Nhiều người lớn tuổi có thói quen uống viên bổ sung canxi mỗi ngày để phòng ngừa loãng xương. Khi đi khám vì đau khớp gối và nhận kết quả chụp X-quang có "vôi hóa sụn khớp" hay "lắng đọng tinh thể canxi", không ít người hoang mang tự hỏi: liệu việc uống nhiều canxi có khiến chất này tích tụ lại ở đầu gối?
Câu trả lời ngắn gọn là các bằng chứng khoa học về bệnh lắng đọng tinh thể canxi ở sụn gối không cho thấy nguyên nhân đến từ việc uống bổ sung canxi. Tình trạng vôi hóa sụn khớp thực chất liên quan đến sự thay đổi tại chỗ của tế bào sụn trong bệnh thoái hóa khớp, tuổi tác, yếu tố gia đình hoặc rối loạn chuyển hóa như hạ magie máu [1] [2] [3].
Vôi hóa sụn khớp và bệnh "giả gout" là gì?
Vôi hóa sụn khớp (chondrocalcinosis) là bệnh lý khớp được xác định khi có sự hiện diện của các tinh thể chứa canxi lắng đọng trong sụn hoặc các cấu trúc mô mềm khác của khớp trên phim chụp X-quang [4]. Đây là một thực thể bệnh lý lâm sàng khá phổ biến, gây ra bởi sự xâm nhập của các vi tinh thể canxi pyrophosphate dihydrate (CPPD) vào các cấu trúc khớp như sụn trong (hyaline), sụn sợi, dịch khớp và màng hoạt dịch [5].
Hai loại tinh thể chứa canxi chính thường gặp ở khớp là canxi photphat cơ bản (BCP) và canxi pyrophosphate dihydrate (CPPD) [3] [4]. Khớp gối là vị trí phổ biến nhất xuất hiện hình ảnh ngấm canxi ở cả sụn trong và sụn sợi [5].
Triệu chứng điển hình và rầm rộ nhất của vôi hóa sụn khớp là cơn "gout canxi" (hay còn gọi là giả gout), thường xuất hiện ở đầu gối [5]. Cơn đau này thể hiện tình trạng viêm màng hoạt dịch cấp tính do vi tinh thể, mang đầy đủ các đặc điểm lâm sàng giống hệt bệnh gout do axit uric [5]. Ngoài ra, bệnh cũng có thể âm thầm không triệu chứng hoặc tiến triển thành bệnh khớp mạn tính [2].
Cơ chế hình thành tinh thể canxi ở khớp gối
Sự xuất hiện của các tinh thể canxi trong khớp không phải do canxi từ thức ăn hay thuốc uống "tràn" vào khớp. Một nghiên cứu công bố năm 2009 chỉ ra rằng quá trình biệt hóa phì đại của tế bào sụn là bước then chốt trong quá trình cốt hóa nội sụn, trực tiếp sản sinh ra các tinh thể canxi photphat cơ bản (BCP) [3].
Khi các tế bào sụn khỏe mạnh bị kích thích rơi vào trạng thái phì đại, chúng sẽ gây ra sự khoáng hóa mạnh mẽ ở chất nền ngoại bào xung quanh [3]. Mức độ khoáng hóa này liên quan chặt chẽ đến việc biểu hiện collagen loại X — một dấu ấn sinh học đặc trưng của sự phì đại tế bào sụn [3]. Như vậy, chính các tế bào sụn bị biến đổi trong quá trình thoái hóa khớp đã tự tạo ra tinh thể canxi tại chỗ [3].
Bên cạnh yếu tố tại sụn, rối loạn chuyển hóa toàn thân hiếm gặp như chứng hạ magie máu (thiếu hụt magie trong máu) cũng liên quan đến bệnh lắng đọng tinh thể CPPD tại các cấu trúc khớp [2]. Tình trạng thiếu magie này có thể dẫn đến vôi hóa sụn dạng đường thẳng không triệu chứng, các cơn giả gout cấp hoặc bệnh lý khớp mạn tính [2]. Trong một số trường hợp tạo khối vôi hóa lớn quanh khớp, nguyên nhân cụ thể vẫn chưa được làm rõ [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tình trạng lắng đọng canxi ở khớp?
Các nghiên cứu qua nhiều thập kỷ đã khảo sát chi tiết vị trí, thành phần tinh thể và hậu quả của việc lắng đọng canxi tại khớp gối.
Một nghiên cứu công bố năm 1996 đã xem xét 225 phim X-quang khớp gối nghiêng của 138 bệnh nhân (85 nam, 52 nữ, 1 người không rõ giới tính; tuổi trung bình 73) và 275 phim X-quang khớp gối của 153 bệnh nhân (97 nam, 55 nữ, 1 không rõ giới tính; tuổi trung bình 73) mắc bệnh lắng đọng tinh thể CPPD [1]. Kết quả cho thấy vôi hóa gân cơ bụng chân xuất hiện ở 28,4% số khớp gối, phổ biến hơn đáng kể so với vôi hóa gân cơ tứ đầu đùi (8,4%) [1]. Vôi hóa gân cơ tứ đầu đùi và sụn chêm gặp ở nam giới nhiều hơn, trong khi vôi hóa sụn trong tăng lên theo tuổi tác [1]. Đáng chú ý, vôi hóa ở hai gân này không bao giờ xảy ra độc lập mà luôn đi kèm với tình trạng vôi hóa sụn khớp [1].
Về mối liên hệ với rối loạn chuyển hóa, một báo cáo năm 2008 đã theo dõi 2 nam thanh niên bị viêm một khớp gối cấp tính tái phát kèm vôi hóa sụn khớp và hạ magie máu [2]. Sau ít nhất 5 năm theo dõi lâm sàng, X-quang và điều trị bằng magie lactat, cả hai bệnh nhân đều không xuất hiện thêm cơn giả gout mới nào [2]. Tuy nhiên, người có triệu chứng sớm và có yếu tố gia đình bị vôi hóa sụn khớp vẫn ghi nhận sự thoái hóa khớp gối nặng lên trên phim X-quang dù lâm sàng không còn triệu chứng [2].
Để tìm hiểu bản chất tinh thể trong bệnh thoái hóa khớp, nghiên cứu năm 2009 đã đánh giá tiến cứu 120 bệnh nhân thoái hóa khớp giai đoạn cuối phải phẫu thuật thay toàn bộ khớp gối [3]. Các nhà khoa học sử dụng X-quang thường quy, X-quang tiếp xúc kỹ thuật số (DCR), kính hiển vi điện tử quét phát xạ trường (FE-SEM) và phân tích dịch khớp [3]. Kết quả DCR phát hiện tình trạng khoáng hóa ở tất cả 100% mẫu sụn [3]. Mức độ vôi hóa tương quan đáng kể với điểm số chức năng khớp gối nhưng không phụ thuộc vào tuổi tác [3]. Phân tích FE-SEM khẳng định tinh thể BCP mới là khoáng chất chiếm ưu thế chứ không phải CPPD, và sự khoáng hóa sụn bằng BCP là quá trình không thể tách rời của bệnh thoái hóa khớp [3].
Về tác động lâu dài lên cấu trúc khớp, một nghiên cứu công bố năm 2021 từ dữ liệu Sáng kiến Thoái hóa khớp (Osteoarthritis Initiative) đã chọn 70 người có tinh thể chứa canxi ở gối phải và đối chiếu với 70 người không có tinh thể [4]. Sau 4 năm theo dõi bằng cộng hưởng từ (MRI) và thang điểm WORMS, sự hiện diện của tinh thể canxi làm tăng thoái hóa sụn ở xương bánh chè (hệ số 0,33), lồi cầu trong xương đùi (hệ số 0,51), mâm chày ngoài (hệ số 0,36) cũng như sụn chêm trong (hệ số 0,38) và sụn chêm ngoài (hệ số 0,72) [4]. Những khớp gối có số lượng ổ lắng đọng tinh thể nhiều hơn cũng bị thoái hóa sụn nặng hơn ở xương bánh chè (hệ số 0,09) và lồi cầu trong xương đùi (hệ số 0,08) [4].
Làm sao phát hiện tinh thể canxi trong khớp?
Trong thực hành y khoa, chẩn đoán xác định vôi hóa sụn khớp dựa trên 3 yếu tố: hình ảnh X-quang thấy vôi hóa tạo thành đường viền cản quang liên tục hoặc đứt đoạn ở sụn bọc đầu xương và các đám mờ không đều ở sụn sợi (như sụn chêm); tìm thấy vi tinh thể canxi pyrophosphate trong dịch khớp dưới kính hiển vi quang học thông thường; hoặc sinh thiết kim phát hiện các cụm vi tinh thể nằm trong màng hoạt dịch [5]. Ở các ca đặc biệt có khối vôi hóa lớn quanh khớp háng và xương mu ở người có bệnh lý vôi hóa sụn khớp nguyên phát lan tỏa (có triệu chứng ở gối), các kỹ thuật chuyên sâu như kính hiển vi điện tử hay quang phổ Raman ghi nhận tỷ lệ nguyên tử canxi/photpho khoảng 1 và xác định tinh thể CPPD có mặt ở cả sụn, màng hoạt dịch, bao khớp, gân và cơ [6].
Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại ngày càng giúp nhận diện rõ hơn tình trạng này. Một nghiên cứu năm 1998 khảo sát hồi cứu MRI trên 12 khớp gối (11 ca bệnh, đánh giá 72 bề mặt khớp) và đối chiếu với X-quang, nội soi khớp (2 ca), phẫu thuật (1 ca) cùng 2 mảnh mô từ ca thay khớp gối toàn phần [7]. Trong khi X-quang chỉ thấy vôi hóa ở 12 bề mặt khớp, kỹ thuật MRI chuỗi xung GRE phát hiện các ổ giảm tín hiệu của tinh thể canxi ở 34 bề mặt khớp, cho thấy mức độ lan tỏa rộng hơn [7]. Tuy nhiên, MRI trong nghiên cứu này không nhận diện được vôi hóa ở sụn chêm và cần phân biệt kết quả với dị vật khớp, thay đổi sau mổ, gai xương rìa hoặc lắng đọng hemosiderin [7].
Đến năm 2016, một nghiên cứu thí điểm thuộc Nghiên cứu Thoái hóa khớp Đa trung tâm (MOST) đã dùng chụp cắt lớp vi tính (CT) hai gối cho 12 người có và 4 người không có vôi hóa sụn trên X-quang, chia mỗi gối thành 25 tiểu vùng và đọc kết quả lặp lại sau 4 tuần [8]. Phim CT giúp quan sát rõ cả 25 tiểu vùng quanh khớp chày-đùi và chè-đùi ở toàn bộ 24 khớp gối có vôi hóa, với độ tin cậy cao (hệ số kappa 0,70) [8]. CT phát hiện vôi hóa hiện diện khắp nơi: phổ biến nhất là sụn chêm (21/24 khớp gối), tiếp đến là sụn trong, dây chằng chéo, dây chằng bên chày và bao khớp [8]. Nhóm nghiên cứu khẳng định thuật ngữ "vôi hóa sụn" thực chất chưa chuẩn xác vì canxi lắng đọng ở rất nhiều mô khác trong khớp [8].
Hiểu lầm thường gặp về bổ sung canxi và vôi hóa khớp
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là đánh đồng tên gọi "tinh thể canxi" trên phiếu kết quả X-quang với lượng canxi nạp vào từ thực phẩm hay thuốc bổ. Như các nghiên cứu đã chứng minh, quá trình khoáng hóa sụn khớp là hệ quả sinh học từ sự phì đại của chính tế bào sụn khi khớp bị thoái hóa hoặc do rối loạn chuyển hóa nội sinh [2] [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng vôi hóa khớp gối chỉ xảy ra ở người già. Dù tỷ lệ vôi hóa sụn trong có tăng theo tuổi [1], bệnh vẫn xuất hiện ở người trẻ tuổi nếu có tình trạng hạ magie máu hoặc có yếu tố gia đình [2]. Ngoài ra, ở bệnh nhân thoái hóa khớp giai đoạn cuối, mức độ vôi hóa sụn tương quan với độ nặng của suy giảm chức năng khớp chứ không phụ thuộc vào tuổi tác [3].
Ai nên thận trọng với bệnh lắng đọng tinh thể canxi?
Những người đang bị thoái hóa khớp gối cần đặc biệt lưu ý, bởi sự lắng đọng tinh thể chứa canxi là một phần gắn liền với tiến trình thoái hóa và thúc đẩy sụn khớp, sụn chêm hư hại nhanh hơn trong vòng 4 năm [3] [4].
Người trẻ tuổi có các đợt sưng đau cấp tính một bên khớp gối tái đi tái lại không rõ nguyên nhân, hoặc có người thân trong gia đình mắc chứng vôi hóa sụn khớp cần cảnh giác với bệnh giả gout và rối loạn hạ magie máu [2]. Nam giới lớn tuổi cũng là nhóm có tỷ lệ vôi hóa sụn chêm và gân cơ tứ đầu đùi cao hơn nữ giới [1].
Cách chăm sóc và bảo vệ khớp gối thực tế
Nếu bạn đang được bác sĩ chỉ định bổ sung canxi để điều trị hoặc phòng ngừa loãng xương, hãy yên tâm tuân thủ phác đồ vì dữ liệu khoa học về bệnh vôi hóa sụn khớp không quy kết viên uống canxi là thủ phạm gây lắng đọng tinh thể ở gối. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý thay đổi liều lượng bất kỳ vi chất nào.
Khi có biểu hiện sưng, nóng, đỏ, đau khớp gối cấp tính giống cơn gout, người bệnh nên đến cơ sở y tế để chụp X-quang hoặc xét nghiệm dịch khớp tìm tinh thể CPPD thay vì tự mua thuốc giảm đau hay thuốc hạ axit uric [5]. Với người trẻ bị viêm khớp gối tái phát có kèm vôi hóa sụn, việc xét nghiệm kiểm tra nồng độ magie máu và bổ sung magie (như magie lactat) theo chỉ định của bác sĩ có thể giúp ngăn ngừa các cơn giả gout tái phát [2].
Bên cạnh đó, hãy duy trì lối sống lành mạnh: uống đủ nước, ăn uống cân bằng đa dạng dưỡng chất và kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối.
Tóm lại, lắng đọng tinh thể canxi ở sụn gối là hệ quả của quá trình biến đổi tế bào sụn trong bệnh thoái hóa khớp hoặc rối loạn chuyển hóa như thiếu magie, không phải do thừa canxi từ đường uống [2] [3]. Người bệnh không nên vì sợ "vôi hóa khớp" mà tự ý bỏ việc bổ sung canxi cần thiết cho xương. Thăm khám chuyên khoa cơ xương khớp khi đau gối sẽ giúp bạn nhận được chẩn đoán chính xác và hướng kiểm soát phù hợp [5].
