Thói quen dùng trà thảo mộc thay nước lọc khi uống thuốc
Người Việt có thói quen pha trà hoa cúc uống hàng ngày để thanh nhiệt, thư giãn. Nhiều bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tây cũng tiện tay dùng luôn ly trà hoa cúc trên bàn để nuốt thuốc hoặc uống thay nước lọc suốt cả ngày. Tâm lý chung cho rằng thảo mộc tự nhiên thì lành tính, vừa mát gan vừa không ảnh hưởng đến thuốc điều trị.
Tuy nhiên, người đang uống thuốc tây không nên dùng trà hoa cúc để uống thuốc hoặc uống thay hoàn toàn nước lọc. Các hoạt chất sinh học trong thảo mộc nói chung và các hợp chất polyphenol trong thực vật nói riêng có thể tác động trực tiếp lên hệ thống enzyme chuyển hóa thuốc tại gan [1]. Việc dùng chung tùy tiện làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, gây giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ [2].
Hệ thống enzyme CYP450 tại gan hoạt động thế nào?
Khi thuốc tây hoặc các hợp chất từ bên ngoài (gọi chung là xenobiotics) đi vào cơ thể, gan đóng vai trò là nhà máy xử lý chính [3]. Tại đây, hệ thống enzyme có tên cytochrome P450 (viết tắt là CYP450) chịu trách nhiệm phân giải và chuyển hóa phần lớn các loại thuốc đã được cấp phép lưu hành cũng như các thực phẩm bổ sung từ thảo dược [3]. Nhờ hệ enzyme này, thuốc được biến đổi để phát huy tác dụng rồi đào thải ra ngoài theo đúng lộ trình an toàn.
Quá trình chuyển hóa tại gan có thể bị xáo trộn khi có mặt đồng thời cả thuốc tây và thảo dược [3]. Nhiều hợp chất tự nhiên trong thảo mộc có khả năng ức chế (làm chậm lại) hoặc cảm ứng (kích thích tăng biểu hiện gene thông qua các thụ thể như CAR và PXR) đối với hoạt động của các enzyme CYP450 [3]. Bên cạnh CYP450, các thảo dược còn có thể tác động lên hệ thống protein vận chuyển liên quan đến quá trình chuyển hóa thuốc [2].
Khi enzyme CYP450 bị ức chế, thuốc tây không được phân giải kịp sẽ tích tụ lại, làm tăng nồng độ thuốc trong huyết tương và dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc tổn thương gan [2]. Ngược lại, khi enzyme bị kích thích hoạt động quá mức, thuốc bị phá hủy và đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng, khiến việc điều trị thất bại [4].
Giải mã thành phần sinh học trong hoa cúc và các polyphenol thực vật
Hoa cúc là nhóm thực vật cảnh có giá trị dược liệu đáng kể và được sử dụng rộng rãi trên thế giới [5]. Một nghiên cứu phân tích toàn bộ hệ gene công bố năm 2025 trên loài cúc hoa vàng (Chrysanthemum indicum) đã làm rõ hệ thống enzyme nội tại và các hợp chất tự nhiên của loài cây này [5]. Tại bản thân cây thực vật, siêu họ enzyme cytochrome P450 cũng đóng vai trò then chốt trong việc tổng hợp và chuyển hóa các chất chuyển hóa thứ cấp [5].
Các nhà khoa học đã xác định được 371 gene CYP450 trong hệ gene của Chrysanthemum indicum, chia thành 8 nhóm lớn và 44 họ thông qua phân tích phát sinh chủng loại [5]. Phân tích sự nhân đôi gene cho thấy có 111 gene nằm trong 47 cụm nhân đôi nối tiếp và 28 gene trong 15 khối đồng tuyến tính, giải thích cho sự mở rộng nhanh chóng và tính đa dạng chức năng của hệ protein này trong cây cúc [5]. Qua phân tích biểu hiện gene (transcriptomic), nghiên cứu ghi nhận 248 gene CiCYP450 có biểu hiện hoạt động; trong đó có 31 gene biểu hiện đặc hiệu hoặc ưu tiên ở lá, 40 gene ở thân và 88 gene ở rễ [5].
Đáng chú ý, phân tích chất chuyển hóa dễ bay hơi trên lá, thân và rễ của loài hoa cúc này đã phát hiện tổng cộng 53 hợp chất hữu cơ dễ bay hơi khác nhau [5]. Trong số đó, 19 hợp chất chỉ có ở lá và 16 hợp chất chỉ có ở thân [5]. Phân tích tương quan xác định 36 gene CiCYP450 ứng viên chịu trách nhiệm sinh tổng hợp 47 hợp chất hữu cơ dễ bay hơi này [5]. Điều này cho thấy cây hoa cúc chứa một tổ hợp rất phức tạp các chất chuyển hóa thứ cấp và hợp chất bay hơi [5].
Bên cạnh dữ liệu về hệ gene của cúc, một nghiên cứu năm 2014 đã trực tiếp đánh giá khả năng gây tương tác thuốc của hai hợp chất polyphenol phổ biến trong thực vật và thảo dược là caffeic acid và quercetin lên enzyme CYP450 ở gan người [1]. Thí nghiệm sử dụng microsome gan người (HLMs) tiếp xúc với các cơ chất đặc hiệu của từng loại enzyme CYP450 khi có mặt hoặc không có mặt hai hoạt chất này để đo nồng độ ức chế 50% (IC50) và hằng số ức chế (Ki) [1].
Kết quả cho thấy cả caffeic acid và quercetin đều là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với enzyme CYP1A2 (với chỉ số Ki lần lượt là 1,16 muM và 0,93 muM) và enzyme CYP2C9 (với Ki lần lượt là 0,95 muM và 1,67 muM) [1]. Riêng caffeic acid còn ức chế cạnh tranh mạnh enzyme CYP2D6 (Ki = 1,10 muM) nhưng chỉ ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 (IC50 > 100 muM) [1]. Trong khi đó, quercetin lại là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với cả CYP2C19 và CYP3A4 (Ki lần lượt là 1,74 muM và 4,12 muM), đồng thời ức chế mức độ trung bình với CYP2D6 (Ki = 18,72 muM) [1]. Nhóm tác giả kết luận rằng cần thiết phải nghiên cứu thêm các tương tác trên cơ thể sống (in vivo) giữa thuốc điều trị với các polyphenol trong chế độ ăn uống [1].
Bằng chứng từ các nhóm thảo dược khác và bài học thận trọng
Không chỉ dừng lại ở các polyphenol phổ biến, nhiều nghiên cứu khác cũng cảnh báo cách các thảo dược can thiệp vào gan. Một tổng quan năm 2012 chỉ ra rằng những thảo dược có nguy cơ cao nhất gây tương tác thuốc trên lâm sàng là nhóm có hoạt chất thực vật hoạt động như chất ức chế dựa trên cơ chế đối với enzyme CYP450 (ví dụ như Hydrastis canadensis, Piper nigrum, Schisandra chinensis) hoặc hoạt động như phối tử cho các thụ thể nhân (như Hypericum perforatum - cỏ ban Âu) [6].
Một tổng quan khác năm 2002 về hóa trị ung thư cũng nêu rõ cỏ ban Âu (Saint John's wort) là chất cảm ứng mạnh enzyme cytochrome P450 3A3/4 - enzyme chịu trách nhiệm đào thải nhiều loại thuốc quan trọng khỏi cơ thể [4]. Không chỉ thảo dược, thực phẩm như bưởi chùm (grapefruit) hay thói quen hút thuốc lá, uống rượu cũng làm biến đổi quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ thống CYP450 [4].
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) năm 2015 trên hợp chất celastrol (tách chiết từ cây lôi công đằng Tripterygium wilfordii Hook F.) sử dụng microsome gan người cũng minh họa rõ cơ chế phức tạp này [7]. Celastrol ức chế cả 5 phân nhóm enzyme quan trọng của gan người với giá trị IC50 lần lượt là 2,65 muM (CYP3A4), 5,99 muM (CYP2C19), 6,27 muM (CYP2D6), 7,66 muM (CYP1A2) và 9,38 muM (CYP2E1) [7]. Hoạt chất này vừa ức chế không cạnh tranh với CYP1A2 và 2E1 (Ki là 1,41 và 2,29 muM), vừa ức chế cạnh tranh với CYP2C19 và 2D6 (Ki là 5,27 và 4,21 muM), lại vừa ức chế hỗn hợp với CYP3A4 (Ki là 2,02 muM và Kis là 5,49 muM) [7].
Khoảng trống bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến của người dùng là cho rằng thảo dược bán trên thị trường đều đã được kiểm chứng an toàn tuyệt đối khi dùng kèm thuốc tây. Thực tế, theo một báo cáo năm 2017 tại Mỹ, các loại thuốc tây trước khi bán ra thị trường đều bắt buộc phải đánh giá khả năng ức chế hoặc cảm ứng enzyme CYP450 [3]. Tuy nhiên, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) hiện không bắt buộc phải nghiên cứu tương tác giữa thực phẩm bổ sung thảo dược với hệ enzyme CYP450, cũng không yêu cầu nhà sản xuất phải giám sát hay báo cáo biến cố bất lợi [3]. Do đó, dữ liệu về độc tính gan của thảo dược chủ yếu chỉ thu thập được từ các báo cáo ca bệnh lẻ tẻ hoặc thống kê hồi cứu [3].
Bên cạnh đó, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Nghiên cứu năm 2025 trên cây cúc Chrysanthemum indicum mới chỉ dừng ở việc lập bản đồ gene CYP450 của chính cây cúc để phục vụ nghiên cứu chức năng và chọn giống phân tử, chưa phải thử nghiệm lâm sàng uống trà hoa cúc trên người [5]. Tương tự, nghiên cứu về caffeic acid và quercetin năm 2014 mới thực hiện trên microsome gan người trong ống nghiệm, cần thêm nghiên cứu trên cơ thể sống để khẳng định mức độ tương tác thực tế [1]. Ngay cả trong lĩnh vực ung thư, báo cáo năm 2002 cũng lưu ý rằng nhiều lo ngại tương tác thảo dược - thuốc hóa trị vẫn mang tính lý thuyết và thông tin lâm sàng còn phân mảnh, thiếu hụt [4].
Dù vậy, việc thiếu dữ liệu lâm sàng đầy đủ không đồng nghĩa với an toàn. Các nhà khoa học nhấn mạnh nhiều yếu tố bên ngoài không liên quan đến dược lý học thực vật cũng có thể làm tăng nguy cơ tương tác của các chế phẩm thảo dược [6].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi dùng trà thảo mộc cùng thuốc tây?
Dựa trên các dữ liệu khoa học về hệ enzyme CYP450, ba nhóm bệnh nhân sau đây cần đặc biệt tránh tự ý dùng trà thảo mộc nói chung và trà hoa cúc đậm đặc nói riêng thay nước uống khi đang điều trị:
Thứ nhất là bệnh nhân mắc bệnh mạch vành và các bệnh mạn tính. Một tổng quan năm 2020 tại Trung Quốc cho biết việc kết hợp thảo dược và thuốc tây rất phổ biến ở bệnh nhân bệnh mạch vành và bệnh phổi mạn tính [2]. Dù sự kết hợp đúng cách có thể mang lại lợi ích lâm sàng, nhưng nhiều thảo dược làm thay đổi hoạt động của CYP450 và protein vận chuyển, khiến nồng độ thuốc tim mạch trong máu tăng hoặc giảm thất thường, làm tăng sự bất định về hiệu quả điều trị và nguy cơ gặp biến cố bất lợi [2].
Thứ hai là người đang dùng thuốc điều trị tâm thần. Nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng nhiều thành phần thảo dược tác động trực tiếp lên đích tác dụng của thuốc hướng thần, đặc biệt thông qua việc ức chế enzyme monoamine oxidase (MAO) và enzyme cytochrome P450 [8]. Sự can thiệp này có thể làm sai lệch tác dụng của thuốc và gây khó khăn cho đánh giá lâm sàng của bác sĩ tâm thần [8].
Thứ ba là bệnh nhân đang hóa trị ung thư hoặc có bệnh lý về gan. Quá trình chuyển hóa qua CYP450 có thể tạo ra các hợp chất gây độc cho gan [3]. Với bệnh nhân đang hóa trị, các chuyên gia khuyến cáo nên tư vấn cho người bệnh sử dụng các biện pháp khác thay vì dùng thảo dược có nguy cơ tương tác trong suốt thời gian truyền hóa chất [4].
Sử dụng trà hoa cúc và uống thuốc tây thế nào cho an toàn?
Nước lọc đun sôi để nguội luôn là lựa chọn chuẩn xác và an toàn nhất để uống thuốc tây. Nước lọc giúp hòa tan viên thuốc thuận lợi tại đường tiêu hóa mà không mang theo bất kỳ hợp chất hữu cơ dễ bay hơi hay polyphenol nào có khả năng cạnh tranh enzyme CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 hay CYP3A4 tại gan [1].
Nếu bạn yêu thích hương vị trà hoa cúc và không thuộc nhóm chống chỉ định, hãy tách biệt hoàn toàn thời điểm uống trà và thời điểm uống thuốc. Không dùng nước trà hoa cúc để nuốt viên thuốc, và không pha trà hoa cúc quá đặc để uống thay toàn bộ lượng nước lọc hàng ngày.
Khi đang điều trị các bệnh lý mạn tính như tim mạch, bệnh phổi, rối loạn tâm thần hoặc ung thư, người bệnh cần thông báo rõ cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc hay thực phẩm bổ sung mình đang sử dụng [8]. Bác sĩ sẽ giúp đánh giá nguy cơ tương tác thuốc và tư vấn chế độ sinh hoạt phù hợp.
Tóm lại, hoa cúc và các loại thảo mộc chứa nhiều hoạt chất sinh học đa dạng có thể ảnh hưởng đến hệ enzyme chuyển hóa thuốc tại gan [5]. Dùng nước lọc để uống thuốc và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng kèm thảo dược là nguyên tắc đơn giản nhất để bảo vệ lá gan và đảm bảo hiệu quả điều trị.
