Đợt rét tràn về và tâm lý vội vã đi tiêm phòng cúm
Mỗi khi các đợt không khí lạnh mạnh và rét đậm bắt đầu tràn về, các cơ sở tiêm chủng thường ghi nhận lượng người dân đổ xô đi tiêm phòng cúm tăng vọt. Thời tiết chuyển lạnh đột ngột làm gia tăng các triệu chứng đường hô hấp trong cộng đồng, khiến nhiều người lo lắng và muốn nhanh chóng tìm kiếm một giải pháp bảo vệ tức thì. Bên cạnh đó, không ít người dù đã tiêm vắc xin từ trước cũng băn khoăn liệu có nên tiêm bổ sung thêm một mũi nữa để gia cố hàng rào miễn dịch trong giai đoạn thời tiết khắc nghiệt này hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: nếu bạn chưa hề tiêm phòng cho mùa cúm năm nay thì việc tiêm vắc xin vẫn là điều cần thiết, nhưng bạn không nên kỳ vọng vắc xin sẽ phát huy tác dụng bảo vệ ngay khi đợt rét ùa tới. Đối với những người khỏe mạnh đã hoàn thành mũi tiêm cúm của mùa, việc tiêm bổ sung thêm mũi nữa khi trời chuyển rét là không cần thiết và không nằm trong khuyến cáo thông thường. Hệ thống miễn dịch cần một khoảng thời gian sinh học nhất định để xử lý kháng nguyên và sản sinh đủ lượng kháng thể bảo vệ, do đó việc tiêm phòng sát ngày rét đậm thường để lại một khoảng trống phòng vệ đáng kể.
Cơ thể mất bao lâu để hình thành lá chắn bảo vệ sau khi tiêm?
Sau khi vắc xin cúm bất hoạt được đưa vào cơ thể, phản ứng miễn dịch dịch thể không diễn ra tức thì mà trải qua một quá trình tăng dần theo từng ngày. Theo các nghiên cứu miễn dịch học, phản ứng kháng thể huyết thanh bắt đầu gia tăng từ 2 đến 6 ngày sau khi tiêm vắc xin cúm bất hoạt ở những người đã từng có đáp ứng miễn dịch từ trước [1]. Các tế bào tiết kháng thể đặc hiệu với virus cúm sẽ xuất hiện trong vòng tuần hoàn vào khoảng ngày thứ 7 sau tiêm, sớm hơn sự xuất hiện ồ ạt của kháng thể tự do trong huyết thanh [1].
Mức kháng thể huyết thanh này tiếp tục tăng lên và đạt đến đỉnh điểm bảo vệ vào khoảng 2 tuần sau khi tiêm vắc xin, thời điểm mà khoảng 90% số người tiêm đạt được hiệu giá kháng thể bảo vệ [1]. Động học miễn dịch này cũng tương đồng với các dữ liệu từ các thử nghiệm công nghệ tiêm khác nhau; ví dụ, nghiên cứu ứng dụng mảng vi kim trên da chuột ghi nhận kháng nguyên phân tán khoảng 75% trong 2 ngày đầu, 90% sau 1 tuần và nồng độ kháng thể huyết thanh đạt đỉnh ngay từ mốc 2 tuần, tương đương tốc độ của phương pháp tiêm bắp truyền thống [2]. Do đó, khoảng thời gian 2 tuần kể từ ngày tiêm chính là "thời gian vàng" tối thiểu để cơ thể thiết lập một hàng rào phòng ngự kiên cố [2].
Trong giai đoạn đáp ứng cấp tính, các kháng thể đặc hiệu chủ yếu là nhóm IgG, đặc biệt là phân lớp IgG1, bên cạnh một tỷ lệ nhỏ hơn của IgM và IgA [1]. Dữ liệu theo dõi trên các bệnh nhân nhiễm chủng virus cúm cấp tính cũng cho thấy kháng thể đặc hiệu được phát hiện nhanh sau khi khởi phát sốt và đạt nồng độ đỉnh trong vòng hai tuần [3]. Các kháng thể có khả năng bảo vệ thường xuất hiện chỉ 2 đến 3 ngày sau khi các kháng thể gắn kết lộ diện [3]. Như vậy, nếu bạn tiêm vắc xin ngay đúng ngày rét đậm ùa về, bạn vẫn hoàn toàn có nguy cơ nhiễm bệnh trong suốt 1 đến 2 tuần tiếp theo vì lượng kháng thể bảo vệ chưa kịp tích lũy đầy đủ [1].
Tiêm muộn khi dịch và rét đã tới: Bằng chứng từ các nghiên cứu thực tế
Việc tiêm phòng muộn khi các đợt không khí lạnh hoặc đỉnh dịch đã cận kề mang lại hiệu quả bảo vệ kém hơn rất nhiều so với tiêm phòng chủ động từ trước. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu lịch sử năm 2006 tại Israel trên 68.166 bệnh nhân nguy cơ cao từ 55 tuổi trở lên đã phân tích chi tiết tác động của thời điểm tiêm phòng mùa thu năm 2003 [4]. Nghiên cứu này chia nhóm đối tượng tiêm vào đầu tháng 10 (từ ngày 1 đến 13/10/2003) và nhóm tiêm muộn vào cuối tháng 11 (từ ngày 12 đến 25/11/2003) [4].
Kết quả cho thấy, mặc dù ở thời điểm ban đầu, nhóm tiêm muộn vào cuối tháng 11 có độ tuổi trẻ hơn và gánh nặng bệnh tật nền thấp hơn nhóm tiêm sớm, nhưng họ lại có tỷ lệ nhập viện cao hơn và thời gian nằm viện kéo dài hơn trong suốt mùa đông tiếp theo từ tháng 12 đến tháng 3 [4]. Đáng chú ý, nhóm tiêm muộn có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân tăng cao hơn rõ rệt so với nhóm tiêm đúng thời điểm, với tỷ số nguy cơ ghi nhận là 1,78 [4]. Sự khác biệt này không hề xuất hiện trong mùa hè tiếp theo, chứng minh rằng việc tiêm phòng sát hoặc muộn hơn thời điểm virus bắt đầu lưu hành mạnh sẽ làm suy giảm nghiêm trọng lợi ích bảo vệ thực tế của vắc xin [4].
Một hạn chế của nghiên cứu trên là được thực hiện dựa trên dữ liệu bảo hiểm hồi cứu ở một mùa dịch cụ thể, tuy nhiên kết luận then chốt vẫn chỉ ra rằng tại các khu vực mà dịch cúm thường đạt đỉnh từ tháng 12 đến đầu tháng 3, việc tiêm vắc xin sau giữa tháng 11 có thể mang lại ít lợi ích hơn rất nhiều [4]. Việc tiêm chủng khi mầm bệnh đã lan tràn khiến người tiêm dễ bị phơi nhiễm virus ngay trong "khoảng trống miễn dịch" 14 ngày đầu trước khi vắc xin kịp sinh kháng thể bảo vệ [4], [1].
Tính chu kỳ của dịch cúm và bài toán chọn thời điểm tiêm chủng
Hiệu quả của việc tiêm vắc xin cúm không chỉ phụ thuộc vào cơ địa mà còn chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi mối tương quan giữa thời điểm tiêm và chu kỳ lưu hành của virus tại từng vùng địa lý. Vắc xin cúm kích thích phản ứng kháng thể trung hòa, nhưng mức kháng thể này sẽ suy giảm dần theo thời gian, do đó việc lựa chọn thời điểm tiêm có tác động trực tiếp đến hiệu quả bảo vệ [5]. Sau khi tiêm vắc xin cúm bất hoạt, nồng độ kháng thể huyết thanh suy giảm theo thời gian và thường giảm khoảng 2 lần sau 6 tháng, dù hiệu giá tuyệt đối nhìn chung vẫn duy trì trên ngưỡng bảo vệ trong vòng 8 tháng [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 tại miền Bắc Ấn Độ đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về tính thời vụ của dịch cúm theo vĩ độ [5]. Tại khu vực cực bắc Ấn Độ, đỉnh lưu hành của virus cúm rơi vào các tháng mùa đông, vì vậy việc tiêm chủng vào tháng 10-11 bằng công thức vắc xin Bắc bán cầu là phù hợp [5]. Tuy nhiên, chiến lược này lại không phù hợp với khu vực vùng thủ đô Delhi, nơi dịch cúm đạt đỉnh vào khoảng tháng 7 đến tháng 9 [5]. Nghiên cứu đề xuất các thành phố nằm ở phía bắc vĩ độ 30 độ Bắc có thể tiêm phòng vào mùa đông, trong khi các khu vực phía nam vĩ độ 30 độ Bắc cần cân nhắc tiêm vào tháng 5-6 [5]. Giới hạn của nghiên cứu này là dữ liệu so sánh chỉ thu thập trong 2 năm, cần thêm dữ liệu giám sát nhiều năm để củng cố [5].
Tương tự, một nghiên cứu năm 2017 tại Mexico đã sử dụng mô hình chuỗi thời gian phân tích dữ liệu virus học và tử vong để đánh giá tính thời vụ của dịch cúm [6]. Phần lớn các bang của Mexico có đỉnh dịch cúm trùng vào mùa đông (tháng 12 đến tháng 2), phù hợp với lịch tiêm tháng 10-11 [6]. Ngược lại, tại 3 bang thuộc bán đảo Yucatan, dịch cúm lại đạt đỉnh vào tháng 9 [6]. Do áp dụng lịch tiêm chủng chung vào tháng 10-11, hơn một nửa số ca mắc cúm hàng năm tại bán đảo Yucatan đã xảy ra trước khi vắc xin kịp phân phối và tiêm cho người dân [6]. Điều này khẳng định rằng tiêm phòng cúm phải đi trước mùa dịch thực tế tại địa phương, chứ không thể đợi đến khi các hiện tượng thời tiết cực đoan như rét đậm hay đỉnh dịch xuất hiện mới hành động [6].
Tiêm nhắc lại hay tiêm nhiều lần trong năm: Lợi ích và giới hạn
Một hiểu lầm khá phổ biến là tiêm thêm mũi cúm bổ sung ngay trong cùng một mùa đông sẽ giúp tăng gấp đôi khả năng bảo vệ trước các đợt gió mùa. Về mặt bản chất, việc tiêm phòng cúm mùa hàng năm đóng vai trò như một mũi tăng cường nhằm củng cố khả năng miễn dịch đã có sẵn trong cộng đồng, được tạo ra từ việc phơi nhiễm trước đó hoặc từ các đợt tiêm phòng sớm [3]. Đối với các chủng virus hoàn toàn mới mà cơ thể chưa từng tiếp xúc (như chủng H5N1), việc tiêm hai liều mới là điều bắt buộc để đạt được lượng kháng thể bảo vệ, trong khi vắc xin cúm mùa thông thường ở người trưởng thành chỉ yêu cầu một liều duy nhất mỗi năm [3].
Nghiên cứu về độ bền của kháng thể sau tiêm vắc xin bất hoạt cho thấy dù nồng độ kháng thể có giảm dần sau 6 đến 8 tháng, cơ thể người tiêm vẫn duy trì khả năng chống lại sự xâm nhập từ chủng virus tương đồng [1]. Do đó, người khỏe mạnh đã tiêm một mũi cúm mùa cho năm đó không cần thiết phải tiêm thêm mũi bổ sung khi trời rét đậm [1]. Hơn nữa, việc tiêm lặp lại liên tục nhiều năm trên các kháng nguyên không thay đổi cũng có những giới hạn nhất định. Một nghiên cứu theo dõi trong 5 mùa đông liên tiếp (từ 1998/1999 đến 2002/2003) trên 158 người cao tuổi suy nhược sống tại viện dưỡng lão đã kiểm tra phản ứng kháng thể ức chế ngưng kết hồng cầu (HI) [7].
Kết quả nghiên cứu trên người cao tuổi ghi nhận rằng hiệu giá kháng thể HI có tăng sau tiêm ở mỗi năm đối với các chủng vắc xin khác nhau, trừ kháng nguyên cúm B vào mùa đông thứ hai (1999/2000) [7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu quan sát thấy có sự suy giảm nhẹ phản ứng kháng thể HI đối với các kháng nguyên vắc xin cúm không thay đổi, đặc biệt là đối với chủng cúm B sau các lần tiêm lặp lại liên tiếp [7]. Dù vậy, các giá trị sau tiêm nhìn chung vẫn duy trì tương tự nhau qua các năm đối với chủng A/H3N2 và A/H1N1 [7].
Những hiểu lầm thường gặp về việc tiêm cúm mùa rét
Hiểu lầm thứ nhất là tiêm xong sẽ có tác dụng ngay trong ngày để chống chọi đợt rét. Nhiều người đi tiêm phòng buổi sáng và tin rằng buổi tối mình đã được bảo vệ tuyệt đối trước virus cúm. Thực tế sinh học chứng minh các tế bào tiết kháng thể chỉ xuất hiện sau khoảng 7 ngày và lượng kháng thể huyết thanh bảo vệ cần tới khoảng 2 tuần mới đạt mức tối ưu [1]. Nếu nhiễm virus cúm trong những ngày đầu sau tiêm, cơ thể vẫn phát bệnh như bình thường do hệ miễn dịch chưa kịp chuẩn bị xong hàng rào phòng thủ [1].
Hiểu lầm thứ hai là tiêm càng nhiều mũi trong năm thì sức đề kháng càng mạnh. Một người trưởng thành khỏe mạnh bình thường chỉ cần tiêm đúng một liều vắc xin cúm hàng năm là đủ để duy trì nồng độ kháng thể trên ngưỡng bảo vệ suốt mùa dịch kéo dài nhiều tháng [1]. Việc tự ý tiêm bổ sung không theo chỉ định dịch tễ không đem lại lợi ích miễn dịch cộng thêm rõ rệt và gây lãng phí nguồn lực y tế [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cơ địa mọi lứa tuổi đều đáp ứng vắc xin giống hệt nhau. Một nghiên cứu năm 2020 trên người hiến máu tại Ả Rập Xê Út cho thấy sự hiện diện của kháng thể IgG phụ thuộc chặt chẽ vào độ tuổi [8]. Khoảng một phần tư số người tham gia nghiên cứu dương tính với kháng thể IgG của cả hai chủng cúm A và cúm B [8]. Người trẻ tuổi có hiệu giá kháng thể cao hơn, chủ yếu nhờ vào việc tái phơi nhiễm virus định kỳ và có trí nhớ miễn dịch mạnh mẽ hơn so với người cao tuổi [8]. Vì vậy, khả năng phòng vệ trước đợt rét phụ thuộc vào độ tuổi và nền tảng miễn dịch sẵn có của từng cá nhân chứ không đơn thuần chỉ là mũi tiêm mới tiêm [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng và lưu ý đặc biệt
Người cao tuổi có bệnh lý nền là nhóm cần đặc biệt lưu ý về khả năng sinh kháng thể sau tiêm. Trong nghiên cứu trên 158 tình nguyện viên cao tuổi suy nhược (độ tuổi trung bình từ 81 trở lên), có tới trên 86% người mắc các bệnh mạn tính đi kèm, phổ biến nhất là bệnh tim mạch (48%), rối loạn nội tiết (19%), khuyết tật chức năng (10%) và bệnh phổi (4%) [7]. Do tình trạng lão hóa miễn dịch và gánh nặng bệnh tật nền cao, phản ứng kháng thể sau tiêm ở nhóm người này không phải lúc nào cũng đạt mức thỏa đáng theo tiêu chuẩn thương mại thông thường [7]. Nhóm đối tượng này không nên ỷ lại hoàn toàn vào mũi tiêm muộn màng mà cần kết hợp nhiều biện pháp giữ ấm và phòng ngừa trong mùa đông [7].
Đối với trẻ nhỏ từ 2 đến 3 tuổi, cơ chế miễn dịch có đặc thù riêng biệt. Trẻ nhỏ chưa từng có sự mồi miễn dịch tự nhiên từ các đợt nhiễm cúm trước đó sẽ khó tạo ra phản ứng kháng thể và tế bào tiết kháng thể mạnh mẽ sau mũi vắc xin bất hoạt đầu tiên [1]. Ở lứa tuổi này, đáp ứng đỉnh của tế bào tiết kháng thể xuất hiện vào ngày thứ 7 sau mũi một, và đạt đỉnh nhanh hơn (khoảng 4 đến 6 ngày) sau mũi vắc xin thứ hai [1]. Do đó, phụ huynh cần cho trẻ tiêm đủ phác đồ theo hướng dẫn của bác sĩ thay vì chỉ tiêm một mũi duy nhất khi trời bắt đầu trở rét [1].
Những người đang mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính kèm sốt cao, hoặc người có tiền sử dị ứng nghiêm trọng với thành phần vắc xin cũng là nhóm cần thận trọng. Trước khi quyết định tiêm phòng, người dân luôn cần được khám sàng lọc và tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc cán bộ tiêm chủng, đặc biệt khi đang điều trị bệnh lý mạn tính.
Lời khuyên thực tế để phòng ngừa cúm hiệu quả trong mùa đông
Để phòng ngừa cúm hiệu quả, thời điểm tiêm phòng lý tưởng nhất là từ 2 đến 4 tuần trước khi mùa lạnh hoặc mùa dịch cúm hàng năm bắt đầu. Tại các vùng có mùa đông lạnh, tiêm vào giai đoạn đầu mùa thu (khoảng tháng 9 đến tháng 10) giúp cơ thể có đủ thời gian thiết lập hiệu giá kháng thể bảo vệ cao nhất trước khi bước vào các đợt rét đỉnh điểm của tháng 12 đến tháng 2 [5], [4], [6]. Nếu bạn lỡ bỏ qua thời điểm này và đợt rét đậm đã về, bạn vẫn nên tiêm phòng càng sớm càng tốt để kịp bảo vệ cho phần còn lại của mùa lạnh, nhưng tuyệt đối không được lơ là các biện pháp bảo vệ cá nhân trong 2 tuần đầu sau tiêm [4], [2], [1].
Trong khoảng thời gian 14 ngày chờ vắc xin tạo kháng thể, bạn cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng hộ phi dược phẩm. Việc giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ, ngực và bàn chân khi ra ngoài trời lạnh là vô cùng cần thiết. Đeo khẩu trang tại nơi đông người, thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và uống đủ nước ấm sẽ giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ tiếp xúc với virus cúm [8].
Tóm lại, vắc xin cúm là biện pháp dự phòng sinh học hữu hiệu nhưng đòi hỏi cơ thể phải có thời gian khoảng 2 tuần để kiến tạo miễn dịch [2], [1]. Việc tiêm phòng bổ sung khi đợt rét đậm đã tràn về không thể đóng vai trò như một "chiếc áo ấm tức thì", và việc tiêm thừa mũi khi đã hoàn thành lịch tiêm năm là không cần thiết. Chủ động tiêm phòng sớm đúng lịch trình và kết hợp lối sống khoa học chính là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe qua mùa đông lạnh giá.
