Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, nhiều loại thảo dược có tên gọi gần giống nhau khiến người dùng rất dễ nhầm lẫn. Cây lấu là một ví dụ điển hình khi người dân thường truyền tai nhau về lấu đỏ, lấu trắng nhưng ít ai hiểu rõ bản chất khoa học giữa chúng. Việc thu hái và sử dụng tùy tiện các loài cây này tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho sức khỏe do nguy cơ nhầm lẫn độc tính.

Thực tế, chi Lấu (tên khoa học là Psychotria) là một chi thực vật vô cùng lớn và phức tạp với hơn 2.000 loài phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Mặc dù cây lấu đỏ (Psychotria rubra) là loài bản địa quen thuộc, nhưng sự phong phú của các loài cùng chi dẫn đến việc xuất hiện các loài chứa độc tố hoặc hoạt chất tác động thần kinh mạnh mẽ [1], [2]. Do đó, người dùng cần hết sức cẩn trọng, không tự ý thu hái hay sử dụng nếu không có chuyên môn kiểm định chính xác.

Bối cảnh và nguy cơ nhầm lẫn chi Lấu trong tự nhiên

Nhiều người dân thường dựa vào màu sắc quả, hoa hay đặc điểm lá để gọi tên cây thuốc một cách truyền khẩu như "lấu đỏ" hay "lấu trắng". Tuy nhiên, trong phân loại học thực vật, chi Psychotria (thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) gồm hàng nghìn loài có hình thái rất tương đồng [1], [3]. Ở trạng thái tự nhiên, chúng chủ yếu mang dạng cây thân gỗ, hoa nhỏ màu trắng không mấy nổi bật và cụm hoa hầu hết mọc ở ngọn cành [3].

Chính sự tương đồng lớn về hình dáng bên ngoài khiến việc nhận diện bằng mắt thường trở nên vô cùng khó khăn đối với người không chuyên. Khi khô, các mẫu cây trong chi này thường chuyển sang màu xám hoặc nâu đỏ, lá kèm dễ rụng, quả hạch nhiều thịt [3]. Sự lẫn lộn giữa loài làm thuốc và loài chứa hoạt chất độc tính có thể dẫn đến những biến cố sức khỏe nghiêm trọng.

Cơ chế sinh học và đặc điểm sinh học phức tạp của cây lấu

Các loài thuộc chi Psychotria được nhận diện bởi những cấu trúc đặc trưng như có tinh thể thể kim (raphides), tiền khai hoa vanh (valvate corolla aestivation) và thường xuất hiện hiện tượng dị nhụy (heterostyly) [3]. Hiện tượng dị nhụy là tình trạng các cá thể trong cùng loài phát triển chiều dài vòi nhụy và chỉ nhị khác nhau [3], [4]. Đáng chú ý, các nghiên cứu sinh học ghi nhận rằng loài Psychotria rubra (lấu đỏ) dù có hoa hình thái dị nhụy nhưng về mặt chức năng lại thể hiện tính chất đơn tính khác gốc (functionally dioecious) [4].

Bên cạnh đó, các loài lấu sở hữu khả năng thích nghi đất đai cực kỳ đặc biệt thông qua các cơ chế di truyền phức tạp. Nghiên cứu di truyền học cho thấy cây lấu đỏ (Psychotria rubra) chứa các họ gen vận chuyển ALMT và MATE giúp cây thích nghi và sinh trưởng tốt trên nền đất chua nhiều nhôm [5]. Đồng thời, các loài khác cùng chi như Psychotria manillensis lại thích nghi với đất không chua, cho thấy sự đa dạng sinh thái rõ rệt trong cùng một chi thực vật [5]. Một số loài nhiệt đới khác thuộc chi này thậm chí còn có khả năng tích lũy niken và kim loại nặng rất cao từ đất vào mô cây [6].

Bằng chứng khoa học: Hoạt chất và độc tính giữa các loài Psychotria

Nghiên cứu tổng hợp phổ cộng hưởng từ hạt nhân cacbon-13 (13C-NMR) năm 2017 về các ancaloit phân lập từ các loài trong chi Psychotria đã chỉ ra đây là nguồn dồi dào các hoạt chất này [1]. Nghiên cứu xác nhận rằng có ít nhất 70 ancaloit gốc indol (indole alkaloids) đã được tìm thấy và định danh từ các loài thuộc chi Psychotria [1]. Ancaloit là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học rất mạnh trên hệ thần kinh và tim mạch của con người và động vật, đòi hỏi việc kiểm soát liều lượng vô cùng nghiêm ngặt [1].

Một bằng chứng điển hình về độc tính tác động tâm thần trong chi này được công bố trong nghiên cứu bộ gen năm 2022 trên loài Psychotria viridis [2]. Nghiên cứu này ghi nhận Psychotria viridis là loài cây bụi vùng Amazon, nổi tiếng với khả năng sản sinh hoạt chất hướng thần cực mạnh có tên N,N-dimethyltryptamine (DMT) [2]. Loài này cùng với một loài dây leo khác là thành phần chính tạo nên thức uống gây ảo giác truyền thống ayahuasca của thổ dân [2]. Bằng chứng này minh chứng rõ ràng rằng một số loài trong chi Psychotria chứa các hợp chất tác động tâm thần nguy hiểm, có thể gây ngộ độc nặng nếu người dùng nhầm lẫn giữa các loài lấu.

Thêm vào đó, một nghiên cứu trên 565 mẫu vật thuộc tám loài Psychotria tại Bảo tàng Thực vật Vườn Missouri cho thấy hiện tượng siêu tích lũy kim loại nặng niken xuất hiện ở các loài như Psychotria costivenia, Psychotria grandis, Psychotria lorenciana và Psychotria papantlensis [6]. Trong khi đó, các loài khác như P. clivorum, P. flava, hay P. pleuropoda lại không tích lũy chất này [6]. Giới hạn của các nghiên cứu hiện tại là dữ liệu chủ yếu tập trung vào phân tích hóa thực vật, di truyền bộ gen và tích lũy khoáng chất; dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về hiệu quả chữa bệnh của từng loài vẫn còn rất thiếu.

Những hiểu lầm thường gặp về cây lấu

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng cứ gọi là "cây lấu" thì loài nào cũng có thể dùng chung công dụng và an toàn như nhau. Thực tế, chi này có trên 1.600 đến hơn 2.000 loài khác biệt [1], [3]. Các nghiên cứu hóa thực vật đã chứng minh các loài có thể chứa các ancaloit indol rất khác nhau về cấu trúc và mức độ độc tính [1].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cây cỏ mọc tự nhiên trên rừng đồi luôn lành tính và thanh lọc cơ thể. Ngược lại, cây thuộc chi Lấu có khả năng hấp thụ và tích lũy các chất khoáng hoặc kim loại nặng từ môi trường đất chua hoặc đất giàu khoáng chất như nhôm và niken [5], [6]. Thậm chí một số loài lấu còn có vi khuẩn nội sinh tạo nốt sần trên lá như Candidatus Burkholderia calva hay Candidatus Burkholderia nigropunctata [7]. Do đó, việc tự tiện thu hái cây mọc hoang dại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm tạp chất sinh học và khoáng chất độc hại từ đất.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?

Do các loài trong chi Psychotria có chứa các ancaloit với hoạt tính sinh học đa dạng và một số loài có chứa chất hướng thần mạnh [1], [2], tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian chưa rõ danh tính chính xác của loài cây. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm, tuyệt đối không được sử dụng do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này.

Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp, gan, thận hoặc người có tiền sử rối loạn tâm thần cần tránh xa các chế phẩm trôi nổi chứa thành phần từ các loài cây lấu. Tác động của các ancaloit indol chưa rõ nguồn gốc có thể tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị hoặc gây rối loạn thần kinh nghiêm trọng [1], [2]. Khi có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng thảo mộc.

Cách ứng xử và áp dụng thực tế an toàn

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người dân không nên tự ý đi hái các loại cây có hình thái nghi ngờ là lấu đỏ hoặc lấu trắng ở vùng rừng đồi về làm thuốc sắc uống. Việc nhận diện chính xác các loài trong chi Psychotria đòi hỏi các giám định chuyên sâu về hình thái thực vật học hoặc giám định gen [5], [3], [2]. Quan sát bằng mắt thường từ màu quả hay hình thái lá không đủ độ tin cậy để loại trừ độc tính.

Nếu có nhu cầu sử dụng dược liệu, người tiêu dùng chỉ nên mua các sản phẩm y học cổ truyền đã được cấp phép, có nguồn gốc rõ ràng từ các nhà thuốc đông y uy tín hoặc bệnh viện y học cổ truyền. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như chóng mặt, ảo giác, buồn nôn, rối loạn nhịp tim sau khi sử dụng thảo mộc, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Việc phân biệt cây lấu đỏ (Psychotria rubra) và các loài lấu khác không chỉ là bài toán về tên gọi dân gian mà là vấn đề an toàn tính mạng. Sự hiện diện của các ancaloit tác động mạnh và độc tính tiềm ẩn trong chi Psychotria là lời cảnh báo rõ ràng cho thói quen dùng thảo dược truyền miệng [1], [2]. Người dân cần giữ thái độ thận trọng, dựa trên cơ sở khoa học và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.