Dùng cây cỏ chữa bệnh là thói quen lâu đời của nhiều người Việt, nhưng không ít người lo ngại uống thảo mộc kéo dài có thể gây suy gan hoặc suy thận. Cây thóc lép nhiều quả (Desmodium heterocarpon (L.) DC) là vị thuốc dân gian quen gian thuộc, thường được nhắc tới trong các bài thuốc giải độc hoặc hỗ trợ chức năng nội tạng. Việc hiểu rõ mức độ an toàn và các bằng chứng khoa học thực tế về tác động của cây lên gan và thận giúp người dùng tránh được tâm lý hoang mang lẫn sự chủ quan nguy hiểm.
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chính quy chưa ghi nhận bằng chứng cho thấy cây thóc lép nhiều quả gây tổn thương gan hay thận ở các mô hình thử nghiệm chuẩn. Ngược lại, dữ liệu thực nghiệm mới nhất chỉ ra rằng phân đoạn chiết xuất từ loài cây này còn mang lại khả năng chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các độc chất gây viêm hoại tử [1].
Cơ chế tác động và khả năng bảo vệ gan
Quá trình tổn thương gan do bệnh lý hoặc do độc chất thường chịu sự chi phối nặng nề của hiện tượng stress oxy hóa tế bào [1]. Khi các gốc tự do tích tụ vượt ngưỡng, tế bào gan bị phá hủy cấu trúc màng, dẫn tới suy giảm chức năng và làm tăng nồng độ men gan trong máu [1].
Trong cơ thể, con đường truyền tín hiệu Keap1/Nrf2 đóng vai trò là cơ chế phòng vệ chống oxy hóa quan trọng hàng đầu [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng các hoạt chất trong cây thóc lép nhiều quả có khả năng tương tác với Keap1 để kích hoạt trục Nrf2, từ đó thúc đẩy cơ thể tăng cường sản sinh các enzyme chống oxy hóa nội sinh [1]. Nhờ cơ chế này, thảo dược không những không gây hại cho mô gan mà còn giúp trung hòa các phản ứng viêm và giảm thiểu hiện tượng thoái hóa tế bào gan khi tiếp xúc với độc chất [1].
Bằng chứng khoa học về tác dụng trên gan
Nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành thử nghiệm phân đoạn ethyl axetat (JEAE) chiết xuất từ cây Desmodium heterocarpon trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính do hóa chất CCl4 gây ra [1]. Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích phân tử, nhuộm mô bệnh học H&E, kỹ thuật ELISA và Western blot để đánh giá mức độ bảo vệ mô gan [1].
Kết quả thực nghiệm trên động vật cho thấy phân đoạn chiết xuất JEAE giúp cải thiện chức năng gan, hạ mức men gan ALT và AST trong máu, đồng thời tăng cường hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa nội sinh [1]. Bằng kỹ thuật phân tích UPLC-MS/MS, các nhà khoa học đã định danh được 47 hợp chất trong phân đoạn này, bao gồm 14 chất thuộc nhóm flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa vượt trội [1]. Tác dụng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào này sau đó tiếp tục được xác nhận trên mô hình tế bào gan người HepG2 bị kích ứng bởi chất oxy hóa H2O2 [1].
Thực tế nghiên cứu về độc tính thận
Về độc tính trên thận, hiện nay chưa có nghiên cứu chuyên biệt công bố cụ thể về nguy cơ gây tổn hại thận của cây thóc lép nhiều quả trên các trích đoạn dữ liệu khoa học thực chứng. Thay vào đó, nguy cơ suy thận cấp trong y văn thường bắt nguồn từ việc ngộ độc các hóa chất công nghiệp, dung môi hydrocarbon hay kim loại nặng hoặc do tác dụng phụ của một số nhóm thuốc điều trị đặc hiệu [2, 3, 4].
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn không thể gây hại cho thận. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa cảnh báo rằng các sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc, bị pha trộn tạp chất hoặc dùng sai liều lượng đều là một trong những nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến tổn thương thận cấp tính bên cạnh các loại thuốc tây y độc thận [2]. Dù vậy, với riêng cây thóc lép nhiều quả đạt chuẩn, chưa có ghi nhận thực nghiệm nào cho thấy loại thảo dược này gây suy giảm chức năng cầu thận hay hoại tử ống thận.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng việc cây thuốc có tính mát với khả năng uống thay nước lọc hằng ngày mà không giới hạn liều lượng. Bất kỳ loại thảo mộc nào, kể cả cây thóc lép nhiều quả, khi đưa vào cơ thể đều phải qua gan chuyển hóa và thận đào thải; do đó việc lạm dụng liều lượng quá cao có thể tạo gánh nặng bài tiết không cần thiết.
Một sai lầm khác là tự ý thu hái cây mọc hoang ven đường hoặc khu vực canh tác nông nghiệp có phun hóa chất. Cây cỏ có thể hấp thụ kim loại nặng từ đất hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, và chính những tạp chất này mới là tác nhân hủy hoại gan thận chứ không phải do bản thân hoạt chất của cây. Ngoài ra, việc dùng lẫn lộn thảo dược với các thuốc chuyển hóa qua gan có thể gây tương tác bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị bệnh lý nền.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người đã có tiền sử suy thận mạn tính hoặc tổn thương thận cấp cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng bất kỳ dạng nước sắc hay cao chiết nào từ cây thóc lép nhiều quả. Khi chức năng lọc của cầu thận đã giảm sút, việc đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo mộc có thể gặp trở ngại, làm tăng nguy cơ rối loạn điện giải hoặc tích lũy hoạt chất trong máu.
Người mắc xơ gan giai đoạn mất bù, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng đầy đủ về thảo dược này. Bệnh nhân đang dùng đồng thời các loại thuốc điều trị đặc hiệu kéo dài cũng cần hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền để kiểm tra tương tác thuốc, không tự ý ngưng phác đồ điều trị để thay thế hoàn toàn bằng thảo mộc tự nhiên.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Để sử dụng cây thóc lép nhiều quả an toàn, người dùng chỉ nên tìm mua dược liệu tại các cơ sở đông y uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm không tồn dư nấm mốc hay hóa chất bảo quản. Tránh việc tự ý thu hái ở nơi ô nhiễm hoặc gần các bãi rác, khu công nghiệp nhằm loại trừ nguy cơ nhiễm độc hóa chất ngoại lai.
Về liều lượng, do các trích đoạn nghiên cứu hiện hành chưa quy định mức dùng cố định cho từng đối tượng, người bệnh tuyệt đối không nên sắc nước quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tháng liền mà chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như buồn nôn, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay tiểu ít, cần ngừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan và chức năng lọc cầu thận.
Các bằng chứng khoa học bước đầu cho thấy cây thóc lép nhiều quả không gây hại mà còn có tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan thông qua con đường sinh học Keap1/Nrf2 [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng an toàn đòi hỏi người dùng phải giữ thái độ thận trọng, dùng đúng liều lượng chỉ định và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe toàn diện.