Nhầm lẫn phổ biến giữa cây nhung hoa và rau dền

Nhiều gia đình ở nông thôn và thành thị thường trồng cây nhung hoa (tên khoa học: Iresine herbstii) trong bồn hoa, công viên hoặc trước sân nhà để làm cảnh nhờ sắc lá đỏ tía nổi bật. Do hình thái thân thảo cùng sắc tím đỏ rất giống các loại rau dền ăn lá thông thường, không ít người lầm tưởng đây là một loại rau dền có thể hái để luộc hoặc nấu canh ăn hàng ngày. Thói quen tiện tay thu hái cây cảnh làm thực phẩm tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe mà ít ai lường trước được.

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng từ góc độ y khoa là: Người dân tuyệt đối không nên ăn cây nhung hoa như một loại rau ăn lá thông thường. Cây nhung hoa bản chất là cây cảnh và dược liệu truyền thống, không thuộc danh mục thực vật thực phẩm đã được xác nhận an toàn cho con người. Việc tự ý đưa loài cây này vào bữa ăn gia đình có nguy cơ gây độc do dữ liệu an toàn thực phẩm thực nghiệm còn rất hạn chế.

Cây nhung hoa có bản chất sinh học và hoạt chất gì?

Cây nhung hoa (Iresine herbstii) thuộc họ Dền (Amaranthaceae), cùng họ thực vật nhưng khác chi và loài hoàn toàn so với rau dền ăn lá thông thường. Về mặt hóa học, màu sắc đỏ tía đặc trưng của loài cây này xuất phát từ nhóm sắc tố betacyanin [1]. Một nghiên cứu phân tích vào năm 2020 đã tách chiết và xác định được 22 hợp chất betacyanin từ lá cây nhung hoa bằng phương pháp sắc ký ngược dòng tốc độ cao (HSCCC) kết hợp khối phổ LC-MS/MS [1]. Trong số đó, có tới 18 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện trong lá của loài này, bao gồm cả sinapoyl-gomphrenin và coumaroyl-gomphrenin cùng các dạng đồng phân của chúng [1].

Bên cạnh sắc tố betacyanin, thực vật nói chung và nhung hoa nói riêng chứa các hợp chất phenolic tự nhiên, bao gồm flavonoid [2]. Những chất này đóng vai trò quan trọng trong sinh hóa học và tác dụng sinh lý của thực vật như chống oxy hóa, chống viêm, kháng khuẩn [2]. Tuy nhiên, các chất này cũng có thể là tiền chất của độc chất và mang đặc tính gây độc tế bào [2].

Cơ chế tác động thần kinh: Cây nhung hoa tác động lên não bộ

Lý do quan trọng khiến cây nhung hoa không thể dùng làm rau ăn nằm ở hoạt tính sinh học mạnh mẽ của nó đối với hệ thần kinh trung ương [3]. Tại vùng Andes phía bắc Peru, nhung hoa từng được các thầy lang bản địa sử dụng trong các nghi thức huyền thuật để xua đuổi tà khí hoặc phối hợp với các loài thực vật khác để chẩn đoán bệnh [3].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2006 được thực hiện trên mô vỏ não của chuột cống đực chủng Sprague-Dawley nhằm kiểm tra ái lực của chiết xuất nhung hoa đối với các thụ thể thần kinh trung ương [3]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp gắn phối tử phóng xạ để đo lường mức độ tương tác với các thụ thể serotonin (5-HT) và dopamine (D) [3].

Kết quả cho thấy, chiết xuất methanol từ nhung hoa có ái lực với thụ thể 5-HT(2C) với nồng độ ức chế một nửa IC50 là 34,78 microg/ml và thụ thể dopamine D1 với IC50 là 19,63 microg/ml [3]. Đáng chú ý hơn, chiết xuất nước từ cây nhung hoa cho thấy ái lực ở mức 48,3% đối với thụ thể dopamine D1 ở nồng độ tối đa được thử nghiệm và có ái lực rất rõ rệt đối với thụ thể dopamine D2 với IC50 là 32,08 microg/ml [3]. Tuy chiết xuất nhung hoa có ái lực thấp với thụ thể 5-HT(1A) và không có ái lực với thụ thể 5-HT(2A), việc chiết xuất nước thông thường có thể gắn kết với các thụ thể dopamine chứng minh loài cây này chứa các hợp chất tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương [3].

Nghiên cứu thực nghiệm về độc tính và hoạt tính sinh học

Dữ liệu an toàn thực phẩm thực nghiệm về nhung hoa trên người hiện hoàn toàn không có. Dữ liệu khoa học hiện hành chỉ giới hạn ở các mô hình trong ống nghiệm hoặc phôi động vật [3, 4].

Năm 2019, một nghiên cứu đã đánh giá tác dụng kháng virus Newcastle của chiết xuất nhung hoa trên mô hình phôi gà (in ovo) [2]. Trong thử nghiệm này, chiết xuất aceton và chiết xuất ethanol ở nồng độ 300 microg/mL và 400 microg/mL đã ức chế hoàn toàn virus mà không làm chết bất kỳ phôi gà nào [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận phản ứng của phôi nhiễm virus thay đổi phụ thuộc vào loại dung môi chiết xuất và nồng độ [2]. Một số dạng chiết xuất thể hiện mối quan hệ đáp ứng phụ thuộc liều lượng với virus, trong khi một số dạng chiết xuất khác lại gây độc cho phôi [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng độc tính có liên quan mật thiết đến nồng độ và liều lượng, do đó cần phải cung cấp đầy đủ dữ liệu độc tính phụ thuộc liều khi phát triển các ứng dụng mới [2].

Ngoài ra, cây nhung hoa còn có thể mang các tác nhân sinh học khác [4]. Năm 1996, các nhà khoa học đã phân lập được một loài viroid mới từ cây nhung hoa và đặt tên là Iresine viroid (IrVd), thuộc nhóm viroid gây bệnh củ khoai tây hình thoi, gồm 370 nucleotide [4]. Dù viroid này không gây triệu chứng trên cây, nó cho thấy đặc tính sinh học phức tạp của loài thực vật này [4].

Hiểu lầm phổ biến: Cứ tự nhiên là an toàn

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là các loại cây cỏ tự nhiên hoặc cây thuốc thảo mộc thì mặc định an toàn, không có độc tính hay tác dụng phụ [2]. Nghiên cứu khoa học đã khẳng định rõ ràng rằng quan niệm cây tự nhiên không có tác dụng phụ hay độc tính là sai lầm, bởi độc tính luôn liên quan trực tiếp đến nồng độ và liều lượng [2].

Nhiều loài thực vật hay nấm được cho là ăn được hoặc dùng trong dân gian vẫn có thể chứa độc tính nguy hiểm chưa được kiểm soát kỹ lưỡng. Ví dụ, loài nấm ăn phổ biến Agrocybe aegerita đã được phát hiện chứa loại lectin AAL gây tổn thương gan nghiêm trọng trên chuột nhắt BALB/c ở liều 25 và 250 mg/kg thể trọng/ngày trong 6 ngày, với liều gây chết trung bình LD50 là 8,77 g/kg [5]. Tương tự, loài rau mùi tây (Eryngium foetidum) thường dùng làm gia vị cũng cho thấy độc tính cấp tính gây dị tật và biến dạng trên phôi cá ngựa vằn khi thử nghiệm chiết xuất n-hexane với LC50 96 giờ là 2,63 microg/mL [6]. Do đó, việc tự ý hái một loại cây lạ như nhung hoa để chế biến món ăn mà không có cơ sở kiểm nghiệm an toàn thực phẩm là vô cùng nguy hiểm.

Bên cạnh độc tính nội tại, các loài cây trồng quanh nhà hay khu vực ô nhiễm còn đối mặt nguy cơ tích tụ các nguyên tố độc hại tiềm ẩn từ đất và nước [7]. Khi vượt ngưỡng khuyến cáo, các kim loại này có thể gây hại cho hệ thần kinh, gan, thận hoặc gây ung thư [7]. Cây cảnh trồng trong chậu hoặc sân vườn thường bị phun thuốc kích thích, phân bón hóa học hoặc thuốc trừ sâu, làm tăng nguy cơ ngộ độc khi ăn phải.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên ăn lá cây nhung hoa. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của cây nhung hoa trên người, đặc biệt là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hay người có bệnh nền.

Dữ liệu thực nghiệm hiện có chỉ mới ghi nhận trên mô vỏ não chuột [3] và phôi gà [2]. Do chiết xuất nước của nhung hoa đã được chứng minh có khả năng gắn kết mạnh với thụ thể dopamine D2 trên mô não [3], những người có tiền sử bệnh lý thần kinh, rối loạn tâm thần hoặc đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương càng phải tránh xa. Bất kỳ tác động nào từ các hoạt chất sinh học lạ trong cây cũng có thể can thiệp vào quá trình dẫn truyền thần kinh và gây ra những biến chứng khó lường.

Cách ứng xử và áp dụng thực tế

Để đảm bảo an toàn tính mạng và sức khỏe cho bản thân cùng gia đình, bạn nên áp dụng các khuyến cáo thực tế sau:

  • Định vị đúng công năng: Chỉ trồng cây nhung hoa với mục đích duy nhất là làm cảnh, tạo cảnh quan sân vườn hoặc không gian xanh [4, 5, 7].
  • Phân biệt rõ ràng: Tuyệt đối không nhầm lẫn cây nhung hoa với các loại rau dền ăn lá như dền đỏ hay dền cơm. Không chế biến lá, thân hay hoa của cây nhung hoa thành món ăn dưới bất kỳ hình thức nào (luộc, xào, nấu canh).
  • Giám sát trẻ em: Nhắc nhở trẻ nhỏ không bứt lá cây nhung hoa để nhai hoặc nuốt khi chơi đùa ở các khuôn viên công cộng hay sân vườn gia đình.
  • Xử trí khi nuốt nhầm: Nếu vô tình ăn nhầm lá nhung hoa và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc bất thường như đau bụng, buồn nôn, chóng mặt hoặc bồn chồn thần kinh, cần nhanh chóng đến ngay cơ sở y tế gần nhất và mang theo mẫu cây để bác sĩ chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Cây nhung hoa là một loài cây cảnh đẹp mắt với nhiều hợp chất sinh học có tiềm năng nghiên cứu dược liệu trong tương lai [3, 7]. Tuy nhiên, trong đời sống hàng ngày, loài cây này hoàn toàn không phải là rau ăn [3]. Người dân hãy là người tiêu dùng thông thái, chỉ sử dụng các loại rau củ truyền thống có nguồn gốc an toàn và tuyệt đối không mạo hiểm sức khỏe của bản thân vào các thử nghiệm ăn uống thiếu cơ sở khoa học.