Trẻ em bị sốt, ho có dùng được chế phẩm từ xuyên tâm liên?

Thời tiết thay đổi thất thường khiến trẻ nhỏ rất dễ bị virus tấn công, dẫn đến các đợt sốt, ho, đau rát họng và sổ mũi kéo dài. Trước nỗi lo về việc lạm dụng thuốc kháng sinh hay hạ sốt tân dược, nhiều bậc phụ huynh thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian truyền thống, trong đó các chế phẩm từ cây xuyên tâm liên được chia sẻ rất nhiều trên các hội nhóm nuôi con.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho việc trẻ em bị sốt, ho có dùng được xuyên tâm liên hay không là: Trẻ em CÓ THỂ dùng được, nhưng BẮT BUỘC phải tuân thủ nghiêm ngặt về độ tuổi, dạng bào chế chuẩn hóa và liều lượng hoạt chất được kiểm soát, tuyệt đối không được tự ý hái lá tươi sắc cho trẻ uống bừa bãi.

Băn khoăn của phụ huynh và bối cảnh sử dụng xuyên tâm liên

Mỗi khi con bước vào đợt viêm đường hô hấp, chứng kiến trẻ ho rũ rượi, đau rát họng và sốt quấy khóc, phản xạ chung của các bậc cha mẹ là muốn tìm kiếm giải pháp giúp con nhanh dứt triệu chứng. Trong y học cổ truyền phương Đông, xuyên tâm liên từ lâu đã là vị thuốc nổi tiếng với vị đắng thanh nhiệt, thường được dùng để giải cảm, trị ho, viêm họng và các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp ^[1]. Trong những năm gần đây, sự xuất hiện của nhiều chế phẩm dạng viên nang, siro hay viên nén chứa chiết xuất loài cây này khiến phụ huynh càng thêm thắc mắc liệu có thể dùng an toàn cho con nhỏ hay không.

Mối lo ngại về tình trạng kháng kháng sinh đang là vấn đề y tế cộng đồng nhức nhối trên toàn thế giới ^[1]. Rất nhiều trường hợp trẻ bị cảm cúm thông thường do virus nhưng lại bị phụ huynh tự ý cho uống kháng sinh, gây hại cho hệ vi sinh đường ruột và làm tăng nguy cơ kháng thuốc ^[1]. Nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và có kiểm chứng khoa học để làm giảm triệu chứng viêm đường hô hấp cấp cho cả người lớn và trẻ nhỏ ngày càng trở nên cấp thiết ^[1].

Dù vậy, cơ thể trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ. Các cơ quan chuyển hóa như gan, thận cũng như hệ tiêu hóa của trẻ chưa hoàn thiện hoàn toàn. Việc áp dụng bất kỳ loại thảo dược nào, dù là cây cỏ quen thuộc trong vườn nhà, đều cần phải nhìn nhận dưới lăng kính của các nghiên cứu lâm sàng hiện đại.

Cơ chế tác động: Thảo dược này hạ sốt, giảm ho thế nào?

Các phân tích dược lý cho thấy xuyên tâm liên và các hoạt chất sinh học tự nhiên của nó sở hữu nhiều hoạt tính quý giá bao gồm hạ sốt, kháng viêm, điều hòa miễn dịch và kháng virus ^[2]. Thành phần hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học chủ yếu của loài cây này là andrographolide ^[3]. Khi cơ thể bị mầm bệnh xâm nhập, phản ứng viêm bùng phát tại niêm mạc đường hô hấp chính là nguyên nhân trực tiếp gây ra cảm giác sưng đau họng, phù nề, tăng tiết đờm nhớt và kích thích phản xạ ho liên tục ^[4].

Nghiên cứu sâu về cơ chế phân tử chỉ ra rằng andrographolide cùng với dẫn xuất tự nhiên khác trong cây là 14-deoxy-11,12-didehydroandrographolide có khả năng làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các chất trung gian hóa học gây viêm (cytokine và chemokine) do tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp gây ra ^[4]. Nhờ khả năng ức chế phản ứng viêm này, thảo dược giúp xoa dịu tổn thương bệnh lý tại đường thở ^[4].

Bên cạnh đó, các hoạt chất trong xuyên tâm liên còn can thiệp trực tiếp vào quá trình nhân lên của virus đường hô hấp. Cụ thể, andrographolide có khả năng ức chế virus cúm A ở giai đoạn nhân bản bộ gen và tổng hợp protein chức năng trưởng thành, trong khi dẫn xuất 14-deoxy-11,12-didehydroandrographolide có thể ngăn chặn virus ngay từ giai đoạn xâm nhập tế bào ^[4]. Các mô phỏng sinh học phân tử cũng chứng minh andrographolide tạo liên kết hydro với hai glycoprotein bề mặt quan trọng của virus cúm A là hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA), từ đó cản trở virus bám dính và giải phóng khỏi tế bào vật chủ ^[4]. Hoạt tính hạ sốt tự nhiên kết hợp với tác dụng giảm viêm mô họng giúp trẻ cảm thấy dễ chịu hơn khi bị nhiễm trùng hô hấp cấp ^[2].

Các bằng chứng khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Để đánh giá tính xác thực của các bài thuốc cổ truyền, giới khoa học quốc tế đã thực hiện nhiều công trình nghiên cứu hệ thống nhằm đo lường hiệu quả của xuyên tâm liên trên đường hô hấp:

Thứ nhất, một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp xuất bản năm 2017 đã rà soát 33 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 7.175 bệnh nhân tham gia, bao gồm cả người lớn và trẻ em ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy xuyên tâm liên giúp cải thiện triệu chứng ho rõ rệt với độ lệch trung bình chuẩn SMD là -0,39 (khoảng tin cậy 95% CI [-0,67; -0,10]) trên 596 bệnh nhân ^[1]. Tình trạng đau rát họng cũng giảm đáng kể với SMD là -1,13 (95% CI [-1,37; -0,89]) trên 314 bệnh nhân so với nhóm dùng giả dược ^[1]. Khi dùng đơn độc hoặc kết hợp cùng phác đồ chăm sóc thông thường, thảo dược này rút ngắn thời gian ho, giảm đau họng và rút ngắn thời gian phải nghỉ ốm phục hồi ^[1]. Dù vậy, tổng quan này cũng lưu ý chất lượng phương pháp của các thử nghiệm nhìn chung còn ở mức hạn chế và ít báo cáo chi tiết về quy chuẩn sản xuất ^[1].

Thứ hai, một phân tích tổng quan hệ thống năm 2004 trên 7 thử nghiệm mù đôi có đối chứng gồm 896 người bệnh cũng khẳng định xuyên tâm liên vượt trội hơn giả dược trong việc giảm nhẹ các triệu chứng cơ năng của viêm đường hô hấp trên không biến chứng ^[5]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận bằng chứng sơ bộ về tiềm năng phòng ngừa của thảo dược, đồng thời chỉ ra các tác dụng phụ nếu có thường chỉ ở mức độ nhẹ và hiếm gặp ^[5].

Thứ ba, một tổng quan khác vào năm 2004 đánh giá 4 nghiên cứu lâm sàng, trong đó phân tích thống kê gộp trên 433 bệnh nhân cho thấy việc sử dụng chiết xuất xuyên tâm liên đơn độc giúp cải thiện điểm số mức độ nghiêm trọng của triệu chứng viêm đường hô hấp trên với độ chênh lệch rất lớn là 10,85 điểm (95% CI [10,36; 11,34]) nghiêng hẳn về nhóm dùng thảo dược so với giả dược ^[6]. Ở dạng phối hợp cố định chiết xuất xuyên tâm liên với sâm Siberi (Acanthopanax senticosus), mức độ cải thiện triệu chứng cũng tốt hơn nhóm giả dược 2,13 điểm (95% CI [1,00; 3,26]) ^[6].

Thứ tư, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù bốn có đối chứng giả dược năm 2022 trên 86 bệnh nhân mắc COVID-19 thể nhẹ đã sử dụng chế phẩm phối hợp Kan Jang cung cấp liều 90 mg andrographolides mỗi ngày trong 14 ngày ^[7]. Kết quả chỉ ra chế phẩm này giúp giảm nguy cơ bệnh tiến triển nặng tới gần 2,5 lần, hạ thấp nồng độ chất gây viêm IL-6 trong máu, đẩy nhanh tốc độ hạ thân nhiệt về mức bình thường, đồng thời làm giảm rõ rệt các triệu chứng đau họng, sổ mũi và đau mỏi cơ ^[7].

Bằng chứng an toàn: Tác dụng không mong muốn có đáng lo?

Bên cạnh hiệu quả hạ sốt và giảm ho, mức độ an toàn của thảo dược là yếu tố quan trọng hàng đầu khi cân nhắc cho trẻ nhỏ. Một phân tích gộp chuyên sâu về hồ sơ an toàn của xuyên tâm liên được công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 10 thử nghiệm RCT và 3 nghiên cứu giám sát tích cực trên các bệnh nhân viêm đường hô hấp, tiêu chảy không nhiễm trùng và bệnh tự miễn ^[8].

Dữ liệu cho thấy tỷ lệ gặp phải các biến cố bất lợi nghiêm trọng là vô cùng hiếm, với tỷ lệ gộp từ các thử nghiệm lâm sàng chỉ ở mức 0,02 trên 1.000 bệnh nhân (95% CI [0,0; 0,5]) ^[8]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng lớn cũng không ghi nhận biến cố bất lợi nặng nào đe dọa sức khỏe ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng các biến cố bất lợi ở mức độ nhẹ và không nghiêm trọng lại khá phổ biến, với tỷ lệ gộp từ các thử nghiệm RCT lên tới 102,6 trên 1.000 người bệnh (95% CI [10,7; 256,1]) và tỷ lệ từ nghiên cứu giám sát là 34,2 trên 1.000 người (95% CI [0,0; 229,6]) ^[8]. Hai nhóm phản ứng phụ không mong muốn thường gặp nhất là rối loạn hệ tiêu hóa và các phản ứng dị ứng trên da hoặc mô dưới da ^[8]. Các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa nhẹ này cũng đã được ghi nhận nhất quán trong các báo cáo tổng quan trước đó ^[1].

Về mặt dược động học, hoạt chất andrographolide sau khi uống hấp thu vào tuần hoàn máu tương đối kém và có sinh khả dụng thấp, nhưng quá trình phân bố trong cơ thể không bị hạn chế ^[3]. Tại giai đoạn thải trừ, chất này được chuyển hóa một phần qua phản ứng hydroxyl hóa pha I và liên hợp pha II ở gan, sau đó đào thải ra ngoài cơ thể qua đường nước tiểu ở thận và hệ thống gan mật ^[3]. Điều này cho thấy chức năng gan thận khỏe mạnh đóng vai trò thiết yếu trong việc xử lý và thanh thải hoạt chất của thảo dược ^[3].

Giới hạn độ tuổi và lưu ý liều lượng chuẩn cho trẻ nhỏ

Mặc dù xuyên tâm liên mang lại nhiều lợi ích trên đường hô hấp cấp tính, việc sử dụng cho trẻ nhỏ đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối về liều lượng hoạt chất. Các chuyên gia nghiên cứu dược động học đã nhấn mạnh mức liều khuyến cáo cho hoạt chất andrographolide trong việc điều trị viêm đường hô hấp trên không biến chứng ở trẻ em là 30 mg mỗi ngày ^[3]. Để so sánh, liều khuyến nghị thông thường dành cho người trưởng thành là 60 mg mỗi ngày, và chỉ có thể tăng lên đến 180 mg mỗi ngày (không vượt quá 360 mg mỗi ngày) ở bệnh nhân trưởng thành bị viêm họng hoặc viêm amidan nặng ^[3].

Vì liều dùng chuẩn hóa được tính toán chính xác dựa trên hàm lượng miligam andrographolide tinh khiết, phụ huynh không thể tự ý định lượng bằng các phương pháp thủ công như đong đếm lá cây hay sắc thuốc theo cảm tính ^[3]. Cần lưu ý các mốc an toàn sau:

Thứ nhất, đối với trẻ sơ sinh và trẻ dưới 2 tuổi: Hệ thống enzyme gan để chuyển hóa pha I và pha II cũng như chức năng lọc của thận ở độ tuổi này chưa phát triển hoàn thiện. Cho đến nay, các dữ liệu an toàn về liều dùng chính xác của thảo dược này ở nhóm trẻ nhũ nhi vẫn còn rất thiếu thốn. Do đó, tuyệt đối không tự ý cho nhóm trẻ này sử dụng các chế phẩm xuyên tâm liên trừ khi có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa nhi.

Thứ hai, đối với trẻ nhỏ từ 2 tuổi trở lên: Trẻ có thể sử dụng các chế phẩm thảo dược thương mại được sản xuất chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất rõ ràng, nhưng liều dùng andrographolide không được vượt quá ngưỡng khuyến cáo 30 mg mỗi ngày ^[3]. Thời gian sử dụng chỉ nên kéo dài trong các đợt nhiễm trùng đường hô hấp cấp ngắn ngày, không dùng liên tục kéo dài làm thuốc bổ hay biện pháp phòng bệnh thường quy.

Hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi dùng cho con

Nhiều cha mẹ tin rằng xuyên tâm liên là "thảo dược thiên nhiên tuyệt đối lành tính, uống càng nhiều càng nhanh khỏi bệnh". Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Dù hiếm gặp rủi ro nghiêm trọng, nhưng tỷ lệ xuất hiện các phản ứng phụ nhẹ như buồn nôn, đau bụng tiêu chảy hay nổi mẩn ngoài da lên tới hơn 100 ca trên 1.000 người dùng thử nghiệm ^[8]. Việc cho trẻ uống quá liều hoặc dùng dạng sắc quá đậm đặc có thể khiến hệ tiêu hóa non nớt của trẻ bị kích ứng dữ dội.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "dùng lá tươi hái ngoài vườn sắc nước cho trẻ uống sẽ tốt hơn chế phẩm công nghiệp". Thực tế, lá cây tươi chứa hàm lượng hoạt chất biến thiên rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và thời điểm thu hái. Không những thế, vị của xuyên tâm liên cực kỳ đắng ngắt, rất dễ gây phản xạ nôn ói dữ dội ở trẻ nhỏ, dẫn đến nguy cơ sặc dịch dạ dày vào đường thở. Ngoài ra, việc dùng cây cỏ tươi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, vi khuẩn và tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.

Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng xuyên tâm liên có thể thay thế hoàn toàn mọi loại thuốc điều trị đặc hiệu khác. Bằng chứng khoa học chỉ ra thảo dược này có vai trò hỗ trợ cải thiện triệu chứng sốt, ho, giảm đau họng trong các đợt nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus cấp tính không biến chứng [1, 3, 5]. Thảo dược không thể thay thế phác đồ cấp cứu hay các biện pháp can thiệp y tế bắt buộc khi trẻ mắc các bệnh lý hô hấp nặng như viêm phổi, viêm phế quản co thắt hay viêm tiểu phế quản có suy hô hấp.

Những đối tượng trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng

Không phải mọi đứa trẻ bị sốt và ho đều thích hợp để sử dụng xuyên tâm liên. Cha mẹ cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng trong các trường hợp sau:

• Trẻ có cơ địa dị ứng, từng bị mề đay, mẩn ngứa hoặc viêm da dị ứng: Các phản ứng bất lợi không nghiêm trọng của thảo dược thường biểu hiện rõ rệt ở da và mô dưới da ^[8]. Nếu sau khi dùng trẻ có dấu hiệu nổi ban đỏ hoặc ngứa ngáy, cần ngừng ngay lập tức.
• Trẻ có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ nôn trớ, đang bị tiêu chảy hoặc đau bụng: Vì biến cố phổ biến nhất của xuyên tâm liên là gây rối loạn tiêu hóa [1, 2], vị đắng gắt tự nhiên của cây có thể khiến trẻ nôn nhiều hơn, bỏ ăn và mệt mỏi.
• Trẻ có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc các bệnh lý tự miễn mạn tính: Hoạt chất andrographolide phải chuyển hóa qua gan và bài tiết qua nước tiểu cùng hệ đường mật ^[3]. Trẻ có cơ quan chuyển hóa suy yếu sẽ tăng nguy cơ tích lũy hoạt chất trong cơ thể.
• Trẻ đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị khác cùng lúc: Phụ huynh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh các nguy cơ tương tác bất lợi giữa các thành phần thảo mộc với thuốc chuyển hóa qua đường gan mật ^[3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho trẻ

Để việc sử dụng thảo dược hỗ trợ điều trị sốt, ho cho trẻ đạt hiệu quả an toàn tối đa, phụ huynh nên tuân thủ các nguyên tắc thực hành sau:

Trước hết, chỉ nên lựa chọn các chế phẩm thương mại chính ngạch, có công bố tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng từ các nhà sản xuất uy tín. Cần đọc kỹ nhãn mác để kiểm tra hàm lượng andrographolide trong từng liều, bảo đảm không cho trẻ dùng vượt quá mức khuyến cáo 30 mg mỗi ngày ^[3].

Về thời điểm dùng, nên cho trẻ uống sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút để hạn chế tối đa nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày gây buồn nôn hoặc cồn cào ruột [1, 2]. Nếu sử dụng dạng siro hay dung dịch dành riêng cho trẻ, hãy đo lường bằng dụng cụ định liều y tế đi kèm, tránh ước chừng bằng thìa ăn thông thường.

Bên cạnh việc dùng thảo dược hỗ trợ, cha mẹ cần duy trì các biện pháp chăm sóc nền tảng đã được y khoa chứng minh: cho trẻ uống nhiều nước ấm, bù nước và điện giải khi trẻ sốt cao, vệ sinh mũi họng sạch sẽ bằng nước muối sinh lý, ăn các món ăn mềm lỏng dễ tiêu và giữ phòng ốc thông thoáng. Nếu trẻ có các dấu hiệu nguy hiểm như sốt cao liên tục không hạ, thở nhanh, co rút lồng ngực, li bì khó đánh thức hoặc ho ra máu, phụ huynh phải đưa trẻ đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời, tuyệt đối không được tự ý tiếp tục điều trị tại nhà bằng thảo dược.

Tóm lại, xuyên tâm liên là thảo dược có bằng chứng hỗ trợ giảm ho, hạ sốt và xoa dịu đau rát họng hiệu quả [1, 4]. Dù vậy, đối với trẻ nhỏ, sự an toàn luôn phải đặt lên hàng đầu thông qua việc kiểm soát liều andrographolide không vượt quá 30 mg/ngày ^[3] và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.