Ăn uống tại các hàng quán vỉa hè hoặc cơ sở dịch vụ ẩm thực tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm khuẩn thực phẩm do khâu chế biến, bảo quản không đảm bảo vệ sinh. Tình trạng đi ngoài phân lỏng nhiều lần kèm đau bụng xuất hiện đột ngột chỉ vài giờ sau bữa ăn là tình huống rất nhiều người từng gặp phải. Đa số người bệnh thường lúng túng, vội vàng tìm kiếm các loại thuốc cầm tiêu chảy ngay lập tức nhằm chặn đứng cơn khó chịu.

Tuy nhiên, câu trả lời y khoa chuẩn xác là người bệnh tuyệt đối không nên vội vã dùng thuốc cầm tiêu chảy để "hãm" bài xuất mầm bệnh. Việc cần làm ngay trong 6 giờ đầu tiên sau khi khởi phát triệu chứng là tập trung toàn bộ vào việc bù nước và các chất điện giải bằng dung dịch Oresol chuẩn nhằm phòng ngừa biến chứng mất nước cấp tính. Đây chính là biện pháp xử trí căn bản nhất giúp cơ thể ổn định và phục hồi an toàn.

Bối cảnh và nguy cơ mất nước cấp tính sau bữa ăn ngoài quán

Các vụ ngộ độc thực phẩm hoặc rối loạn tiêu hóa sau ăn ngoài hàng quán phần lớn bắt nguồn từ các tác nhân truyền nhiễm đường ruột [1]. Tình trạng viêm dạ dày ruột cấp tính là một bệnh cảnh phổ biến trên toàn cầu, gây ra gánh nặng y tế rất lớn ở cả các nước đang phát triển lẫn các nước phát triển [2]. Ngay tại một quốc gia phát triển như Mỹ, các thống kê y tế ghi nhận tiêu chảy cấp tính gây ra hơn 1,5 triệu lượt khám ngoại trú, 200.000 ca nhập viện và khoảng 300 ca tử vong mỗi năm ở trẻ em [2]. Thống kê trước đó vào năm 1997 cũng cho thấy tại Mỹ có gần 400 ca tử vong, 200.000 ca nhập viện và tới 20 triệu đợt tiêu chảy hàng năm [3]. Tại các nước đang phát triển, tiêu chảy cấp là nguyên nhân gây tử vong ước tính cho khoảng 2 triệu trẻ em dưới 5 tuổi mỗi năm [2].

Khi các độc tố vi khuẩn hoặc mầm bệnh tấn công niêm mạc ruột, cơ thể sẽ phản ứng bằng cách tăng co bóp và bài tiết lượng lớn nước cùng điện giải vào lòng ruột để đào thải tác nhân gây hại. Tiêu chảy cấp thường được chia thành các thể lâm sàng như tiêu chảy phân nước cấp tính hoặc tiêu chảy thể xâm lấn có phân lẫn máu và chất nhầy [1]. Trong đó, thể tiêu chảy phân nước là dạng làm xuất hiện các biểu hiện mất nước nhanh chóng và rõ rệt nhất [1].

Hầu hết các trường hợp tiêu chảy cấp tính do nhiễm trùng đường ruột là bệnh lý tự giới hạn, có thể tự thuyên giảm trong vài ngày dù có hay không dùng thuốc điều trị triệu chứng [4]. Do đó, mối nguy hiểm lớn nhất trong những giờ đầu sau khi ngộ độc thực phẩm không nằm ở việc đi ngoài bao nhiêu lần, mà nằm ở tốc độ mất dịch tuần hoàn và các ion thiết yếu. Nếu không được bù dịch kịp thời trong "thời gian vàng" 6 giờ đầu, cơ thể sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái kiệt nước, tụt huyết áp và đe dọa chức năng các cơ quan.

Xử trí chuẩn trong 6 giờ đầu: Bù dịch là nguyên tắc sống còn

Trong phác đồ điều trị tiêu chảy cấp nhiễm trùng, việc bù nước kịp thời và sớm được khẳng định là trụ cột then chốt nhất [4]. Liệu pháp bù nước đường uống (ORT) chính là phương thức xử trí chủ đạo đối với bệnh tiêu chảy [1]. Đây được coi là giải pháp điều trị hiệu quả cho các đợt tiêu chảy do bất kỳ nguyên nhân nào và áp dụng cho bệnh nhân ở mọi lứa tuổi [5].

Ngay trong 6 giờ đầu tiên sau khi khởi phát triệu chứng, người bệnh cần xác định mức độ mất nước để áp dụng đường bù dịch thích hợp [1]. Quá trình xử trí tiêu chuẩn bao gồm hai bước liền nhau: bù dịch nhanh chóng để bù đắp lượng nước đã mất ban đầu và duy trì bù dịch liên tục dựa trên lượng phân thải ra [5]. Liệu pháp bù nước đường uống được khuyến cáo là lựa chọn hàng đầu và an toàn cho đa số các trường hợp mất nước từ nhẹ đến trung bình [6].

Phương pháp truyền dịch tĩnh mạch chỉ được chỉ định ưu tiên cho giai đoạn xử trí ban đầu ở những bệnh nhân mất nước nghiêm trọng, người bị sốc hoặc những người không thể uống được [1]. Khi tình trạng sốc hoặc mất nước nặng đã được kiểm soát bằng đường truyền, bệnh nhân cần được chuyển sang tiếp tục bù bằng dung dịch muối bù nước đường uống (ORS) để bù đắp các lượng dịch thất thoát tiếp theo [1]. Phương thức bù dịch qua đường uống được chứng minh là đơn giản, thực tế, chi phí thấp, hiệu quả cao và an toàn [3].

Cơ chế bù nước qua đường uống: Vì sao Oresol phát huy tác dụng?

Nhiều người lầm tưởng rằng khi đang đi ngoài nhiều lần thì uống nước lọc tinh khiết là đủ để bù lại thể tích chất lỏng. Tuy nhiên, uống quá nhiều nước lọc đơn thuần có thể làm loãng thêm các chất điện giải trong máu và không kích hoạt được cơ chế vận chuyển hấp thu nước tại niêm mạc ruột non. Dung dịch bù nước đường uống tiêu chuẩn được xây dựng dựa trên cơ chế đồng vận chuyển giữa natri và glucose qua màng biểu mô ruột [5].

Theo các khuyến cáo quốc tế, dung dịch muối bù nước đường uống theo công thức của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) được khuyến nghị sử dụng rộng rãi [1]. Các tiến bộ khoa học đã phát triển loại dung dịch ORS có độ thẩm thấu giảm, tức là giảm tỷ lệ nồng độ natri và glucose xuống mức tối ưu [2]. Nồng độ thẩm thấu thấp hơn này giúp đẩy nhanh tốc độ hấp thu nước qua màng tế bào, giảm thiểu khối lượng phân bài xuất và rút ngắn thời gian tiêu chảy [2]. Ngoài các dung dịch chứa glucose, các dung dịch ORS gốc ngũ cốc cũng được nghiên cứu chứng minh là mang lại hiệu quả bù dịch tốt [5].

Bên cạnh việc dùng dung dịch ORS chuẩn, việc bổ sung kẽm đã được y học xác nhận là giúp làm giảm tỷ lệ mắc cũng như mức độ nghiêm trọng của bệnh tiêu chảy [2]. Sau khi giai đoạn bù nước ban đầu kéo dài khoảng 4 đến 6 giờ kết thúc, bệnh nhân cần được cho ăn uống dinh dưỡng trở lại càng sớm càng tốt [3]. Việc cung cấp dinh dưỡng phù hợp trong quá trình tiêu chảy là vô cùng cần thiết để phục hồi thể trạng và ngăn ngừa sụt cân [1].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả của bù dịch đường uống?

Hiệu quả của liệu pháp bù nước đường uống đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu và báo cáo y khoa thực chứng trên phạm vi toàn thế giới:

Một nghiên cứu mô tả được thực hiện từ tháng 1 đến tháng 5 năm 2008 quan sát việc quản lý các trường hợp trẻ em bị mất nước không nghiêm trọng do tiêu chảy cấp tại hai đơn vị cấp cứu (đơn vị A và B) ở Recife, Brazil [7]. Nghiên cứu theo dõi tổng cộng 166 trẻ tham gia [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ chỉ định bù nước bằng đường uống tại cả hai cơ sở là tương đương nhau, lần lượt đạt 32,2% ở đơn vị A và 31,6% ở đơn vị B (chỉ số p = 0,93) [7]. Tuy nhiên, tỷ lệ chỉ định bù dịch đường uống ở các trường hợp mất nước mức độ trung bình lại thấp hơn đáng kể, chỉ đạt 17,6% so với mức 35,6% ở các trường hợp mất nước nhẹ (p = 0,07) [7]. Đáng chú ý, cả hai đơn vị này đều không có phòng bù nước đường uống chuyên biệt, dẫn tới việc phần lớn bệnh nhân bị chỉ định truyền dịch tĩnh mạch dù mức độ mất nước không quá nghiêm trọng [7].

Nghiên cứu công bố năm 1990 về mô hình bù dịch đường uống tại cơ sở y tế cấp ba chỉ ra rằng liệu pháp ORT có vai trò quan trọng trong việc giảm tỷ lệ tử vong, hạ thấp chi phí điều trị và làm giảm đáng kể tần suất biến chứng ở trẻ em dưới 5 tuổi mắc tiêu chảy cấp [8]. Việc thành lập các đơn vị bù nước đường uống tại các bệnh viện giảng dạy giúp đào tạo kỹ năng thực hành chuẩn cho nhân viên y tế và sinh viên, từ đó giảm thiểu nhu cầu nhập viện điều trị nội trú cho phần lớn bệnh nhân tiêu chảy [8].

Báo cáo tổng kết y khoa năm 1997 cũng nhấn mạnh rằng liệu pháp bù dịch đường uống là biện pháp can thiệp cực kỳ an toàn, tiện lợi và tiết kiệm cho cộng đồng [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ bệnh nhân tiêu chảy thực sự cần phải điều trị bằng kháng sinh [3]. Bên cạnh đó, việc thực hiện cấy phân thường rất tốn kém và không mang lại hiệu quả thực tế nhanh chóng; các xét nghiệm thăm dò thích hợp hơn trong đánh giá tiêu chảy bao gồm đếm bạch cầu trong phân, tìm máu ẩn trong phân và định lượng lactoferrin trong phân [3].

Những sai lầm phổ biến: Lạm dụng thuốc cầm tiêu chảy và kháng sinh

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân khi bị tiêu chảy sau bữa ăn ngoài quán là tự ý uống ngay các loại thuốc làm ngưng cơn tiêu chảy hoặc thuốc chống nôn. Bằng chứng khoa học khẳng định các loại thuốc chống tiêu chảy không mang lại bất kỳ lợi ích bổ sung nào trong quá trình xử trí tiêu chảy do nhiễm trùng [1]. Thậm chí, các thuốc chống tiêu chảy còn bị khuyến cáo không nên sử dụng vì nhiều loại thuốc trong nhóm này có khả năng gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng [3]. Việc ức chế nhu động ruột bằng thuốc làm chậm quá trình tống xuất độc tố vi khuẩn ra ngoài cơ thể, khiến tình trạng viêm nhiễm trở nên nặng hơn. Khái niệm ORT hiện đại nhấn mạnh việc không tự ý sử dụng các thuốc chống tiêu chảy hay chống nôn [8].

Sai lầm tiếp theo là thói quen vội vàng uống thuốc kháng sinh ngay khi vừa đi ngoài vài lần. Hầu hết các đợt tiêu chảy cấp đều tự giới hạn mà không cần can thiệp kháng sinh [4]. Thuốc kháng sinh và các thuốc chống tiêu chảy thông thường đều không được chỉ định [6]. Kháng sinh chỉ đem lại lợi ích trong các trường hợp tiêu chảy thể xâm lấn như bệnh tả hoặc nhiễm khuẩn Shigella [1]. Thuốc điều trị ký sinh trùng cũng chỉ được chỉ định khi người bệnh được xác định mắc amip hoặc Giardia [1]. Việc sử dụng kháng sinh bừa bãi không chỉ gây lãng phí mà còn làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và gia tăng nguy cơ kháng thuốc trong cộng đồng.

Ngoài ra, nhiều người có thói quen tự pha dung dịch đường muối tại nhà theo cảm tính hoặc nhịn ăn hoàn toàn để ruột nghỉ ngơi. Các chuyên gia y tế khuyến cáo người bệnh nên sử dụng các chế phẩm Oresol có sẵn trên thị trường thay vì tự pha chế tại nhà để đảm bảo đúng tỷ lệ thẩm thấu [6]. Việc nhịn ăn hoàn toàn cũng là quan điểm sai lầm, bởi người bệnh cần được cho ăn uống sớm trở lại bằng chế độ ăn hỗn hợp ngay sau khi bù đủ nước trong 4 đến 6 giờ đầu [5]. Trẻ nhỏ vẫn cần được tiếp tục bú mẹ hoặc duy trì các thực phẩm chứa đường lactose trừ khi xuất hiện dấu hiệu bất dung nạp rõ ràng [5]. Dù một số chủng men vi sinh cho thấy lợi ích trong việc hỗ trợ điều trị tiêu chảy do rotavirus, việc sử dụng thường quy men vi sinh vẫn chưa được khuyến cáo chính thức [1].

Hướng dẫn pha và uống Oresol đúng chuẩn trong thực tế

Để đảm bảo hiệu quả bù nước tối ưu trong 6 giờ đầu tiên sau khi bị tiêu chảy, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật pha và cách uống dung dịch Oresol theo các hướng dẫn lâm sàng chuẩn:

Thứ nhất, việc pha đúng thể tích nước là yếu tố mang tính quyết định. Gói Oresol phải được hòa tan hoàn toàn vào đúng lượng nước đun sôi để nguội theo đúng hướng dẫn trên bao bì của nhà sản xuất, tuyệt đối không được tự ý chia nhỏ gói thuốc hoặc pha quá đặc vì sẽ làm tăng độ thẩm thấu gây tiêu chảy nặng hơn, cũng không được pha quá loãng làm giảm hiệu quả hấp thu natri và glucose [2]. Người bệnh nên ưu tiên lựa chọn các chế phẩm dung dịch Oresol có nồng độ thẩm thấu giảm theo công thức được quốc tế khuyến nghị [2].

Thứ hai, cách uống dung dịch cũng cần thực hiện đúng phương pháp. Bệnh nhân không nên uống ừng ực một lượng lớn cùng lúc vì dạ dày đang nhạy cảm dễ bị kích thích gây nôn trớ. Thay vào đó, cần uống từng ngụm nhỏ, uống rải rác liên tục trong suốt 6 giờ đầu. Lượng dịch cần uống phải bù đắp được lượng nước thiếu hụt ban đầu và tiếp tục bù thêm một lượng dịch tương đương sau mỗi lần đi ngoài phân lỏng [5].

Thứ ba, không được ngừng cung cấp dinh dưỡng. Ngay sau khi giai đoạn bù nước ban đầu kéo dài 4 đến 6 giờ được hoàn tất, bệnh nhân cần được khuyến khích bắt đầu ăn trở lại [3]. Các loại thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp kết hợp với việc bổ sung kẽm sẽ giúp niêm mạc ruột nhanh chóng hồi phục và hạn chế sụt cân [2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi bù dịch tại nhà

Mặc dù bù nước đường uống là phương pháp điều trị an toàn cho đại đa số người bệnh, một số nhóm đối tượng đặc thù cần có sự theo dõi sát sao hoặc can thiệp y tế chuyên sâu:

Bệnh nhân mất nước mức độ nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu sốc giảm thể tích là nhóm đối tượng không được tự bù dịch tại nhà [3]. Tình trạng này bao gồm các triệu chứng lơ mơ, li bì, mạch nhanh nhỏ khó bắt, huyết áp tụt, mắt trũng sâu hoặc không thể uống được [6]. Khi đó, bù dịch đường tĩnh mạch tại các cơ sở y tế là biện pháp bắt buộc và khẩn cấp nhất [3].

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi là đối tượng có nguy cơ chuyển biến xấu rất nhanh khi mất nước [8]. Người chăm sóc cần được hướng dẫn cụ thể để nhận biết các dấu hiệu mất nước và các thay đổi bất thường để đưa trẻ đi viện kịp thời [8]. Nhóm người cao tuổi hoặc người có các bệnh lý nền mạn tính như suy tim, suy thận cũng cần hết sức thận trọng khi nạp lượng dịch lớn chứa điện giải, đồng thời nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng dịch phù hợp.

Ngoài ra, những bệnh nhân xuất hiện dấu hiệu tiêu chảy thể xâm lấn như phân có lẫn máu và chất nhầy cũng cần được nhân viên y tế thăm khám trực tiếp để đánh giá chỉ định dùng thuốc kháng sinh đặc hiệu phù hợp [1].

Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm cần đến bệnh viện ngay lập tức

Trong suốt 6 giờ đầu tiên xử trí ngộ độc thực phẩm, việc theo dõi sát sao diễn biến lâm sàng đóng vai trò sống còn. Người bệnh hoặc người nhà cần đưa ngay bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu báo động nào sau đây:

  • Xuất hiện tình trạng sốt cao liên tục không hạ kèm đau quặn bụng dữ dội.
  • Nôn liên tục, không thể uống được nước hoặc dung dịch Oresol [6].
  • Phân đi ngoài có lẫn nhiều máu tươi hoặc chất nhầy nhớt [1].
  • Các biểu hiện mất nước trầm trọng xuất hiện: khát nước dữ dội, tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu trong nhiều giờ, mắt trũng sâu, da nhăn nheo, kiệt sức, li bì hoặc mất ý thức [1].
  • Tiêu chảy diễn tiến kéo dài mà tình trạng mất nước không được cải thiện dù đã tích cực bù dịch đường uống [1].

Xử trí tiêu chảy cấp tính sau bữa ăn ngoài quán đòi hỏi sự bình tĩnh và áp dụng đúng phương pháp khoa học. Thay vì vội vã dùng các loại thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh tự mua, việc tập trung bù nước và điện giải bằng Oresol đúng liều lượng, đúng cách trong 6 giờ đầu là chìa khóa bảo vệ tính mạng. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng nhẹ nhàng ngay sau đó và luôn cảnh giác trước các dấu hiệu mất nước nặng để kịp thời tìm kiếm sự hỗ trợ từ các nhân viên y tế.