Nhiều phụ nữ sau sinh thường có cảm giác thèm các món ăn đậm đà, cay nồng sau chuỗi ngày dài phải kiêng khem nghiêm ngặt trong thai kỳ và giai đoạn ở cữ. Tuy nhiên, nỗi lo lắng rằng vị cay xé lưỡi của ớt có thể ngấm vào dòng sữa, làm bé bị bỏng rát vòm họng, đau bụng hoặc tiêu chảy khiến không ít người mẹ đành phải từ bỏ sở thích này.
Thực tế khoa học mang lại câu trả lời khá bất ngờ: hoạt chất tạo cay chính trong quả ớt là capsaicin hầu như không đi vào sữa mẹ [1]. Vì vậy, việc người mẹ thỉnh thoảng thưởng thức một món ăn có ớt ở mức độ vừa phải không biến dòng sữa mẹ thành "sữa cay" và không gây tổn thương trực tiếp đến niêm mạc tiêu hóa của trẻ bú mẹ [1].
Capsaicin từ ớt có thực sự truyền qua sữa mẹ?
Ớt chứa thành phần hoạt tính sinh học chủ yếu là capsaicin – chất chịu trách nhiệm tạo ra cảm giác cay nóng đặc trưng khi tiếp xúc với các thụ thể cảm giác trên lưỡi và niêm mạc. Khi người mẹ ăn ớt, capsaicin trải qua quá trình nhai, tiêu hóa tại dạ dày và được chuyển hóa ở gan cùng các tế bào ruột trước khi các thành phần dinh dưỡng được vận chuyển vào hệ tuần hoàn để phục vụ việc tạo sữa.
Một nghiên cứu can thiệp lâm sàng công bố năm 2021 đã kiểm tra giả thuyết liệu các hợp chất tạo vị cay nồng từ khẩu phần ăn của mẹ có bài tiết vào sữa mẹ hay không [1]. Trong thử nghiệm này, các bà mẹ đang cho con bú được dùng một món cà ri đặc trưng có sự kết hợp của ớt, hạt tiêu đen và gừng, với ba hợp chất đích cần phân tích lần lượt là capsaicin, piperine và 6-gingerol [1].
Kết quả phân tích khối phổ chuyên sâu (MS) cho thấy một sự thật thú vị: chỉ duy nhất hợp chất piperine (vị cay từ hạt tiêu đen) xuất hiện trong sữa mẹ, trong khi capsaicin từ ớt và 6-gingerol từ gừng hoàn toàn không được phát hiện [1]. Điều này chứng minh rằng capsaicin không dễ dàng vượt qua hàng rào biểu mô của tuyến sữa để hòa vào dịch sữa như nhiều người vẫn lầm tưởng [1].
Nghiên cứu năm 2021 nói gì về vị cay trong sữa mẹ?
Để làm rõ khả năng trẻ bú mẹ có thể cảm nhận được mùi vị từ thức ăn của mẹ hay không, nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá kỹ lưỡng mẫu sữa của các bà mẹ tham gia thử nghiệm sau khi ăn món cà ri [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành lấy mẫu sữa nhiều lần sau bữa ăn và sử dụng cả phương pháp phân tích khối phổ định lượng lẫn định tính [1].
Kết quả cho thấy piperine từ hạt tiêu bắt đầu xuất hiện trong sữa mẹ khá nhanh, chỉ trong vòng 1 giờ sau khi mẹ ăn [1]. Nồng độ piperine đo được trong sữa dao động trong khoảng từ 50 đến 200 nM [1]. Đáng chú ý, nồng độ này thấp hơn ngưỡng nhận biết vị giác của con người từ 70 đến 350 lần [1].
Điều đó đồng nghĩa với việc dù người mẹ ăn món ăn cay nồng, dòng sữa tiết ra vẫn không hề có vị cay đối với vị giác thông thường [1]. Riêng đối với capsaicin trong ớt, việc hoàn toàn vắng mặt trong sữa mẹ xác nhận rằng trẻ sơ sinh không phải tiếp xúc trực tiếp với vị cay xé của ớt qua đường bú mẹ [1].
Cơ chế tác động lên thụ thể TRPV1 và sự phát triển của trẻ
Cảm giác cay thực chất không phải là một trong năm vị giác cơ bản (ngọt, chua, mặn, đắng, umami) mà là một cảm giác nhiệt và đau được dẫn truyền qua thụ thể tiềm tàng vanilloid loại 1 (TRPV1). Cả capsaicin và piperine đều có khả năng kích hoạt thụ thể TRPV1 này trên đầu dây thần kinh cảm giác [1].
Dù nồng độ piperine tìm thấy trong sữa mẹ nằm dưới ngưỡng cảm nhận vị giác của người lớn, các nhà khoa học đưa ra nhận định rằng việc tiếp xúc lặp lại với nồng độ rất thấp này có thể kích thích thụ thể TRPV1 ở mức độ tinh vi [1]. Sự phơi nhiễm nồng độ dưới ngưỡng này có thể dẫn đến hiện tượng giải mẫn cảm (desensitization) của thụ thể TRPV1, từ đó hỗ trợ trẻ gia tăng mức độ dung nạp các hương vị đậm đà và gia vị cay khi lớn lên [1].
Bên cạnh đó, hệ miễn dịch và tiêu hóa của trẻ còn được bảo vệ mạnh mẽ nhờ cấu trúc sinh học đặc biệt của sữa mẹ. Sữa mẹ chứa kháng thể IgA tiết (IgAs), chiếm tới 80% đến 90% tổng lượng globulin miễn dịch trong sữa mẹ [2]. Kháng thể IgAs này hoạt động chủ yếu tại lớp niêm mạc đường tiêu hóa của trẻ, chỉ khoảng 10% được hấp thu vào máu [2]. Nhiệm vụ của IgAs là ức chế sự bám dính của các tác nhân gây bệnh vào niêm mạc ruột và trung hòa độc tố, giúp bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt trước các kích thích từ bên ngoài [2].
Trục ruột - tuyến vú và khả năng dung nạp của trẻ
Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống của người mẹ và sức khỏe đường ruột của con bú mẹ được giải thích qua cơ chế trục ruột - tuyến vú [3]. Các thành phần từ thức ăn sau khi được hấp thu tại ruột mẹ có thể chuyển giao các phân tử siêu nhỏ vào sữa mẹ để kích thích hệ thống miễn dịch của trẻ sơ sinh làm quen dần với môi trường [3].
Các nghiên cứu cho thấy sữa mẹ chứa nhiều chất điều hòa miễn dịch quan trọng như yếu tố biến đổi tăng trưởng beta (TGF-beta), vitamin A, yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) và kháng thể IgG [3]. Những yếu tố này đóng vai trò thúc đẩy tính toàn vẹn của hàng rào ruột, kiểm soát sự vận chuyển kháng nguyên qua niêm mạc và kích thích các tế bào T điều hòa phát triển [3].
Mặc dù một số trẻ có biểu hiện khó chịu thoáng qua khi mẹ ăn thức ăn nhiều gia vị, nhưng hiện tượng này không bắt nguồn từ việc capsaicin "đốt cháy" ruột của bé [1]. Thay vào đó, nó có thể liên quan đến sự nhạy cảm tạm thời của đường ruột trước các hợp chất chuyển hóa khác hoặc sự thay đổi thoang thoảng về mùi hương của sữa mẹ kích thích khứu giác của bé [3], [1]. Một nghiên cứu đoàn hệ cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với các lượng rất nhỏ thành phần thức ăn qua sữa mẹ thậm chí còn liên quan đến việc giảm nguy cơ dị ứng thức ăn sau này, chẳng hạn sự hiện diện của ovalbumin từ trứng trong sữa mẹ làm giảm 4 lần tỷ lệ dị ứng trứng khi trẻ lên 2 tuổi [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi mẹ cho con bú ăn ớt
Hiểu lầm lớn nhất của các bà mẹ là cho rằng sữa mẹ sẽ "bị cay", làm bỏng rát miệng trẻ hoặc khiến phân của bé có tính nóng gây rát hậu môn. Như nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh, capsaicin không tiết vào sữa mẹ, còn các hợp chất cay khác như piperine nếu có lọt qua cũng ở nồng độ cực nhỏ dưới ngưỡng vị giác hàng trăm lần [1].
Một hiểu lầm khác là mẹ cho con bú phải kiêng hoàn toàn tất cả các loại gia vị cay, chỉ được ăn thịt kho nghệ nhạt và canh rau ngót. Việc kiêng khem quá mức gây ức chế tâm lý, giảm cảm giác ngon miệng, dẫn đến suy giảm lượng năng lượng và dưỡng chất nạp vào, từ đó gián tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và việc tiết sữa.
Tuy nhiên, cũng không nên hiểu nhầm rằng người mẹ có thể ăn cay vô độ. Việc ăn quá nhiều ớt có thể gây ra những hệ lụy trực tiếp cho chính người mẹ trước khi tác động đến em bé, chẳng hạn như kích thích niêm mạc dạ dày, gây trào ngược hoặc làm trầm trọng thêm bệnh trĩ sau sinh.
Ai nên thận trọng khi tiêu thụ ớt trong thời kỳ cho con bú?
Mặc dù capsaicin không bài tiết trực tiếp vào sữa mẹ để gây cay cho trẻ [1], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng ớt:
Thứ nhất là những người mẹ có tiền sử bệnh lý tiêu hóa như viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản (GERD), hoặc hội chứng ruột kích thích. Ớt cay có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày của mẹ, dẫn đến đau thượng vị, ợ nóng và rối loạn tiêu hóa, làm suy kiệt sức khỏe của người mẹ trong giai đoạn chăm sóc con nhỏ.
Thứ hai là những người mẹ mắc bệnh trĩ sau sinh hoặc bị nứt kẽ hậu môn. Capsaicin không bị tiêu hóa hoàn toàn trong đường ruột của người mẹ và có thể gây cảm giác bỏng rát dữ dội khi đại tiện, làm vết thương lâu lành.
Thứ ba là các mẹ có em bé thuộc nhóm cơ địa đặc biệt nhạy cảm hoặc trẻ đang bị trào ngược dạ dày thực quản nặng. Dù sữa không cay, một số hợp chất chuyển hóa từ bữa ăn nhiều gia vị cay nồng của mẹ có thể làm thay đổi nhẹ mùi vị sữa khiến bé bú kém hơn, quấy khóc hoặc đầy hơi do nuốt nhiều không khí khi bú ngắt quãng.
Hướng dẫn sử dụng ớt an toàn và khoa học cho mẹ bỉm sữa
Để vừa thỏa mãn khẩu vị vừa đảm bảo trải nghiệm bú mẹ êm dịu nhất cho con, người mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng sau:
- Ăn từng lượng nhỏ: Bắt đầu với một lượng ớt rất nhỏ trong bữa ăn để quan sát phản ứng của cơ thể mẹ và thái độ của trẻ trong các cữ bú tiếp theo. Nếu bé vẫn bú ngoan, ngủ tốt và đi tiêu bình thường, mẹ có thể duy trì lượng dùng này.
- Thời điểm ăn hợp lý: Nếu muốn ăn một bữa ăn có gia vị cay, mẹ nên ăn ngay sau khi vừa cho bé bú xong hoặc sau khi hút sữa. Khoảng cách 2 đến 3 giờ trước cữ bú tiếp theo sẽ giúp cơ thể mẹ có đủ thời gian chuyển hóa và đào thải bớt các hợp chất thứ cấp từ thức ăn [1].
- Cách chế biến thông minh: Nên loại bỏ hạt ớt và phần gân trắng bên trong vì đây là nơi tập trung nồng độ capsaicin cao nhất. Nấu chín ớt cùng các món ăn thay vì ăn ớt sống để giảm kích ứng trực tiếp lên niêm mạc dạ dày của mẹ.
- Kết hợp thực phẩm lành mạnh: Tránh ăn các món cay kèm theo quá nhiều dầu mỡ chiên rán hoặc gia vị công nghiệp tổng hợp, vì sự kết hợp này dễ gây đầy trướng bụng cho cả mẹ lẫn bé. Hãy kết hợp gia vị với rau xanh, đạm nạc và uống đủ nước để hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru.
Tóm lại, capsaicin trong ớt không truyền sang sữa mẹ để làm cay dòng sữa của bé [1]. Các bà mẹ hoàn toàn có thể yên tâm nêm một chút ớt vào bữa ăn để kích thích vị giác, miễn là lắng nghe cơ thể mình và quan sát phản ứng của con để điều chỉnh lượng ăn sao cho cân bằng và dễ chịu nhất.
