Nhiều người bệnh đái tháo đường thường xuyên bấm ngón tay đo đường huyết thấy chỉ số bình thường, nhưng khi đi khám định kỳ lại ngỡ ngàng vì bác sĩ thông báo chỉ số HbA1c tăng cao. Sự chênh lệch này khiến không ít bệnh nhân băn khoăn liệu máy bấm cá nhân bị hỏng hay kết quả xét nghiệm tại bệnh viện bị nhầm lẫn.
Thực tế, đường huyết bấm ngón tay và xét nghiệm HbA1c phản ánh hai khía cạnh hoàn toàn khác nhau của quá trình chuyển hóa glucose [1]. Việc hiểu rõ bản chất, sự khác biệt và vai trò bổ trợ của từng phương pháp sẽ giúp người bệnh kiểm soát bệnh đái tháo đường một cách toàn diện và chính xác hơn.
Bản chất của chỉ số HbA1c và đường huyết bấm ngón tay
Đường huyết mao mạch bấm ngón tay (SMBG) là phép đo trực tiếp nồng độ glucose tự do đang lưu hành trong máu tại đúng thời điểm lấy máu [1]. Chỉ số này biến động liên tục theo từng phút, từng giờ, phụ thuộc rất lớn vào bữa ăn gần nhất, loại thức ăn nạp vào, mức độ vận động thể lực, trạng thái căng thẳng thần kinh hoặc tác dụng của liều thuốc hạ đường huyết vừa dùng.
Ngược lại, HbA1c (Hemoglobin A1c) là dấu ấn sinh hóa phản ánh mức độ đường huyết trung bình trong khoảng thời gian từ 2 đến 3 tháng trước đó [2]. Khi glucose lưu hành trong máu, chúng sẽ gắn kết tự nhiên với protein hemoglobin nằm bên trong các tế bào hồng cầu thông qua một phản ứng gọi là glycat hóa [1].
Vì đời sống trung bình của hồng cầu kéo dài khoảng 120 ngày, lượng hemoglobin bị gắn đường tích tụ dần theo thời gian và tạo thành một "bộ nhớ" ghi lại toàn bộ mức độ tiếp xúc với đường của cơ thể trong suốt chu kỳ đó [1]. Tuy nhiên, giá trị HbA1c sẽ chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi mức đường huyết của tháng gần nhất [1]. Do đó, HbA1c được ví như một thước đo dài hạn, thể hiện bức tranh toàn cảnh về sự tích lũy đường huyết mà không bị dao động bởi việc người bệnh ăn kiêng nghiêm ngặt 1-2 ngày trước khi xét nghiệm.
Bức ảnh chụp nhanh so với cuốn phim quay chậm
Để dễ hình dung, việc tự bấm ngón tay đo đường huyết giống như một bức ảnh chụp nhanh tại một khoảnh khắc cố định trong ngày. Bức ảnh này cho bạn biết mức đường huyết khi bụng đói sau một đêm ngủ dậy, hoặc lượng đường tăng vọt sau bữa trưa ăn nhiều tinh bột. Phương pháp này đặc biệt quan trọng để phát hiện sớm các cơn hạ đường huyết cấp tính nguy hiểm hoặc đánh giá ngay tác động của một liều tiêm insulin [3].
Trong khi đó, chỉ số HbA1c đóng vai trò như một cuốn phim quay chậm ghi lại sự tiếp xúc tích lũy của tế bào với glucose qua thời gian [4]. Về mặt toán học và sinh học, HbA1c thể hiện diện tích dưới đường cong của đồ thị đường huyết theo thời gian tỷ lệ với tuổi thọ của hồng cầu [4].
Chính vì lý do này, một người có đường huyết dao động dữ dội—lúc tăng quá cao sau khi ăn, lúc tụt quá thấp vào ban đêm—vẫn có thể có một giá trị HbA1c ở mức trung bình [2], [3]. Ngược lại, việc chỉ đo một vài lần đường huyết bấm ngón tay bình thường vào buổi sáng không đồng nghĩa với việc mạch máu không bị tổn thương bởi các đợt đường huyết tăng vọt sau các bữa trưa và tối [5].
Các nghiên cứu khoa học làm sáng tỏ mối liên hệ
Mối quan hệ giữa việc tự theo dõi đường huyết mao mạch và chỉ số HbA1c đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn:
Trong một nghiên cứu theo dõi 600 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 có độ tuổi trung bình 63,4 ± 9 tuổi (thời gian mắc bệnh trung bình 11,4 ± 7,7 năm), người bệnh được yêu cầu thực hiện theo dõi đường huyết với biểu đồ 8 thời điểm trong một ngày được chọn mỗi tuần và khai báo tần suất tự đo [6]. Kết quả cho thấy 44,3% bệnh nhân đo 1-2 lần mỗi ngày, 31,8% đo 1-2 lần mỗi tuần, và 100% bệnh nhân đo vào lúc đói và sau bữa sáng [6]. Mức HbA1c trung bình của cả nhóm là 7,45 ± 1,08%, và chỉ có 20% đạt mục tiêu kiểm soát theo khuyến cáo của Hội Đái tháo đường Ba Lan (HbA1c < 6,5%) [6]. Đáng chú ý, mức HbA1c không có sự khác biệt giữa các nhóm có tần suất bấm máu khác nhau, và không có sự tương quan giữa tần suất đo đường huyết mao mạch với mức HbA1c trong bất kỳ nhóm nào [6]. Điều này đặt ra dấu hỏi về sự cần thiết của việc lạm dụng bấm máu ngón tay quá nhiều lần mỗi ngày ở tất cả bệnh nhân týp 2 nếu không đi kèm với điều chỉnh điều trị tương ứng [6].
Một nghiên cứu khác tiến hành theo dõi 128 trẻ em và thanh thiếu niên mắc đái tháo đường týp 1 trong thời gian lên tới 2,3 năm nhằm làm rõ mối tương quan giữa HbA1c và đường huyết trung bình (MBG) [7]. Giá trị HbA1c được ghép nối với chỉ số MBG tính từ trung bình 85 lần tự bấm máu trong 30 ngày trước đó [7]. Kết quả ghi nhận mối tương quan tuyến tính có ý nghĩa thống kê giữa đường huyết trung bình và HbA1c (theo phương trình HbA1c = 0,027 x MBG + 5,8; n = 682, r = 0,71, p < 0,0001) [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận sự biến thiên rộng trong phản ứng tạo HbA1c giữa các cá nhân: có tới 29% bệnh nhân có mức HbA1c cao hơn hoặc thấp hơn đáng kể so với dự đoán từ phương trình quy chuẩn mà không liên quan đến tuổi thọ hồng cầu hay lỗi kỹ thuật [7]. Điều này dẫn tới kết luận rằng đường huyết trung bình và HbA1c không thể thay thế hoàn toàn cho nhau ở mọi cá nhân [7].
Điểm mạnh và những hạn chế của từng phương pháp
Chỉ số HbA1c từ lâu đã được coi là tiêu chuẩn vàng để đánh giá kiểm soát đường huyết dài hạn và là cơ sở đưa ra các quyết định lâm sàng [2], [4]. Việc hạ mức HbA1c xuống dưới mục tiêu khuyến cáo là 7% giúp giảm thiểu rõ rệt các biến chứng mạn tính lâu dài, đặc biệt là biến chứng vi mạch ở mắt, thận và thần kinh [1], [3]. Ngoài ra, xét nghiệm HbA1c rất thuận tiện vì được chuẩn hóa cao trong phòng xét nghiệm và không bắt buộc bệnh nhân phải nhịn ăn trước khi lấy máu tĩnh mạch [2].
Tuy nhiên, HbA1c có nhược điểm lớn là không phản ánh được mức độ dao động đường huyết trong ngày hoặc giữa các ngày [2], [5]. Chỉ số này hoàn toàn "bỏ qua" các đợt hạ đường huyết cấp tính hoặc tình trạng đường huyết tăng vọt sau ăn [3], [5].
Phương pháp tự bấm ngón tay đo đường huyết (SMBG) lại khắc phục được điểm yếu này bằng cách cung cấp dữ liệu tức thì, giúp bệnh nhân nhận biết ngay lập tức tình trạng hạ đường huyết để xử trí kịp thời, đồng thời đánh giá được hiệu quả của từng loại thực phẩm [1], [3]. Dù vậy, phương pháp này chỉ cung cấp dữ liệu rời rạc, gây đau đớn khi phải bấm kim nhiều lần và khó duy trì tuân thủ lâu dài [3].
Những yếu tố làm sai lệch kết quả cần biết
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ số HbA1c luôn phản ánh chính xác tuyệt đối nồng độ đường trong máu của họ. Thực tế, vì HbA1c gắn liền với hồng cầu nên bất kỳ yếu tố sinh học nào làm thay đổi đời sống của tế bào máu này đều có thể làm sai lệch kết quả [2], [1].
Cụ thể, tình trạng thiếu máu tán huyết làm giảm đời sống hồng cầu, khiến chỉ số HbA1c đo được thấp hơn thực tế [1]. Ngược lại, tình trạng thiếu máu bất sản lại làm tăng chỉ số HbA1c một cách giả tạo [1]. Các bệnh lý huyết học khác như bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) hay bệnh lý huyết sắc tố cũng làm kết quả đo trong phòng xét nghiệm không còn tương xứng với đường huyết thực [4].
Đối với máy đo đường huyết mao mạch cá nhân, kết quả đo tức thời cũng có thể bị sai lệch nếu người bệnh thao tác không đúng cách, dùng que thử hết hạn, que bị ẩm hoặc máy không được hiệu chuẩn đúng chuẩn [4]. Hiện nay, các nhà khoa học cũng đã phát triển các phương pháp xét nghiệm mới dùng ngay máy đo đường huyết để định lượng cả insulin và HbA1c thông qua phản ứng ELISA chuyển đổi cơ chất thành glucose [8].
Ai nên thận trọng và cần kết hợp các chỉ số?
Những bệnh nhân đái tháo đường phụ thuộc insulin là đối tượng cần đặc biệt thận trọng nếu chỉ dựa vào một chỉ số HbA1c duy nhất [3]. Ở nhóm này, việc tự bấm máu mao mạch đóng vai trò sống còn để hướng dẫn quyết định liều dùng, ngăn ngừa hạ đường huyết đe dọa tính mạng [3].
Những người có tiền sử bệnh lý huyết học, bệnh hồng cầu, phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân có mức đường huyết dao động lớn cũng là nhóm đối tượng không nên chỉ dựa hoàn toàn vào HbA1c [2], [4]. Khi chỉ số HbA1c và dữ liệu tự đo mâu thuẫn nhau, các chỉ dấu sinh học thay thế như fructosamine, albumin gắn đường, 1,5-anhydroglucitol hoặc hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) có thể được cân nhắc để cung cấp thông tin bổ sung [2].
Hướng dẫn kết hợp kiểm soát đường huyết hiệu quả
Để đạt được mục tiêu điều trị tối ưu mà không gặp nguy hiểm, người bệnh nên phối hợp linh hoạt hai chỉ số theo các khuyến cáo khoa học:
Về tần suất xét nghiệm HbA1c, khuyến cáo chung là nên thực hiện xét nghiệm định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng một lần tại các cơ sở y tế với mục tiêu kiểm soát thường nhắm tới mức dưới 7% [1].
Về việc tự theo dõi đường huyết mao mạch, người bệnh không nhất thiết phải bấm máu quá nhiều lần trong ngày nếu đang mắc đái tháo đường týp 2 ổn định, trừ khi có chỉ định đặc biệt của bác sĩ [6]. Thay vào đó, hãy thực hiện việc đo đường huyết một cách có cấu trúc: đo vào buổi sáng lúc bụng đói sau một đêm, đo sau các bữa ăn chính (sáng, trưa, tối) hoặc đo bất cứ khi nào cơ thể xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ hạ đường huyết như vã mồ hôi, run tay, chóng mặt hoặc đói cồn cào [6], [3].
Tóm lại, chỉ số HbA1c và đường huyết bấm ngón tay không thể thay thế cho nhau mà là hai mảnh ghép bổ trợ hoàn hảo cho việc điều trị đái tháo đường [1], [3]. Nắm vững ý nghĩa của cả "bức ảnh tức thời" và "cuốn phim dài hạn" sẽ giúp bạn cùng bác sĩ đưa ra những điều chỉnh dinh dưỡng, lối sống và thuốc men an toàn, hiệu quả nhất [2], [1].
