Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách cà phê thơm nóng để tinh thần tỉnh táo, nhưng đổi lại là cảm giác đau quặn bụng kèm cơn buồn đi ngoài xuất hiện dồn dập. Với người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), phản xạ này diễn ra dữ dội hơn, khiến nhiều người băn khoăn liệu có phải từ bỏ ly cà phê yêu thích.
Câu trả lời ngắn gọn: người mắc IBS không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối cà phê. Bằng chứng khoa học cho thấy đồ uống này tác động hai chiều; trong khi có thể khởi phát triệu chứng tiêu chảy cấp tính ở nhóm nhạy cảm, cà phê không làm tăng nguy cơ mắc bệnh nói chung, thậm chí từng ghi nhận mối liên quan giúp giảm xác suất xuất hiện IBS ở người khỏe mạnh [1].
Cơ chế tác động lên nhu động ruột
Tác động kích thích đường ruột của cà phê diễn ra rất nhanh nhờ các cơ chế dược lý học phức tạp. Đồ uống này làm tăng hoạt động vận động của vùng trực tràng - đại tràng sigma chỉ trong vòng 4 phút sau khi uống ở một số người [2]. Mức độ kích thích nhu động đại tràng của cà phê được ghi nhận tương đương với việc nạp vào cơ thể một bữa ăn chứa 1.000 calo [2]. Do cà phê hầu như không chứa calo và các tác động lên ống tiêu hóa không phụ thuộc vào thể tích, độ toan hay áp suất thẩm thấu, giới nghiên cứu xác nhận thức uống này mang các hoạt tính dược lý thực thụ [2].
Bên cạnh đó, cà phê kích thích dạ dày tiết hormone gastrin và tăng tiết acid dịch vị, đồng thời kích thích giải phóng cholecystokinin gây co bóp túi mật [2]. Caffeine và các hợp chất trong cà phê kích hoạt thụ thể vị giác đắng và tế bào nội tiết ruột, từ đó phát đi các tín hiệu thần kinh tự chủ điều hòa tiêu hóa [3]. Ngoài ra, acid chlorogenic - một hợp chất tự nhiên dồi dào trong hạt cà phê - được hấp thu tương đối kém ở ruột non, khi di chuyển xuống đại tràng có thể làm tăng áp suất thẩm thấu cục bộ, góp phần làm phân lỏng hơn [4].
Nghiên cứu chỉ ra điều gì về tiêu hóa?
Tác động của caffeine lên vận động đường ruột đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng can thiệp. Trong một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng năm 2021 trên các bệnh nhân trải qua phẫu thuật cắt đại tràng nội soi, nhóm dùng caffeine đường uống liều 100 mg (3 lần mỗi ngày, gồm 30 người) có lần đi tiêu đầu tiên sớm hơn 18 giờ so với nhóm dùng giả dược (28 người) với mức ý nghĩa p = 0.012 [5]. Kết quả này chứng minh caffeine kích hoạt nhu động ruột rõ rệt [5].
Năm 2024, một phân tích dữ liệu lớn thu thập từ ứng dụng điện thoại mySymptoms trên 9.710 nhật ký ăn uống kéo dài tối thiểu 3 tuần, với 70% người dùng đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích Rome IV [6]. Kết quả thuật toán phát hiện mối liên quan chặt chẽ giữa cà phê chứa caffeine và triệu chứng tiêu chảy xuất hiện nhanh trong vòng 1-2 giờ sau ăn [6]. Ngược lại, đồ uống có cồn hay chất tạo ngọt nhân tạo lại gây triệu chứng chậm hơn, kéo dài từ 4 đến 72 giờ [6].
Nguy cơ mắc bệnh hay khởi phát đợt cấp?
Mặc dù có khả năng kích thích cơn đi ngoài cấp tính, các nghiên cứu dịch tễ không xem cà phê là thủ phạm gây ra bệnh cảnh đường ruột mạn tính. Nghiên cứu phỏng vấn ngẫu nhiên trên 500 người trưởng thành tại Hà Lan ghi nhận tỷ lệ mắc IBS là 5,8% và chứng khó tiêu là 13,8%, trong đó thói quen uống cà phê không có mối liên quan nào với nguy cơ mắc hội chứng ruột kích thích hay khó tiêu chức năng [7]. Chứng khó tiêu chỉ liên quan mạnh đến thói quen hút thuốc lá, với người đang hút thuốc tăng nguy cơ 2,3 lần và người từng hút tăng 2,7 lần [7].
Đáng chú ý, một phân tích gộp năm 2023 tổng hợp từ 8 nghiên cứu với tổng cộng 432.022 người tham gia cho thấy, những người có uống cà phê (ở bất kỳ mức độ nào) lại giảm nguy cơ phát triển hội chứng ruột kích thích so với người không uống, tương ứng với tỷ số chênh gộp OR là 0,84 (khoảng tin cậy 95%: 0,80 - 0,84) [1].
Ở chiều ngược lại, một nghiên cứu bệnh chứng từ năm 1986 so sánh 100 bệnh nhân IBS với 100 người đối chứng cùng độ tuổi, giới tính và tầng lớp xã hội chỉ ra rằng nhóm bệnh nhân tiêu thụ nhiều đồ uống chứa caffeine hơn (p = 0,03) và hút thuốc nhiều hơn (p = 0,02) [8]. Bệnh nhân IBS cũng ghi nhận tỷ lệ cao các triệu chứng ngoài đại tràng như tiểu đêm, tiểu gấp, đau lưng và mệt mỏi kéo dài [8].
Phân nhóm IBS và tác động trái ngược
Năm 2021, một nghiên cứu cắt ngang đánh giá trên 748 bệnh nhân IBS cho thấy lượng caffeine nạp vào liên quan đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của triệu chứng ở những người thừa cân hoặc béo phì (BMI từ 25 kg/m2 trở lên), dù không thấy mối liên hệ rõ rệt giữa lượng cà phê nói chung với mức độ nặng của toàn bộ nhóm bệnh nhân [4].
Về các phân nhóm bệnh, nghiên cứu phát hiện cà phê và caffeine lại liên quan tới việc gia tăng khả năng mắc thể táo bón (IBS-C) [4]. Cơ chế được giải thích là do tác dụng lợi tiểu của caffeine có thể dẫn đến tình trạng mất nước của cơ thể, khiến ruột tăng tái hấp thu nước từ lòng đại tràng và làm phân khô cứng hơn [4]. Ngoài ra, việc giảm hấp thu magiê - khoáng chất có tính nhuận tràng tự nhiên - sau khi uống cà phê cũng có thể cản trở sự đều đặn của nhu động ruột [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý hạn chế của thiết kế cắt ngang là không thể khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa thói quen uống và bệnh [4].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng cà phê gây viêm loét dạ dày hoặc gây ra chứng khó tiêu. Các bằng chứng y khoa khẳng định cà phê không liên quan đến chứng khó tiêu chức năng [7], [2]. Triệu chứng phổ biến nhất sau khi uống cà phê thực chất là ợ nóng do thức uống này thúc đẩy hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản [2].
Một hiểu lầm khác là quy toàn bộ tác động đường ruột cho caffeine. Nghiên cứu so sánh cà phê nguyên chất, cà phê khử caffeine (decaf) và viên nang caffeine (134 mg) cho thấy phản ứng của cơ thể rất khác nhau [3]. Cả hai loại cà phê đều kích thích thụ thể vị giác và làm tăng nhịp tim ngay sau uống, trong khi caffeine dạng viên nang tác động chủ yếu vào thụ thể đường ruột và mạch máu [3]. Do đó, kết quả nghiên cứu trên caffeine tinh khiết không thể áp dụng hoàn toàn tương đương cho cà phê nguyên bản và ngược lại [3]. Ngoài ra, nghiên cứu đánh giá ứng dụng mySymptoms dựa trên nhật ký tự báo cáo và cần thêm các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trực tiếp để xác định quan hệ nhân quả [6].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy (IBS-D) hoặc thường xuyên đi phân lỏng cần hết sức dè chừng, bởi cà phê thúc đẩy tiêu chảy khởi phát sớm chỉ sau 1 đến 2 giờ [6].
Người mắc IBS có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25 trở lên cũng cần cân nhắc tiết chế hàm lượng caffeine nhằm tránh làm nặng thêm triệu chứng tiêu hóa [4]. Bên cạnh đó, người đang chịu các đợt trào ngược dạ dày thực quản hoặc người có triệu chứng sỏi túi mật cũng nên hạn chế, do cà phê kích thích co thắt túi mật và làm trầm trọng thêm cảm giác ợ nóng [2].
Lời khuyên áp dụng vào thực tế
Người bị hội chứng ruột kích thích không nhất thiết phải cắt bỏ hoàn toàn cà phê ngay lập tức nếu đây là sở thích hàng ngày. Bạn nên áp dụng phương pháp loại trừ tạm thời: ngưng uống từ 2 đến 3 tuần rồi thử dùng lại với lượng nhỏ để theo dõi phản ứng của hệ tiêu hóa.
Không nên uống cà phê khi bụng rỗng vào đầu buổi sáng để hạn chế cơn co bóp đại tràng quá mức. Nếu nhạy cảm với caffeine nhưng vẫn muốn thưởng thức hương vị, bạn có thể chuyển sang dùng cà phê khử caffeine (decaf) hoặc giảm kích thước khẩu phần từ cốc lớn xuống dạng tách nhỏ (như espresso khoảng 130 mg caffeine) [3]. Uống đủ nước lọc trong ngày là yếu tố bắt buộc để bù trừ lượng dịch mất đi do tính lợi tiểu của caffeine, giúp phân duy trì độ ẩm tự nhiên [4]. Trường hợp các triệu chứng đau bụng, rối loạn phân kéo dài hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được tư vấn phác đồ dinh dưỡng y khoa chuyên biệt.
Tóm lại, cà phê là chất kích thích nhu động ruột mạnh mẽ thông qua cả caffeine và các hợp chất tự nhiên như acid chlorogenic [4], [5]. Thức uống này không gây ra hội chứng ruột kích thích nhưng có thể kích hoạt các cơn quặn bụng và tiêu chảy cấp ở người cơ địa nhạy cảm [6], [1]. Hiểu rõ phản ứng của cơ thể và điều chỉnh liều lượng hợp lý sẽ giúp bạn tận hưởng thức uống quen thuộc mà không làm phiền hệ tiêu hóa.
