Cây lỗ bình cảnh (các loài thuộc chi Lobelia) là loài cây cảnh có hoa rực rỡ thường được trồng trong vườn nhà, ban công hoặc công viên. Tuy nhiên, không ít gia đình chưa nắm rõ nguy cơ tiềm ẩn từ độc tố tự nhiên có trong thân, lá và hoa của loài thực vật này, dẫn đến các tai nạn ngộ độc đáng tiếc khi trẻ nhỏ hoặc vật nuôi vô tình nhai phải.
Khi phát hiện người thân xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ ngộ độc như đổ mồ hôi đầm đìa, co giật hoặc thân nhiệt tụt thấp sau khi tiếp xúc hoặc ăn phải cây cảnh, nguyên tắc xử trí quan trọng nhất là lập tức gọi cấp cứu y tế, bảo đảm thông thoáng đường thở và tuyệt đối không tự ý gây nôn bừa bãi tại nhà.
Lỗ bình cảnh và hoạt chất lobeline nguy hiểm thế nào?
Cây lỗ bình cảnh thuộc chi Lobelia, một chi thực vật lớn thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae) với hơn 450 loài phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và ôn đới trên toàn thế giới [1]. Trong y học dân gian, nhiều loài thuộc chi này như Lobelia inflata hay Lobelia chinensis từng được sử dụng để điều trị một số bệnh lý khác nhau [1]. Về mặt dược học cổ truyền, lỗ bình cảnh có vị đắng, tính hàn, quy vào các kinh phế, can, thận, thường được ứng dụng để thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng, tán ứ và giảm đau [2].
Tuy nhiên, giá trị sinh học và độc tính của cây lỗ bình cảnh phần lớn bắt nguồn từ các hợp chất alkaloid dạng piperidine, trong đó hoạt chất nổi bật và được nghiên cứu nhiều nhất là lobeline cùng lobinaline [1]. Các alkaloid có cấu trúc tương tự nhau trong các loài thuộc chi này thường chia sẻ chung những đặc tính dược lý và hồ sơ độc tính tương đồng [1].
Hoạt chất lobeline tác động trực tiếp lên hệ thống thần kinh thông qua việc điều hòa các thụ thể acetylcholine nicotinic [3]. Nhờ cơ chế tác động lên thụ thể nicotinic này, lobeline từng được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng nhằm đánh giá tiềm năng hỗ trợ cai nghiện thuốc lá trong thử nghiệm pha 3, cũng như nghiên cứu điều trị chứng rối loạn tăng động giảm chú ý [1]. Ở liều điều trị có kiểm soát trong nghiên cứu tiền lâm sàng, hoạt chất này làm giảm sự ưa thích và tiêu thụ ethanol ở động vật [3].
Dù vậy, khi một người vô tình nuốt phải các bộ phận của cây với lượng không kiểm soát, lobeline sẽ kích thích mạnh rồi ức chế các thụ thể nicotinic thần kinh, gây ra tình trạng ngộ độc cấp tính với hàng loạt rối loạn thực vật và thần kinh trung ương nguy hiểm.
Nhận diện các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc lobeline
Dấu hiệu ngộ độc thực vật thường biểu hiện dưới dạng các hội chứng ngộ độc đặc trưng (toxidrome), phản ánh sự kích thích hoặc ức chế các thụ thể chuyên biệt trong cơ thể [4]. Trong các trường hợp ngộ độc cấp tính, việc nhận diện sự thay đổi đột ngột về trạng thái tinh thần và hành vi của nạn nhân là yếu tố lâm sàng hàng đầu cần lưu ý [4].
Đối với độc tố lobeline từ cây lỗ bình cảnh, người bệnh thường khởi phát triệu chứng tương đối nhanh sau khi nhai nuốt. Các dấu hiệu ban đầu bao gồm cảm giác nóng rát vùng miệng họng, buồn nôn, nôn mửa dữ dội và đau quặn bụng. Tiếp đó, sự rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ bắt đầu xuất hiện rõ rệt, đặc biệt là tình trạng vã mồ hôi đầm đìa, da tái lạnh và hạ thân nhiệt bất thường.
Khi lượng độc tố hấp thu lớn hơn, hệ thần kinh trung ương bị kích thích mạnh, dẫn đến run rẩy cơ bắp, co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ. Nạn nhân có thể rơi vào trạng thái lơ mơ, mất phương hướng, giảm phản xạ hoặc hôn mê sâu. Đáng lưu ý, các tài liệu y khoa ghi nhận rằng người bị ngộ độc cấp có thể rơi vào tình trạng suy sụp nhanh chóng về tri giác cũng như huyết động học, ngay cả khi ở giai đoạn đầu họ có vẻ vẫn đang tự bù trừ tốt [4].
Chính vì vậy, bất kỳ biểu hiện vã mồ hôi bất thường nào đi kèm với run giật hoặc hạ nhiệt độ cơ thể sau khi tiếp xúc với cây cảnh đều phải được xem là tình huống khẩn cấp y tế cần can thiệp ngay.
Quy trình sơ cứu ban đầu theo khuyến cáo y khoa
Xử trí một trường hợp ngộ độc cấp tính đòi hỏi phải tuân thủ nghiêm ngặt các giai đoạn tuần tự nhằm bảo toàn tính mạng của người bệnh trước khi có thể can thiệp chuyên sâu [5]. Khi phát hiện người thân có dấu hiệu ngộ độc cây lỗ bình cảnh, người nhà cần tiến hành các bước sơ cứu theo trình tự sau:
Trước hết, ưu tiên số một trong tiếp cận ban đầu là đánh giá và hỗ trợ chức năng sống cơ bản theo nguyên tắc ABC, bao gồm đường thở (Airway), hô hấp (Breathing) và tuần hoàn (Circulation) [4]. Cần nhanh chóng kiểm tra xem nạn nhân còn tỉnh táo hay không, đường thở có bị tắc nghẽn bởi đờm dãi hoặc chất nôn hay không. Mục tiêu liên tục của quá trình sơ cứu và hồi sức là phải điều chỉnh tình trạng thiếu oxy, chống toan hóa máu và duy trì tuần hoàn ổn định [4].
Thứ hai, nếu nạn nhân còn tỉnh nhưng nôn mửa hoặc có biểu hiện co giật, lơ mơ, hãy đặt nạn nhân nằm ở tư thế nghiêng an toàn (tư thế hồi sức). Tư thế này giúp lưỡi không tụt ra sau chèn ép đường thở và ngăn chất nôn tràn ngược vào khí quản gây ngạt thở hoặc viêm phổi hít nguy kịch. Nếu nạn nhân ngừng thở hoặc mất mạch, người sơ cứu cần lập tức thực hiện hồi sức tim phổi (CPR) ép tim ngoài lồng ngực.
Thứ ba, người chăm sóc cần nhận diện hội chứng ngộ độc và xác định tác nhân gây độc [5]. Hãy thu thập mẫu cành lá, hoa hoặc phần cây còn sót lại mà người bệnh đã nhai, chụp ảnh lại toàn bộ cây cảnh nghi vấn và mang theo cùng người bệnh đến bệnh viện. Việc khai thác kỹ bệnh sử và nhận định đúng loại thực vật sẽ giúp các bác sĩ lâm sàng định hướng xét nghiệm chẩn đoán và lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp nhất [1, 2].
Cuối cùng, hãy giữ ấm cho người bệnh nếu phát hiện dấu hiệu hạ thân nhiệt bằng chăn mềm, đồng thời gọi xe cấp cứu 115 hoặc khẩn trương chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất có đơn vị hồi sức cấp cứu.
Những sai lầm tai hại cần tuyệt đối tránh khi xử trí
Trong cơn hoảng loạn, nhiều gia đình thường áp dụng các biện pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng, vô tình đẩy nạn nhân vào tình thế nguy hiểm hơn.
Sai lầm phổ biến nhất là cố gắng móc họng hoặc ép nạn nhân uống nước muối, nước xà phòng để gây nôn. Biện pháp này cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt đối với nạn nhân bị ngộ độc lobeline đang có dấu hiệu run rẩy, co giật hoặc suy giảm tri giác. Việc kích thích gây nôn khi phản xạ hầu họng suy yếu rất dễ dẫn đến hít sặc dịch vị chứa độc chất vào đường hô hấp, gây suy hô hấp cấp hoặc ngừng tim đột ngột.
Sai lầm thứ hai là tự ý cho nạn nhân uống than hoạt tính tại nhà khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế. Mặc dù than hoạt tính đơn liều là phương pháp khử nhiễm đường tiêu hóa được ưu tiên lựa chọn trong môi trường bệnh viện, nhưng biện pháp này không được sử dụng đại trà cho mọi trường hợp [4]. Việc áp dụng các biện pháp khử nhiễm đòi hỏi sự thận trọng cao và phải được cân nhắc kỹ lưỡng bởi bác sĩ chuyên khoa [5]. Nếu cho uống than hoạt sai thời điểm hoặc khi bệnh nhân không tỉnh táo hoàn toàn, nguy cơ trào ngược than hoạt vào phổi sẽ gây tổn thương nhu mô phổi nghiêm trọng.
Sai lầm thứ ba là trì hoãn đưa nạn nhân đến viện để tự theo dõi hoặc tìm kiếm các bài thuốc giải độc dân gian. Các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng số lượng thuốc giải độc đặc hiệu trong y học là rất ít và việc dùng thuốc giải độc tuyệt đối không được làm chậm trễ các giai đoạn cấp cứu, hồi sức nâng đỡ chức năng sống cơ bản [5]. Thực tế, tỷ lệ tử vong do ngộ độc cấp tính ghi nhận dưới 1% nếu nạn nhân được tiếp cận y tế kịp thời và nhận các biện pháp điều trị nâng đỡ chức năng sống tích cực [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của cây chi Lobelia?
Các loài cây thuộc chi Lobelia từ lâu đã thu hút sự chú ý của các nhà thực vật học và hóa dược học trên toàn cầu [1]. Trong một tổng quan khoa học công bố năm 2021, các nhà nghiên cứu cho biết trong hơn 60 năm qua, chi Lobelia được quan tâm nghiên cứu sâu rộng, khởi đầu từ việc phát hiện các alkaloid piperidine có hoạt tính sinh học cao như lobeline và lobinaline vào đầu những năm 1950 [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các alkaloid piperidine này đều có hồ sơ dược lý và độc tính tương đối tương đồng, tác động chủ yếu lên hệ thần kinh tự chủ [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng đánh giá mức độ an toàn gen của hoạt chất lobeline tinh khiết. Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 được tiến hành trên chuột đực dòng CF-1 nhằm đánh giá khả năng gây đột biến và độc tính di truyền của lobeline [3]. Trong nghiên cứu này, các nhóm chuột được tiêm màng bụng dung dịch nước muối sinh lý, lobeline ở liều 5 hoặc 10 mg/kg, cồn ethanol (2,5 g/kg), hoặc kết hợp cả lobeline và cồn một lần mỗi ngày trong 3 ngày liên tiếp [3]. Kết quả từ các xét nghiệm chuyên sâu (bao gồm xét nghiệm comet kiềm, thử nghiệm Salmonella/microsome và thử nghiệm vi nhân tủy xương) cho thấy lobeline không biểu hiện độc tính di truyền, không gây đột biến gen hay nhiễm sắc thể [3]. Phân tích hóa sinh cũng chỉ ra rằng lobeline không làm tổn thương gan hoặc thận và không làm thay đổi chuyển hóa lipid hay carbohydrate ở chuột [3].
Mặt khác, trong y học cổ truyền, chiết xuất dung dịch uống từ Lobelia phối hợp cùng các dược liệu khác cũng được thử nghiệm về tác dụng chống viêm. Một nghiên cứu năm 2018 trên mô hình chuột cống bị viêm họng cấp do kích thích bằng amoniac cho thấy, nhóm chuột được dùng dung dịch uống phối hợp chứa Lobelia (ở các mức liều lớn, vừa và nhỏ) có sự thuyên giảm đáng kể tình trạng tăng sinh biểu mô vảy niêm mạc và giảm rõ rệt sự thâm nhiễm tế bào viêm dưới niêm mạc họng so với nhóm đối chứng mô hình (p < 0,01) [6]. Một nghiên cứu tương tự năm 2019 trên mô hình thỏ cũng khẳng định dung dịch uống phối hợp có chứa Lobelia mang lại hiệu quả thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ giảm phản ứng viêm mô hầu họng [2].
Mặc dù lobeline tinh khiết không gây độc tính di truyền trong mô hình thí nghiệm có kiểm soát liều lượng [3], nhưng việc tiếp xúc với toàn bộ cây tươi chứa hỗn hợp alkaloid tự nhiên chưa qua tinh chế lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính rất cao nếu nuốt phải, đòi hỏi các quy trình xử trí ngộ độc tiêu chuẩn phải luôn sẵn sàng [1, 2].
Ai nên đặc biệt thận trọng với cây lỗ bình cảnh?
Bất kỳ ai cũng có thể bị ngộ độc nếu tiêu thụ lượng lớn các bộ phận của cây lỗ bình cảnh, tuy nhiên một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ chịu tổn thương nặng nề nhất:
Trẻ nhỏ là đối tượng có nguy cơ cao nhất. Theo các nghiên cứu dịch tễ học, ngộ độc cấp tính là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng, đặc biệt đối với trẻ em [5]. Trẻ em thường có bản tính tò mò, thích ngắt lá hoa cho vào miệng khi chơi đùa quanh nhà. Đáng lo ngại hơn, các nghiên cứu lâm sàng chỉ rõ rằng trẻ em có thể phải chịu những tác động độc hại sâu sắc hơn rất nhiều so với người lớn dù chỉ nuốt phải một lượng rất nhỏ hoạt chất [4]. Thể trọng nhỏ, hàng rào sinh lý chưa hoàn thiện khiến độc tố phát tán nhanh chóng trong cơ thể trẻ.
Người cao tuổi hoặc người có bệnh lý tim mạch, hô hấp mạn tính cũng cần hết sức cẩn trọng. Do lobeline tác động lên các thụ thể thần kinh điều hòa nhịp tim và trương lực mạch, những người có bệnh nền tim mạch dễ bị loạn nhịp nghiêm trọng hoặc tụt huyết áp khó hồi phục. Trong quy trình đánh giá ngộ độc, các xét nghiệm sinh hóa cơ bản như điện giải đồ, đánh giá chức năng gan và thận luôn được bác sĩ chỉ định để theo dõi sát sao tình trạng mất cân bằng điện giải và chức năng tạng [4].
Ngoài ra, những người tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ để chữa bệnh mà không có sự hướng dẫn của thầy thuốc chuyên khoa cũng đối mặt với rủi ro lớn. Việc nhầm lẫn giữa các loài cây cùng họ hoặc dùng sai liều lượng thảo mộc có thể dẫn tới tích tụ độc chất trong cơ thể [3, 7].
Cách phòng ngừa ngộ độc lỗ bình cảnh trong đời sống
Để bảo đảm an toàn cho các thành viên trong gia đình mà vẫn có thể thưởng thức vẻ đẹp của hoa cỏ, mỗi người cần chủ động áp dụng các nguyên tắc phòng hộ sau:
Khi trồng cây lỗ bình cảnh làm cảnh, gia đình cần đặt chậu cây ở những vị trí ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi, chẳng hạn như treo trên giàn cao, đặt trên ban công có rào chắn an toàn hoặc khu vực có cửa khóa riêng. Cần dọn dẹp thường xuyên các lá khô, hoa rụng dưới đất để tránh việc trẻ em nhặt chơi và cho vào miệng.
Khi chăm sóc cây như cắt tỉa, tưới nước hay thay đất, người trồng nên đeo găng tay bảo hộ để tránh nhựa cây dính vào da hoặc vô tình đưa tay lên miệng, mắt. Sau khi hoàn thành việc làm vườn, cần rửa sạch tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy.
Gia đình cũng cần giáo dục cho trẻ nhỏ ý thức không được tự ý hái, ngậm hoặc nuốt bất kỳ loại lá cây, bông hoa hay quả dại nào trong vườn và nơi công cộng. Tuyệt đối không tự ý thu hái các loài cây hoang dại hoặc cây cảnh để sắc nước uống hay đắp vết thương theo kinh nghiệm dân gian mà chưa tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.
Phát hiện sớm các triệu chứng ngộ độc bất thường như vã mồ hôi, co giật và hạ thân nhiệt sau khi tiếp xúc với cây lỗ bình cảnh là yếu tố then chốt giúp cứu sống người bệnh. Việc nắm vững quy trình sơ cứu cơ bản, bảo đảm đường thở thông thoáng và khẩn trương chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất sẽ giúp ngăn ngừa tối đa những di chứng nguy hiểm đến tính mạng.
