Nhiều người có thói quen chuyển từ đường kính sang các loại đường ăn kiêng không calo khi cơ thể mệt mỏi hoặc đang trong giai đoạn điều trị bệnh lý nhiễm khuẩn để cắt giảm năng lượng. Tuy nhiên, việc sử dụng các loại đồ uống hay thực phẩm chứa chất làm ngọt nhân tạo như sucralose hay saccharin cùng lúc với thuốc kháng sinh có thể tạo ra những tác động bất lợi không ngờ đối với hệ tiêu hóa.
Câu trả lời ngắn gọn là sự kết hợp giữa chất làm ngọt nhân tạo và kháng sinh có thể tạo nên một "tác động kép", vừa làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân bằng vi sinh đường ruột, vừa có nguy cơ thúc đẩy sự phát tán của các gen kháng thuốc nguy hiểm [1]. Thay vì hỗ trợ phục hồi, việc tiêu thụ các chất tạo ngọt này trong đợt điều trị có thể làm đường ruột thêm suy yếu [2].
Thói quen dùng đường ăn kiêng khi đang điều trị bệnh
Khi bị ốm hoặc phải dùng thuốc kháng sinh để điều trị các bệnh nhiễm trùng, nhiều người bệnh thường có tâm lý muốn kiêng đường kính để tránh sinh thêm đờm hoặc hạn chế tăng đường huyết. Để giải tỏa cảm giác đắng miệng do thuốc kháng sinh gây ra, việc tìm đến các loại sữa chua không đường chứa sucralose, nước giải khát ăn kiêng hay trà ngọt pha saccharin trở nên phổ biến.
Chất làm ngọt nhân tạo hiện nay được bổ sung rộng rãi không chỉ trong thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống giải khát mà còn xuất hiện trong nhiều chế phẩm dược phẩm do giá thành rẻ và khả năng tạo vị ngọt đậm [3]. Phần lớn người tiêu dùng vẫn tin rằng các chất tạo ngọt không calo này trơ về mặt sinh học và hoàn toàn vô hại khi đi qua đường tiêu hóa [4].
Thực tế hoàn toàn khác, đa số các chất làm ngọt nhân tạo không bị chuyển hóa ở đường tiêu hóa trên mà đi thẳng xuống ruột già và tiếp xúc trực tiếp với hàng nghìn tỷ vi sinh vật đang cư ngụ tại đây [4], [1]. Khi đường ruột vốn đang chịu sự tàn phá từ kháng sinh lại phải tiếp xúc thêm với các hợp chất này, những xáo trộn vi sinh có thể bị đẩy lên mức nghiêm trọng hơn [2], [1].
Tác động kép: Khi chất làm ngọt gặp gỡ kháng sinh
Bản thân thuốc kháng sinh khi đi vào cơ thể không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn quét sạch một lượng lớn các vi khuẩn có lợi bản địa [3], [2]. Tình trạng này làm suy giảm nghiêm trọng độ đa dạng sinh học của đường ruột và tạo ra áp lực đào thải lớn [2].
Trong khi đó, các chất làm ngọt nhân tạo không chứa dinh dưỡng như saccharin, aspartame hay stevia cũng được ghi nhận là có tác dụng kìm khuẩn đối với hệ vi sinh đường ruột [2]. Khi cả hai tác nhân cùng xuất hiện, hệ vi sinh đường ruột phải chịu một cú đấm kép, khiến số lượng vi khuẩn có lợi sụt giảm nhanh chóng và tạo điều kiện cho các chủng vi khuẩn cơ hội xâm lấn [2], [5].
Không chỉ dừng lại ở việc làm giảm số lượng vi sinh vật, một nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy việc sử dụng chất làm ngọt nhân tạo gây rối loạn tạp khuẩn và dẫn đến các triệu chứng rối loạn chuyển hóa [3]. Điều đáng nói là các triệu chứng rối loạn chuyển hóa này đã bị triệt tiêu khi chuột được điều trị bằng các loại kháng sinh như ciprofloxacin, metronidazole và vancomycin do các thuốc này đã tác động mạnh lên hệ vi sinh vật hội sinh [3]. Điều này chứng minh kháng sinh và chất làm ngọt có sự tương tác qua lại mật thiết thông qua trung gian là hệ vi sinh đường ruột [3].
Cơ chế làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh và tổn thương niêm mạc
Một trong những phát hiện đáng lo ngại nhất về mặt phân tử là khả năng thúc đẩy tình trạng kháng thuốc của các chất làm ngọt nhân tạo phổ biến [1]. Nghiên cứu cho thấy bốn loại chất làm ngọt thông dụng gồm saccharin, sucralose, aspartame và acesulfame potassium đều có khả năng kích thích tế bào vi khuẩn sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1].
Sự gia tăng căng thẳng oxy hóa này làm thay đổi tính thấm của màng tế bào vi khuẩn, từ đó thúc đẩy quá trình chuyển giao tiếp hợp plasmid chứa các gen kháng đa thuốc (ARGs) giữa các vi khuẩn trong đường ruột [1]. Đáng chú ý, chất làm ngọt có thể thúc đẩy sự lan truyền gen kháng thuốc trên diện rộng cho cả vi khuẩn Gram âm lẫn vi khuẩn Gram dương và hiện tượng này đã được chứng thực trên mầm bệnh nguy hiểm ở người là Klebsiella pneumoniae [1].
Song song với việc thúc đẩy kháng thuốc, sự kết hợp này còn đe dọa sự toàn vẹn của hàng rào biểu mô ruột [2]. Tình trạng loạn khuẩn kéo dài làm thay đổi tỷ lệ giữa hai ngành vi khuẩn chính là Firmicutes và Bacteroidetes, đồng thời làm giảm độ đa dạng tổng thể [2]. Điều này kéo theo sự gia tăng tỷ lệ tế bào Th17/Treg và nội độc tố lipopolysaccharide (LPS), kích hoạt phản ứng viêm tại ruột [2].
Hậu quả là các mối nối liên bào bị nới lỏng, khiến hàng rào bảo vệ ruột bị rò rỉ [2]. Các mảnh thức ăn chưa tiêu hóa, vi sinh vật, cytokine tiền viêm như interleukin 6 và độc tố LPS sẽ thoát vào dòng tuần hoàn máu, dẫn đến tình trạng nhiễm nội độc tố toàn thân và các bệnh viêm mãn tính [2].
Ngoài ra, các chất làm ngọt nhân tạo còn can thiệp vào quá trình cảm ứng mật độ (quorum sensing) của vi khuẩn ruột [6]. Sự can thiệp này làm ức chế hoạt động truyền tín hiệu AHL vốn giữ vai trò chống viêm và duy trì cân bằng nội môi [6]. Điển hình như vi khuẩn có lợi Faecalibacterium prausnitzii thuộc ngành Firmicutes có đặc tính chống viêm thông qua việc kích hoạt NF-kappaB và kích thích tổng hợp IL-8 có thể bị ức chế hoạt động, khiến niêm mạc ruột mất đi lá chắn bảo vệ tự nhiên trong giai đoạn dùng kháng sinh [6].
Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận những gì?
Để làm sáng tỏ bức tranh này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ quy mô tế bào đến mô hình động vật và lâm sàng trên người:
Nghiên cứu công bố năm 2022 về sự chuyển giao gen kháng thuốc đã thiết lập mô hình tiếp hợp in vitro sử dụng vi khuẩn Escherichia coli làm nguồn cho và vi khuẩn phân chuột làm nguồn nhận [1]. Kết quả phân loại tế bào và giải trình tự gen 16S rRNA khẳng định bốn loại chất làm ngọt là saccharin, sucralose, aspartame và acesulfame potassium làm gia tăng ROS và tăng tốc độ phát tán gen kháng đa thuốc [1]. Hạn chế của nghiên cứu là mô hình được thực hiện trong môi trường in vitro và phân động vật nên cần thêm dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên người bệnh đang uống thuốc [1].
Một nghiên cứu năm 2021 tập trung vào hai vi khuẩn mô hình đường ruột là E. coli và E. faecalis cho thấy sucralose và aspartame làm biến đổi đặc tính gây bệnh của vi khuẩn [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc tiếp xúc với aspartame liên tục trong 8 tuần làm tăng đường huyết lúc đói và gây không dung nạp insulin ở chuột cống, đi kèm với sự bùng phát của họ vi khuẩn Enterobacteriaceae và Clostridium leptum [3]. Trong một thử nghiệm ngắn hạn kéo dài 4 ngày trên người đánh giá chế độ ăn, việc tiêu thụ aspartame và acesulfame potassium không làm thay đổi số lượng tổng thể nhưng tạo ra sự khác biệt rõ rệt về độ đa dạng vi sinh [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2017 về các chất phụ gia thực phẩm ghi nhận chuột cống tiếp xúc với Splenda (chế phẩm chứa 1% sucralose) đã bị tăng cân rõ rệt và suy giảm quần thể vi sinh vật đường ruột có lợi [4]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra việc tiêu thụ chất làm ngọt làm tăng tỷ lệ Bacteroides so với Clostridiales bằng cách tăng vi khuẩn Bacteroides và giảm Clostridiales [4]. Mặc dù sucralose thường được xem là an toàn và không gây độc chuyển hóa, việc sử dụng nó thực tế lại tác động sâu sắc đến hệ vi sinh đường ruột [4].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 về các chất làm ngọt không dinh dưỡng đã phân tích các dữ liệu từ động vật đến con người [5]. Các nghiên cứu trên động vật ghi nhận sự sụt giảm của các lợi khuẩn cốt lõi như Bifidobacterium và Lactobacillus, đồng thời làm bùng phát các chủng vi khuẩn có hại như Clostridium difficile và E. coli, kèm theo sự gián đoạn sản xuất axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nêu rõ hạn chế là các thử nghiệm trên người thường cho thấy biến đổi nhẹ hơn hoặc chưa đồng nhất do sự khác biệt về liều dùng, thời gian tiếp xúc và loại chất tạo ngọt [5].
Nghiên cứu năm 2021 về hiện tượng cảm ứng mật độ cho thấy bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (IBD) hoạt động có lượng phân tử tín hiệu 3-oxo-C12:2-HSL sụt giảm nghiêm trọng chỉ còn 16% so với mức 65,4% ở người khỏe mạnh [6]. Việc các chất làm ngọt nhân tạo can thiệp vào tín hiệu phân tử này làm suy yếu sự bảo vệ của các vi khuẩn như Firmicutes và Bacteroidetes, vốn chịu trách nhiệm điều hòa miễn dịch và ngăn chặn mầm bệnh phát triển [6].
Lợi ích chuyển hóa và khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với thực tế
Không thể phủ nhận rằng các chất làm ngọt nhân tạo ban đầu được xem là giải pháp hữu ích cho những người cần kiểm soát cân nặng, người bị rối loạn dung nạp glucose hoặc mắc đái tháo đường týp 2 [3], [5]. Các phân tích gộp từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) hoặc nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu cho thấy chất làm ngọt có thể mang lại tác dụng trung tính hoặc có lợi đối với việc điều hòa cân nặng trong dài hạn [7].
Mặc dù vậy, đa số các nghiên cứu can thiệp trên người hiện có chỉ diễn ra trong thời gian ngắn [7]. Có một khoảng cách đáng kể giữa kết quả thực nghiệm trên động vật và phản ứng thực tế trên cơ thể người [5]. Trong khi các mô hình chuột thường ghi nhận những biến đổi rất xấu về hệ vi sinh và dung nạp đường huyết, các nghiên cứu ở người lại ghi nhận kết quả ít biến động hơn hoặc chưa đồng nhất [7], [5].
Tuy nhiên, nguy cơ biến đổi vi sinh và đặc biệt là cơ chế làm tăng phát tán plasmid kháng thuốc qua stress oxy hóa là bằng chứng khoa học không thể xem nhẹ, nhất là ở những người đang có sẵn hệ vi sinh bị tổn thương [1]. Khi cơ thể đang sử dụng kháng sinh, môi trường đường ruột đã rất nhạy cảm, việc bổ sung thêm các hóa chất có hoạt tính kìm khuẩn hoặc kích thích chuyển gen kháng thuốc là điều cần hết sức cảnh giác [2], [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng đường không calo
Nhiều người lầm tưởng rằng chất làm ngọt không sinh năng lượng nên hoàn toàn đi qua đường ruột mà không để lại bất kỳ dấu vết nào [4], [1]. Sự thật là chính vì không bị enzyme tiêu hóa ở ruột non phân giải, sucralose hay saccharin nguyên vẹn đi thẳng xuống đại tràng và tương tác trực tiếp với hệ vi sinh đường ruột [4], [1]. Ngoại trừ aspartame bị phân giải một phần bởi esterase và peptidase thành axit amin và methanol trước khi đến đại tràng, phần lớn các chất tạo ngọt khác đều tiếp xúc trực tiếp với vi khuẩn [4].
Một ngộ nhận khác là đường ăn kiêng luôn lành tính cho đường tiêu hóa hơn đường tự nhiên trong mọi hoàn cảnh. Trên thực tế, các chất làm ngọt nhân tạo vẫn gây loạn khuẩn, làm mất cân bằng các chủng vi sinh vật và có thể làm suy giảm lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc [2], [4]. Chúng không thể thay thế cho một chế độ dinh dưỡng phục hồi tự nhiên.
Nhiều người cũng tin rằng uống thuốc kháng sinh cùng nước ngọt ăn kiêng sẽ giúp giảm bớt tác dụng phụ cồn cào ruột của thuốc. Trái lại, các chất làm ngọt này có thể ức chế sự giao tiếp của các lợi khuẩn, làm tăng các chất trung gian tiền viêm và tạo cơ hội cho vi khuẩn gây hại phát triển mạnh mẽ hơn [3], [6], [5].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang trong đợt điều trị kháng sinh đường uống là đối tượng đầu tiên cần tạm ngừng tiêu thụ thực phẩm chứa sucralose và saccharin để tránh áp lực kép lên hệ vi sinh vật và ngăn ngừa nguy cơ chuyển giao gen kháng thuốc [2], [1].
Người mắc các bệnh lý viêm ruột mạn tính như bệnh viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn (IBD) cần tuyệt đối thận trọng [6]. Ở nhóm bệnh nhân này, tỷ lệ phân tử bảo vệ 3-oxo-C12:2-HSL vốn đã sụt giảm nghiêm trọng, nếu tiếp tục dùng chất làm ngọt nhân tạo sẽ làm tình trạng viêm niêm mạc thêm trầm trọng [6].
Người có tiền sử hội chứng ruột kích thích, rối loạn dung nạp đường, người đang bị rò rỉ ruột hoặc suy giảm miễn dịch cũng không nên sử dụng các chất tạo ngọt này thường xuyên [2], [4]. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi sử dụng các sản phẩm ăn kiêng chứa chất làm ngọt tổng hợp.
Lời khuyên sử dụng an toàn và bảo vệ đường ruột
Trong suốt thời gian điều trị bằng kháng sinh và ít nhất 2 đến 4 tuần sau khi kết thúc đợt thuốc, bạn nên loại bỏ hoàn toàn các loại nước ngọt ăn kiêng, bánh kẹo không đường và các sản phẩm chứa sucralose hay saccharin ra khỏi thực đơn hàng ngày. Hãy đọc kỹ nhãn thành phần thực phẩm và dược phẩm bổ sung để phát hiện các phụ gia này [3], [2].
Để làm dịu cảm giác đắng miệng và hỗ trợ đường tiêu hóa, hãy ưu tiên uống nước lọc ấm, nước khoáng hoặc nước luộc rau củ thanh đạm. Nếu cảm thấy quá nhạt miệng, bạn có thể sử dụng một lượng rất nhỏ mật ong tự nhiên hoặc nước ép trái cây tươi pha loãng thay vì lạm dụng đường hóa học.
Tập trung phục hồi hệ vi sinh đường ruột bằng cách bổ sung các thực phẩm lên men tự nhiên giàu vi khuẩn có lợi như sữa chua truyền thống không chứa chất tạo ngọt nhân tạo sau khi uống kháng sinh cách khoảng 2 đến 3 giờ. Chú ý duy trì chế độ ăn giàu chất xơ hòa tan từ yến mạch, chuối, táo và các loại rau xanh để nuôi dưỡng lại các chủng vi sinh vật bản địa khỏe mạnh.
Chất làm ngọt nhân tạo có thể mang lại một số lợi ích trong việc kiểm soát lượng đường tiêu thụ hàng ngày, nhưng chúng không hoàn toàn vô hại đối với hệ vi sinh đường tiêu hóa [3], [4]. Khi cơ thể đang phải chiến đấu với nhiễm trùng và chịu tác động từ thuốc kháng sinh, việc cắt giảm các chất phụ gia này là bước đi cần thiết để bảo vệ hàng rào ruột và hạn chế nguy cơ kháng thuốc [2], [1]. Một chế độ ăn uống tự nhiên, thanh đạm và cân bằng luôn là nền tảng tốt nhất cho sự hồi phục của cơ thể.
