêu hóa [1]. Hoạt chất này giúp giảm đau bụng, giảm chướng hơi, làm mềm phân, rút ngắn thời gian lưu chuyển qua ruột và giảm lượng hơi ứ đọng [1].
Đánh giá tác động: Uống trà cam đắng lợi hay hại?
Cam đắng chứa các thành phần tinh dầu thơm và hoạt chất alkaloid tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh mẽ. Những hoạt chất này khi đi vào ống tiêu hóa có khả năng tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn và mạng lưới thụ thể thần kinh điều khiển nhu động đường ruột.
Đối với người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy, việc đưa các hoạt chất thảo mộc có tính kích thích vào đường tiêu hóa có thể gây hại nhiều hơn lợi. Do người thể tiêu chảy vốn đã có tần số co bóp lan truyền tăng cao và tốc độ vận chuyển phân quá nhanh [2], các chất từ cam đắng có thể kích hoạt các cơn co thắt nhanh [6], khiến tình trạng đau quặn bụng và tiêu chảy trở nên trầm trọng hơn.
Ngược lại, với những người mắc thể táo bón bị suy giảm nhu động [1] và thiếu hụt các cơn co bóp đẩy khối phân [2], việc tạo một kích thích nhẹ lên cơ học đại tràng có thể hỗ trợ thúc đẩy sự lưu thông. Dẫu vậy, các bằng chứng tổng quan năm 1994 chỉ ra rằng các nghiên cứu về vận động cơ học và điện cơ ở cả ruột non lẫn ruột già vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất [7]. Người bệnh không thể tự ý coi trà cam đắng là giải pháp trị liệu thay thế thuốc y khoa khi chưa có chỉ dẫn rõ ràng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho đường ruột
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng trà thảo mộc tự nhiên như cam đắng thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy thích. Thực tế, các hợp chất tự nhiên trong dược liệu có thể làm tăng các cụm co bóp tại đoạn gần ruột non [7], dễ dẫn đến hiện tượng đau thắt ruột dữ dội ở những người có ngưỡng chịu đau thấp.
Một sai lầm khác là đánh đồng mọi thể bệnh của hội chứng ruột kích thích với nhau. Bệnh nhân thường tự mua trà uống theo kinh nghiệm của người khác mà không biết rằng cơ chế vận động giữa thể táo bón và thể tiêu chảy là hoàn toàn đối lập [2, 6]. Việc dùng chung một loại trà có tính kích thích nhu động cho cả hai thể bệnh này có thể vô tình làm bùng phát các cơn đau cấp tính [4].
Những đối tượng cần hết sức thận trọng
Nhóm người bệnh được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy nên tránh xa các loại trà có tính kích thích đường ruột. Việc ruột non tăng tiết chất dẫn truyền và tăng tốc độ tống xuất [8] kết hợp thêm các chất kích thích sẽ làm tăng nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải.
Những người thường xuyên bị đau bụng quặn thắt và đầy trướng do khí cũng cần thận trọng tối đa. Người mắc hội chứng ruột kích thích vốn dĩ đã có ngưỡng nhận thức cảm giác đau với khí cao hơn nhiều so với người bình thường [4]. Sự hiện diện của các hoạt chất gây tăng trương lực cơ có thể kích hoạt cảm giác đau và buồn nôn dữ dội [4]. Người có các bệnh lý tim mạch đi kèm cũng không nên tự ý dùng cam đắng do các alkaloid tự nhiên có thể gây biến đổi huyết áp.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lưu ý sử dụng
Nếu người bệnh thuộc nhóm táo bón muốn thử nghiệm dùng trà cam đắng để hỗ trợ tiêu hóa, cần tuân thủ sự cẩn trọng tối đa. Hãy bắt đầu với một lượng rất nhỏ, pha loãng với nước ấm và chỉ nên dùng sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút, tránh uống vào lúc bụng đói.
Không nên dùng trà quá đặc hoặc uống liên tục trong nhiều ngày. Cần quan sát phản ứng của cơ thể, đặc biệt là tính chất phân và mức độ đau bụng sau khi uống. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như đau thắt vùng bụng dưới, cảm giác buồn nôn hoặc số lần đi ngoài tăng bất thường [3, 4], người bệnh cần lập tức ngừng sử dụng. Để kiểm soát hội chứng ruột kích thích bền vững, việc thay đổi chế độ dinh dưỡng, chia nhỏ bữa ăn và quản lý căng thẳng luôn là những phương pháp an toàn cần ưu tiên hàng đầu.
Tóm lại, trà cam đắng không phải là thức uống lành tính cho tất cả mọi người mắc hội chứng ruột kích thích do sự khác biệt lớn về cơ chế co bóp giữa các thể bệnh. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, hiểu rõ tình trạng bệnh lý của mình và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào thực đơn hàng ngày.