Uống trà hoa cúc có giúp người bệnh ngủ sâu hơn để mau khỏi ốm?

Mỗi khi cơ thể mệt mỏi do cảm sốt hay ốm vặt, nhiều người thường có thói quen pha một tách trà hoa cúc nóng với hy vọng thư giãn tinh thần và dễ chìm vào giấc ngủ. Dân gian từ lâu đã truyền tai nhau rằng loại thảo mộc này là bí quyết vàng giúp an thần, ngủ sâu để nhanh chóng phục hồi thể lực.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy trà hoa cúc chỉ mang lại tác dụng an thần ở mức độ nhẹ và hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu liên quan đến thể chất trong thời gian ngắn. Thức uống này không phải là thuốc ngủ đặc trị và không thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa khi bạn mắc bệnh.

Hoạt chất apigenin trong hoa cúc tác động lên não bộ thế nào?

Cúc La Mã (tên khoa học là Matricaria recutita) là thành viên thuộc họ hoa cúc, vốn được sử dụng rộng rãi như một phương thuốc tự nhiên cho các vấn đề lâm sàng nhẹ, bao gồm cả chứng mất ngủ ^[1]. Tác dụng làm dịu của loài hoa này được xác định là khá nhẹ nhàng, xuất phát từ một hợp chất giống benzodiazepine nằm ở đầu hoa ^[1]. Hợp chất quan trọng này chính là flavonoid apigenin, có khả năng gắn kết trực tiếp vào các thụ thể benzodiazepine trong não bộ ^[1].

Dưới góc độ hóa học, apigenin là một flavonoid có cấu trúc phân tử giàu điện tử, mang công thức C15H10O5 với khối lượng phân tử 270,24 Da ^[2]. Cấu trúc này tạo cho apigenin khả năng liên kết mạnh mẽ với nhiều thụ thể và enzyme khác nhau trong cơ thể ^[3]. Đáng chú ý, apigenin trong tự nhiên không tan trong nước thông thường nhưng tan được trong ethanol nóng và dung môi hữu cơ ^[2]. Các thức uống chế biến từ cúc La Mã chứa khoảng 0,8% đến 1,2% apigenin cùng các loại tinh dầu mang hương vị đặc trưng ^[2].

Khi đi vào hệ thần kinh, apigenin không chỉ gắn vào thụ thể benzodiazepine mà còn điều hòa các thụ thể GABA và can thiệp vào các con đường gây viêm ^[3]. Trong các thí nghiệm trên động vật, apigenin thể hiện rõ tác dụng an thần trên chuột cống và chuột nhắt ^[3]. Một nghiên cứu đã đánh giá tác dụng này thông qua hoạt động vận động của chuột so với đối chứng dùng thuốc an thần diazepam ^[4]. Kết quả ghi nhận mức độ vận động của chuột giảm phụ thuộc vào liều dùng, đạt hiệu quả tối đa ở liều 30 mg/kg phân đoạn cúc thô ^[4].

Bên cạnh đó, apigenin còn thể hiện tác dụng làm giảm lo âu rõ rệt trong các mô hình thử nghiệm chôn bi ở chuột và thử nghiệm sáng tối ở cá sọc ngựa ^[4]. Hoạt chất này cũng ức chế glycoprotein CD38 tiêu thụ NAD+, từ đó làm tăng mức coenzyme NAD+ vốn bị suy giảm theo tuổi tác trên chuột ^[3]. Sự kết hợp giữa khả năng làm dịu thần kinh, hỗ trợ chống viêm và điều hòa dẫn truyền thần kinh giúp apigenin trở thành tâm điểm của các nghiên cứu về giấc ngủ ^[3].

Bằng chứng lâm sàng: Trà hoa cúc cải thiện giấc ngủ ra sao?

Mặc dù hoa cúc nổi tiếng với công dụng thư giãn, các nghiên cứu lâm sàng trên người thực tế vẫn còn khá khiêm tốn ^[1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng tiến hành tại Đài Loan năm 2016 đã tìm hiểu tác dụng của trà hoa cúc trên 80 phụ nữ sau sinh gặp tình trạng rối loạn giấc ngủ ^[5]. Những người tham gia có điểm chất lượng giấc ngủ sau sinh (PSQS) từ 16 trở lên được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 40 người uống trà hoa cúc liên tục trong 2 tuần và 40 người chỉ nhận chăm sóc hậu sản thông thường ^[5].

Kết quả đánh giá sau 2 tuần cho thấy nhóm uống trà hoa cúc ghi nhận điểm số thấp hơn đáng kể về tình trạng mất ngủ do triệu chứng thể chất gây ra (t = -2,482; P = 0,015) và giảm các triệu chứng trầm cảm (t = -2,372; P = 0,020) so với nhóm đối chứng ^[5]. Tuy nhiên, khi kiểm tra lại ở thời điểm 4 tuần, điểm số ở cả ba thang đo giữa hai nhóm trở nên tương đương nhau ^[5]. Điều này chứng minh rằng tác dụng tích cực của trà hoa cúc chỉ giới hạn trong ngắn hạn ^[5].

Trên đối tượng người cao tuổi, một nghiên cứu tại Isfahan (Iran) năm 2017 đã chỉ ra rằng việc sử dụng chiết xuất hoa cúc trong 4 tuần mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ ^[6]. Rối loạn giấc ngủ ở người già tại khu vực này chiếm tỷ lệ rất cao, lên tới 40% ^[6]. Một nghiên cứu khác dùng liều chiết xuất hoa cúc 400 mg/ngày trong 28 ngày trên người cao tuổi cũng ghi nhận sự cải thiện về chất lượng giấc ngủ chung và thời gian đi vào giấc ngủ được đánh giá qua chỉ số PSQI ^[1].

Ngoài ra, liệu pháp mùi hương kết hợp tinh chất hoa cúc và oải hương cũng đã được chứng minh giúp giảm căng thẳng và cải thiện tình trạng giấc ngủ ở các bệnh nhân nằm điều trị tại phòng chăm sóc tích cực (ICU) ^[6]. Chiết xuất hoa cúc cũng được báo cáo giúp làm dịu lo âu và cải thiện tâm trạng ở bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa ^[6].

Thử nghiệm trên người mất ngủ mãn tính nói lên điều gì?

Dù có tác dụng nhất định trên người già hay phụ nữ sau sinh, hoa cúc lại không cho thấy sức mạnh rõ rệt khi đối đầu với chứng mất ngủ mãn tính nghiêm trọng ^[7]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được thực hiện trên 34 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi mắc chứng mất ngủ nguyên phát theo tiêu chuẩn DSM-IV kéo dài từ 6 tháng trở lên ^[7].

Trong nghiên cứu kéo dài 28 ngày này, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống 270 mg chiết xuất hoa cúc hai lần mỗi ngày (tổng liều 540 mg/ngày) hoặc dùng giả dược ^[7]. Các nhà nghiên cứu đã theo dõi sát sao nhật ký giấc ngủ của bệnh nhân để thu thập các chỉ số khách quan và chủ quan ^[7]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa nhóm dùng hoa cúc và nhóm giả dược về tổng thời gian ngủ (TST), hiệu suất giấc ngủ, thời gian tiềm thèm ngủ, thời gian thức giấc sau khi bắt đầu ngủ (WASO), chất lượng giấc ngủ hay số lần thức giấc giữa đêm ^[7].

Chiết xuất hoa cúc chỉ cho thấy một lợi thế rất khiêm tốn đối với chức năng hoạt động ban ngày, nhưng mức chênh lệch này cũng chưa đạt ý nghĩa thống kê ^[7]. Kích thước hiệu ứng nhìn chung ở mức nhỏ đến trung bình đối với thời gian đi vào giấc ngủ, số lần thức giấc ban đêm và thang đo mức độ mệt mỏi ^[7]. Đáng ngạc nhiên là về tổng thời gian ngủ, kích thước hiệu ứng lại nghiêng về phía nhóm dùng giả dược ^[7].

Một tổng quan năm 2020 cũng xác nhận lại phát hiện này, nhấn mạnh rằng với liều 540 mg/ngày trong 28 ngày, chiết xuất hoa cúc không đem lại sự khác biệt đáng kể so với giả dược trên thang điểm mức độ nghiêm trọng của mất ngủ (ISI) và thang điểm PSQI ở người mất ngủ mãn tính ^[1]. Các dữ liệu này cho thấy trà hoa cúc khó có thể giải quyết được các rối loạn giấc ngủ bệnh lý phức tạp ^[7].

Giúp người ốm ngủ sâu hơn: Kỳ vọng thực tế và giới hạn

Khi bị ốm, cơ thể chúng ta thường phải chịu đựng sự mệt mỏi, các phản ứng viêm và triệu chứng đau nhức khiến giấc ngủ chập chờn, khó ngủ sâu giấc. Dữ liệu khoa học cho thấy việc hấp thu apigenin từ chế độ ăn uống có mối tương quan thuận với chất lượng giấc ngủ trong một đoàn hệ lớn người trưởng thành ^[3]. Hơn nữa, chiết xuất hoa cúc chứa apigenin cũng được ghi nhận giúp giảm nhẹ cảm giác lo lắng, cải thiện tâm trạng và hỗ trợ giảm đau ^[3].

Các nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng apigenin sở hữu nhiều chức năng sinh học đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa và ngăn ngừa tế bào chết theo chương trình ^[8]. Trên mô hình tổn thương não do thiếu oxy - thiếu máu cục bộ ở chuột sơ sinh, apigenin giúp làm giảm phản ứng viêm, giảm phù não và cải thiện tiên lượng phục hồi thông qua kích hoạt con đường tín hiệu PI3K/Akt/Nrf2 ^[8]. Hoa cúc cũng thể hiện đặc tính dọn dẹp gốc tự do và kháng viêm mạnh mẽ trong nhiều mô hình bệnh lý ^[4].

Chính nhờ những đặc tính hỗ trợ giảm triệu chứng khó chịu và giảm đau nhẹ này, trà hoa cúc có thể giúp người ốm cảm thấy cơ thể nhẹ nhõm hơn đôi chút ^[5][6]. Khi sự bứt rứt và các triệu chứng thể chất được làm dịu, người bệnh sẽ dễ thả lỏng để chìm vào giấc ngủ hơn trong giai đoạn ngắn ^[5].

Dẫu vậy, người bệnh không nên kỳ vọng trà hoa cúc hoạt động như một loại thuốc ngủ mạnh mẽ. Tác dụng an thần của hoa cúc là rất nhẹ và bằng chứng trên người bệnh ốm cấp tính vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp ^[1]. Trà hoa cúc chỉ đóng vai trò là một liệu pháp hỗ trợ thư giãn tinh thần, giúp cơ thể thoải mái hơn chứ không thể trực tiếp "chữa khỏi" căn bệnh bạn đang mắc phải ^[5].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà hoa cúc

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều sẽ càng ngủ sâu và mau khỏi ốm. Thực tế, apigenin chỉ có tác dụng an thần nhẹ và việc tăng liều không đồng nghĩa với việc bạn sẽ có một giấc ngủ sâu nhân tạo như khi dùng dược phẩm ^[1]. Giấc ngủ tự nhiên cần sự phối hợp nhịp nhàng của nhiều yếu tố sinh học chứ không thể chỉ phụ thuộc vào một loại nước uống ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng hiệu quả của trà hoa cúc sẽ duy trì lâu dài kể cả sau khi đã ngừng uống. Nghiên cứu trên các sản phụ bị rối loạn giấc ngủ đã chứng minh rõ ràng: sau 2 tuần uống trà, các cải thiện về giấc ngủ và tâm trạng xuất hiện, nhưng sau 4 tuần kết quả lại trở về tương đương với nhóm không sử dụng ^[5]. Điều này chỉ ra rằng tác dụng tích cực của trà hoa cúc chỉ mang tính tức thời ^[5].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng hàm lượng hoạt chất giữa một tách trà tự pha và viên chiết xuất chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm. Trong hoa cúc khô, hàm lượng apigenin dao động khoảng 3.000 đến 5.000 mcg/g ^[2]. Đồ uống chế biến từ cúc chỉ chứa khoảng 0,8% đến 1,2% apigenin ^[2]. Trong khi đó, các nghiên cứu lâm sàng thường phải sử dụng chiết xuất cô đặc với liều lượng từ 270 mg đến 540 mg mỗi ngày mới ghi nhận được những thay đổi nhất định ^[1][7]. Do đó, một tách trà loãng tại nhà sẽ mang lại tác động êm dịu ở mức độ khiêm tốn hơn nhiều so với các con số trên giấy tờ nghiên cứu ^[1][2].

Cuối cùng, không ít người tin rằng trà hoa cúc có thể chữa khỏi bệnh mất ngủ kinh niên. Nghiên cứu thực nghiệm mù đôi kéo dài 28 ngày trên bệnh nhân mất ngủ mãn tính đã chứng minh hoa cúc không đem lại sự khác biệt đáng kể so với giả dược về thời gian ngủ hay chất lượng giấc ngủ ^[7]. Việc lạm dụng thảo mộc mà bỏ qua thăm khám y khoa có thể khiến tình trạng mất ngủ bệnh lý trở nên trầm trọng hơn ^[7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng trà hoa cúc?

Dù hoa cúc được đánh giá là an toàn và không gây ra sự khác biệt về biến cố bất lợi so với giả dược trong các thử nghiệm lâm sàng, một số đối tượng vẫn cần hết sức thận trọng ^[7]. Trước hết, cúc La Mã thuộc họ Cúc (daisy family) ^[1]. Những người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ này có thể gặp phản ứng dị ứng khi uống trà hoa cúc hoặc sử dụng các sản phẩm từ chiết xuất của hoa ^[1].

Nhóm đối tượng tiếp theo cần lưu ý là trẻ em, đặc biệt là trẻ em mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD). Mặc dù các rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là vấn đề nan giải và các liệu pháp không kê đơn được phụ huynh sử dụng khá nhiều, hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá hiệu quả của hoa cúc trên nhóm đối tượng này ^[1]. Bước đầu tiên khi xử lý rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ luôn phải là tư vấn phụ huynh áp dụng các kỹ thuật hành vi và thói quen ngủ tốt thay vì tự ý cho dùng thảo mộc ^[1].

Bên cạnh đó, vì apigenin có khả năng liên kết với các thụ thể benzodiazepine trong hệ thần kinh trung ương và tác động lên các con đường chuyển hóa, những người đang dùng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng ^[1][4]. Việc tự ý kết hợp có thể làm tăng tác dụng an thần ngoài ý muốn hoặc gây tương tác thuốc không đáng có. Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh lý nền mãn tính phức tạp cũng không nên tự ý dùng hoa cúc liều cao khi chưa có chỉ định chuyên môn ^[1].

Cách pha và dùng trà hoa cúc khoa học tại nhà

Để khai thác tối đa lượng hoạt chất tự nhiên từ hoa cúc, người dùng cần lưu ý đến đặc tính vật lý của apigenin. Hoạt chất này vốn không tan trong nước lạnh nhưng tan được trong môi trường cồn nóng hoặc dung dịch ấm nóng ^[2]. Do đó, khi pha trà, bạn nên dùng nước thật sôi (khoảng 90 - 100 độ C) và hãm trà trong bình kín từ 10 đến 15 phút để các tinh dầu và flavonoid quý giá kịp khuếch tán vào nước ^[2].

Về nguồn cung cấp dinh dưỡng, ngoài hoa cúc khô chứa từ 3.000 đến 5.000 mcg/g apigenin, bạn cũng có thể bổ sung apigenin từ các thực vật quen thuộc khác trong bữa ăn ^[2]. Mùi tây khô là nguồn chứa apigenin dồi dào nhất với 45.035 mcg/g, hạt cần tây chứa 786,5 mcg/g, rau mồng tơi chứa 622 mcg/g và cần tây Trung Quốc chứa 240,2 mcg/g ^[2]. Xây dựng một chế độ ăn uống phong phú các loại rau củ này cũng là cách tự nhiên giúp tăng lượng apigenin cho cơ thể ^[3][2].

Thời điểm lý tưởng nhất để thưởng thức một tách trà hoa cúc ấm là khoảng 30 đến 45 phút trước khi đi ngủ. Làn hơi ấm cùng mùi hương dịu nhẹ từ tinh dầu hoa cúc giúp hệ thần kinh thư giãn, giảm bớt căng thẳng sau một ngày mệt mỏi ^[6][2]. Tuy nhiên, bạn chỉ nên uống một lượng vừa phải (khoảng 150 - 200 ml) để tránh tình trạng thức giấc giữa đêm do bàng quang căng đầy, làm gián đoạn giấc ngủ quý giá ^[7].

Người bệnh cũng nên kết hợp việc uống trà với các biện pháp vệ sinh giấc ngủ khoa học như giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, không sử dụng điện thoại trước khi ngủ và duy trì giờ giấc sinh hoạt đều đặn ^[1]. Sự cộng hưởng giữa thói quen lành mạnh và một tách trà thảo mộc ấm áp sẽ mang lại hiệu quả nâng đỡ giấc ngủ tốt nhất.

Nhìn chung, trà hoa cúc là một thức uống hỗ trợ an toàn, mang lại cảm giác thư thái và có thể giúp người ốm xoa dịu phần nào những khó chịu thể chất để dễ vào giấc hơn trong ngắn hạn ^[5][7]. Tuy nhiên, loại trà này không thể thay thế cho các loại thuốc điều trị nguyên nhân gây bệnh hay giải quyết dứt điểm chứng mất ngủ mãn tính ^[1][7]. Hãy coi một tách trà hoa cúc ấm như một người bạn đồng hành dịu dàng cho tinh thần, đồng thời luôn lắng nghe cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn y khoa khi tình trạng ốm sốt kéo dài.