Hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D) khiến người bệnh liên tục đối mặt với những cơn đau quặn bụng và cảm giác mót rặn đột ngột. Nhiều người có thói quen ra hiệu thuốc mua bất kỳ loại men vi sinh nào về uống hàng ngày với hy vọng bụng dạ sớm êm ấm.
Tuy nhiên, không phải mọi loại men vi sinh đều mang lại kết quả giống nhau cho người bệnh IBS-D [1]. Các dữ liệu khoa học chỉ ra rằng chỉ một số chủng lợi khuẩn hoặc hỗn hợp đa chủng đặc hiệu mới thực sự vượt trội hơn giả dược trong việc giảm tần suất đi ngoài và cải thiện độ rắn của phân [2]. Cụ thể, chủng Bacillus coagulans MTCC 5856 và nấm men Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 đứng đầu về khả năng cải thiện hình dạng phân ở người bị IBS thể tiêu chảy, bên cạnh các hỗn hợp kết hợp Lactobacillus và Bifidobacterium giúp giảm điểm số tiêu chảy và số lần đi tiêu [2], [3], [4].
Vì sao không thể chọn bừa men vi sinh?
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn tiêu hóa phổ biến trên toàn thế giới [2], [4]. Dù không làm giảm tuổi thọ, bệnh lại bào mòn chất lượng sống do các triệu chứng cứ tái đi tái lại dai dẳng trong thời gian dài, đồng thời tạo gánh nặng lớn cho dịch vụ y tế [4]. Hiện nay, y học vẫn chưa xác định được một phác đồ điều trị tối ưu nào tỏ ra vượt trội hoàn toàn so với các lựa chọn thay thế khác [4].
Trong bối cảnh đó, men vi sinh (probiotics) được nghiên cứu rộng rãi nhờ tính an toàn cao và rất ít tác dụng phụ [4]. Dù vậy, thách thức lớn nhất khi đánh giá lợi ích của men vi sinh là mỗi chủng vi khuẩn khác nhau lại tạo ra những tác động rất khác biệt lên sức khỏe con người [1]. Hiệu quả của một chủng hoặc một loài vi khuẩn này hoàn toàn không thể suy diễn hay áp đặt cho một chủng hoặc loài khác [1].
Ngay cả trong phạm vi bệnh IBS, chỉ một số chế phẩm nhất định mới có tác dụng trên từng triệu chứng cụ thể [2]. Việc chọn đúng chủng vi khuẩn đã được định danh rõ ràng quyết định trực tiếp đến khả năng kiểm soát cơn tiêu chảy của người bệnh [2], [5].
Cơ chế lợi khuẩn làm dịu cơn tiêu chảy IBS
Sự tương tác phức tạp giữa hệ vi sinh vật đường ruột, sự kích hoạt hệ miễn dịch và sức khỏe con người là nền tảng giải thích vì sao liệu pháp vi khuẩn lại thu hút sự chú ý trong điều trị IBS [6], [7]. Ở người mắc IBS thể tiêu chảy (IBS-D), men vi sinh tham gia kiểm soát triệu chứng thông qua việc điều chỉnh lại cộng đồng vi sinh vật trong đường ruột [6]. Các chủng lợi khuẩn đặc hiệu giúp làm giảm số lượng vi khuẩn có hại, từ đó lấy lại thế cân bằng cho hệ tiêu hóa [6].
Bên cạnh việc cạnh tranh với hại khuẩn, lợi khuẩn còn tác động trực tiếp lên phản ứng viêm tại ruột [6], [8]. Các chủng lợi khuẩn cụ thể được ghi nhận có khả năng điều hòa các dấu ấn gây viêm như interleukin 6 (một chất trung gian hóa học thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể), giúp cải thiện tình trạng khó chịu ở bụng và độ đặc của phân [6]. Các hỗn hợp men vi sinh cũng cho thấy tiềm năng ngăn ngừa nhiễm trùng đường tiêu hóa và làm dịu cơn đau tiêu hóa ở nhóm bệnh nhân IBS-D [6].
Ở cấp độ mô học và chuyển hóa, tác động này càng được quan sát rõ hơn qua các mô hình thực nghiệm và phân tích sinh học [3], [8].Một nghiên cứu công bố năm 2017 thực hiện trên mô hình nuôi cấy mô cơ quan ngoài cơ thể (ex-vivo) lấy mẫu niêm mạc hồi tràng và đại tràng trái từ bệnh nhân IBS thể tiêu chảy sau nhiễm trùng (PI-IBS D) [8]. Kết quả cho thấy chủng Lactobacillus casei DG (LC-DG) và chất chuyển hóa sau sinh học (postbiotic) của nó làm giảm rõ rệt phản ứng viêm tại niêm mạc ruột [8]. Ngoài ra, việc bổ sung lợi khuẩn còn làm thay đổi các chất chuyển hóa liên quan đến phản ứng viêm trong nước tiểu của người bệnh IBS-D, mở ra hướng giải thích cơ chế tác động sâu bên trong cơ thể [3].
Nghiên cứu quy mô lớn xếp hạng chủng lợi khuẩn nào?
Để giải quyết tranh cãi về hiệu quả thực sự của từng loại men vi sinh, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp mạng lưới công bố năm 2023 đã tiến hành so sánh, xếp hạng các chủng và hỗn hợp lợi khuẩn ở người trưởng thành mắc IBS [2]. Nhóm nghiên cứu rà soát dữ liệu đến tháng 6 năm 2023, thu thập 81 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 9.253 người tham gia [2]. Các nhà khoa học sử dụng chỉ số SUCRA (diện tích dưới đường cong xếp hạng tích lũy - tỷ lệ phần trăm càng gần 100% nghĩa là khả năng đứng đầu về hiệu quả điều trị càng cao) để xếp hạng từng chủng [2].
Kết quả phân tích riêng cho nhóm IBS thể tiêu chảy (IBS-D) chỉ ra rằng có 4 chủng lợi khuẩn đơn lẻ và 1 hỗn hợp đa chủng vượt trội hơn hẳn so với giả dược trong việc làm giảm tần suất đi tiêu [2]. Khi đánh giá theo thang điểm phân Bristol (thang đo y khoa dùng để phân loại hình dạng phân từ rắn sang lỏng), hai đại diện đạt hiệu quả cao nhất trong việc cải thiện độ thành khuôn của phân ở bệnh nhân IBS-D là chủng vi khuẩn Bacillus coagulans MTCC 5856 (đạt điểm SUCRA 99,6%) và chủng nấm men Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 (đạt điểm SUCRA 89,7%) [2].
Ngoài triệu chứng tiêu chảy, phân tích năm 2023 này cũng xếp hạng hiệu quả trên các triệu chứng đi kèm khác của IBS [2]. Có 4 chủng đơn lẻ và 5 hỗn hợp vượt trội hơn giả dược trong việc cải thiện thang điểm mức độ nặng của triệu chứng IBS (IBS-SSS), trong đó chủng Lactobacillus acidophilus DDS-1 xếp thứ nhất với điểm SUCRA 92,9% [2]. Về khả năng giảm đau bụng, hai chủng Bacillus coagulans MTCC 5856 (SUCRA 96,9%) và Bacillus coagulans Unique IS2 (SUCRA 92,6%) nằm trong nhóm hiệu quả nhất [2]. Đối với triệu chứng chướng bụng, có 3 chủng đơn lẻ và 2 hỗn hợp mang lại tác dụng giảm chướng rõ rệt, trong khi một hỗn hợp chứa 5 chủng lợi khuẩn xếp đầu bảng (SUCRA 100%) về khả năng nâng cao chất lượng cuộc sống (IBS-QoL) cho người bệnh [2]. Dù cung cấp bảng xếp hạng đầu tiên theo từng triệu chứng cụ thể, các tác giả lưu ý vẫn cần thêm các nghiên cứu tiếp theo để xác nhận những kết quả này [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm dùng men vi sinh đa chủng
Bên cạnh việc dùng một chủng đơn lẻ, công thức phối hợp nhiều chủng vi khuẩn (multi-strain hoặc multi-species) cũng được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ [3], [4]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2015 đã đánh giá tác dụng của hỗn hợp men vi sinh đa loài trên 81 bệnh nhân IBS trong thời gian 4 tuần [4]. Người bệnh được chia ngẫu nhiên vào nhóm dùng men vi sinh (39 người) sử dụng hỗn hợp gồm 6 loài (Lactobacillus acidophilus, L. rhamnosus, Bifidobacterium breve, B. lactis, B. longum, và Streptococcus thermophilus) hoặc nhóm dùng giả dược (42 người) [4].
Sau 4 tuần, xét nghiệm phân bằng kỹ thuật PCR định lượng thời gian thực cho thấy nồng độ các chủng lợi khuẩn tăng lên đáng kể ở nhóm uống men vi sinh (cụ thể: B. bifidum với p = 0,043; B. lactis với p < 0,001; L. acidophilus với p = 0,016; và L. rhamnosus với p < 0,001) [4]. Khi xét trên tổng điểm của 10 triệu chứng IBS (p = 0,703) hoặc tỷ lệ người bệnh cảm thấy giảm triệu chứng thỏa đáng (74,4% ở nhóm lợi khuẩn so với 61,9% ở nhóm giả dược, p = 0,230), sự khác biệt giữa hai nhóm chưa đạt ý nghĩa thống kê [4]. Tuy nhiên, khi tách riêng điểm phụ của 4 nhóm triệu chứng (đau, táo bón, tiêu chảy, đầy hơi/chướng bụng), hiệu quả theo thời gian trên điểm số triệu chứng tiêu chảy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p = 0,017), khẳng định hỗn hợp này giúp cải thiện rõ triệu chứng tiêu chảy ở bệnh nhân IBS [4].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác công bố năm 2020 đã tập trung chuyên biệt vào nhóm bệnh nhân IBS-D [3]. Nghiên cứu theo dõi 63 người bệnh, chia làm nhóm dùng men vi sinh đa chủng gồm 1 chủng Lactobacillus sp. và 4 chủng Bifidobacterium sp. (32 người) và nhóm dùng giả dược (31 người), uống 3 lần mỗi ngày trong suốt 8 tuần [3]. Kết thúc 8 tuần, tình trạng không hài lòng về thói quen đại tiện và tần suất đi ngoài ở nhóm dùng men vi sinh đều được cải thiện một cách có ý nghĩa thống kê [3].
Điểm đặc biệt của thử nghiệm năm 2020 là việc phân tích mẫu nước tiểu đã phát hiện nhóm dùng lợi khuẩn có sự thay đổi đáng kể ở 7 chất chuyển hóa, bao gồm palmitic acid methyl ester (PAME) và 4,6-dihydroxyquinoline, 4-(2-aminophenyl)-2,4-dioxobutanoic acid (DOBA) [3]. Đối chiếu với bảng câu hỏi đánh giá, những người đáp ứng tốt về giảm độ nặng triệu chứng (IBS-SSS) có nồng độ PAME cao hơn, còn những người cải thiện tốt chất lượng sống (IBS-QoL) có nồng độ DOBA thấp hơn [3]. Phát hiện này gợi ý PAME và DOBA có tiềm năng trở thành dấu ấn sinh học giúp dự đoán trước bệnh nhân IBS-D nào sẽ đáp ứng tốt với men vi sinh, dù cơ chế chi tiết vẫn cần làm sáng tỏ thêm [3].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Nhầm lẫn phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng tác dụng của mọi loại lợi khuẩn. Chẳng hạn, tổng quan năm 2006 ghi nhận bằng chứng mạnh mẽ nhất của chủng Lactobacillus rhamnosus GG là nằm ở việc phòng ngừa và điều trị tiêu chảy liên quan đến virus Rota, hoặc các tổng quan năm 2002 cho thấy lợi khuẩn có lợi trong tiêu chảy do virus, tiêu chảy do vi khuẩn Clostridium difficile, tiêu chảy du lịch, tiêu chảy do kháng sinh và tiêu chảy do xạ trị [1], [5]. Tuy nhiên, một chủng rất mạnh trong trị tiêu chảy nhiễm trùng cấp tính không đồng nghĩa sẽ tự động trị được tiêu chảy mạn tính do IBS, bởi mỗi chủng có tính đặc hiệu riêng [1], [2]. Thậm chí, một số chế phẩm đa chủng thuộc chi Bifidobacterium và Lactobacillus lại có tác dụng làm tăng tần suất đi tiêu để hỗ trợ người bị táo bón, nên nếu chọn nhầm sản phẩm hướng tới mục tiêu nhuận tràng sẽ không phù hợp cho người đang cần cầm tiêu chảy [6].
Mặt khác, độc giả cần nhìn nhận thẳng thắn về những giới hạn của dữ liệu y văn hiện tại [5], [7]. Các nhà khoa học chỉ ra rằng việc diễn giải kết quả nghiên cứu về men vi sinh trong các rối loạn tiêu hóa chức năng gặp nhiều phức tạp do sự thiếu hụt kiểm soát chất lượng sản phẩm, các nghiên cứu dùng quá nhiều loài và chủng khác nhau, cùng những thiếu sót đáng kể trong phương pháp thiết kế thử nghiệm [7].
Đáng lưu ý, khả năng sống sót và duy trì hoạt tính của lợi khuẩn trong nhiều chế phẩm bán sẵn trên thị trường thực chất vẫn chưa được chứng minh [5]. Trong mô hình nuôi cấy mô về chủng Lactobacillus casei DG năm 2017, nhóm tác giả cũng thẳng thắn nhìn nhận số lượng bệnh nhân lấy mẫu còn tương đối nhỏ nên chưa thể khái quát hóa kết quả, đòi hỏi phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng đủ lớn trên thực tế [8]. Do đó, giới chuyên môn luôn kêu gọi cần có các nghiên cứu sử dụng phác đồ bổ sung đồng nhất để đưa ra kết luận dứt khoát hơn [1], [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhìn chung, các dữ liệu nghiên cứu ghi nhận men vi sinh là chế phẩm rất an toàn và có ít tác dụng phụ đối với người sử dụng [4]. Một số tổng quan năm 2024 còn ghi nhận việc dùng lợi khuẩn có liên quan đến giảm biến chứng sau phẫu thuật ung thư đại trực tràng, hỗ trợ bệnh nhân viêm loét đại tràng hoặc giảm quấy khóc do đau bụng co thắt (colic) ở trẻ sơ sinh [6].
Tuy nhiên, do cơ chế hoạt động chính xác bên trong cơ thể sống (in vivo) của nhiều chủng vẫn cần thông tin chuẩn xác hơn và không phải bệnh nhân IBS nào cũng đáp ứng giống nhau với cùng một công thức, người bệnh không nên coi men vi sinh là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh [2], [3], [5].
Những người có bệnh lý nền mạn tính, người đang điều trị bằng thuốc kê đơn hoặc có các triệu chứng tiêu chảy kéo dài chưa rõ nguyên nhân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi tự ý dùng men vi sinh hàng ngày. Bác sĩ sẽ giúp phân biệt rõ tiêu chảy do IBS-D với các bệnh lý thực thể khác như nhiễm trùng đường ruột hay bệnh viêm ruột (IBD) để có chỉ định phù hợp [1], [5].
Cách áp dụng thực tế cho người bị IBS thể tiêu chảy
Khi lựa chọn men vi sinh để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng IBS-D trong đời sống hàng ngày, người bệnh cần ưu tiên chọn các chế phẩm đã được định danh và kiểm định đặc tính rõ ràng để đảm bảo lợi khuẩn còn sống khi vào đến ruột [5]. Hãy đọc kỹ bảng thành phần trên bao bì để tìm đúng tên chủng gắn liền với mã ký hiệu cụ thể đã có bằng chứng cho IBS-D: chẳng hạn như Bacillus coagulans MTCC 5856 hoặc Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 nếu mục tiêu chính là cải thiện độ đặc của phân (theo thang Bristol) và giảm đau bụng [2]. Nếu chọn men vi sinh đa chủng giúp giảm tần suất đi ngoài và giảm điểm tiêu chảy, có thể tìm các công thức phối hợp Lactobacillus (như L. acidophilus, L. rhamnosus) và Bifidobacterium (như B. breve, B. lactis, B. longum) cùng Streptococcus thermophilus [3], [4].
Về thời gian và liều lượng sử dụng, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy lợi khuẩn cần thời gian tích lũy để làm tăng nồng độ trong phân và điều chỉnh hệ vi sinh [4]. Người bệnh trong các nghiên cứu đã duy trì uống đều đặn hàng ngày trong khoảng thời gian từ 4 tuần đến 8 tuần (với tần suất như 3 lần/ngày tùy phác đồ nghiên cứu) để ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về tần suất đi tiêu và độ hài lòng về thói quen đại tiện [3], [4]. Khi uống men vi sinh, chỉ nên dùng với nước đun sôi để nguội hoặc nước ấm vừa phải, tránh pha cùng nước quá nóng để không làm chết lợi khuẩn sống trong chế phẩm [5].
Tóm lại, bổ sung men vi sinh hàng ngày là hướng đi an toàn và có cơ sở khoa học để giảm tần suất đi ngoài cũng như cải thiện hình dạng phân ở người mắc IBS thể tiêu chảy [2], [4]. Chìa khóa thành công nằm ở việc chọn đúng chủng đặc hiệu như Bacillus coagulans MTCC 5856, Saccharomyces cerevisiae CNCM I-3856 hoặc các hỗn hợp Lactobacillus - Bifidobacterium đã qua kiểm chứng, đồng thời kiên trì sử dụng từ 4 đến 8 tuần [2], [3], [4]. Người bệnh nên kết hợp chế độ sinh hoạt điều độ và trao đổi cùng bác sĩ để tối ưu hóa việc kiểm soát căn bệnh mạn tính này.
