Nhiều người trong chúng ta chỉ tình cờ phát hiện mình bị gan nhiễm mỡ qua một lần siêu âm bụng định kỳ, dù cơ thể trước đó không hề có biểu hiện đau đớn hay mệt mỏi rõ rệt. Thói quen tiêu thụ thực phẩm nhiều dầu mỡ, ăn nhiều đồ ngọt và ít vận động đang khiến tỷ lệ người mắc tình trạng này ngày một gia tăng ở mọi lứa tuổi. Khi đối mặt với chẩn đoán, không ít người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với hy vọng tìm kiếm một giải pháp hỗ trợ giải độc và bảo vệ tế bào gan.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay cho thấy nhóm hoạt chất flavonoid chiết xuất từ quả cam đắng (tên khoa học là Citrus aurantium) có khả năng giảm tích tụ chất béo và làm nhẹ gánh nặng oxy hóa tại mô gan một cách đáng kể. Nhờ tác động trực tiếp vào các thụ thể điều hòa sinh mỡ và kích hoạt hệ thống phòng thủ tự nhiên của tế bào, nhóm hợp chất này mở ra nhiều triển vọng trong việc hỗ trợ kiểm soát tình trạng ứ đọng mỡ tại gan.
Áp lực tích tụ triglyceride và stress oxy hóa tại gan
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu đặc trưng bởi sự tích tụ quá mức của các giọt mỡ tại mô gan [1]. Khi lượng chất béo nạp vào vượt quá khả năng xử lý hoặc quá trình tổng hợp mỡ nội sinh diễn ra mất kiểm soát, các hạt triglyceride sẽ ứ đọng lại bên trong các tế bào gan. Tình trạng này kéo dài không chỉ gây cản trở các chức năng chuyển hóa bình thường mà còn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các bệnh lý gan mạn tính [1].
Song song với việc tích mỡ, stress oxy hóa đóng vai trò như một đòn giáng thứ hai khiến tổn thương gan thêm trầm trọng [2]. Khi tế bào gan quá tải với các phân tử acid béo tự do, các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) sẽ được sinh ra ồ ạt, tấn công màng tế bào và gây tổn hại đến cấu trúc protein nội bào [3]. Quá trình này nếu không được ngăn chặn sẽ thúc đẩy phản ứng viêm tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ, xơ hóa và tiềm ẩn nguy cơ suy gan nguy hiểm [3].
Cơ chế ức chế tổng hợp mỡ và dọn dẹp tế bào
Các flavonoid trong cam đắng, nổi bật là các hợp chất nhóm polymethoxyflavone như nobiletin hay flavonone như naringenin, can thiệp trực tiếp vào con đường sinh học tạo mỡ [1], [4]. Ở cấp độ phân tử, các hoạt chất này ức chế biểu hiện của các yếu tố phiên mã quan trọng chịu trách nhiệm kích hoạt quá trình tân tạo mỡ như SREBP-1c và PPAR-gamma [1]. Khi các thụ thể này bị khóa bớt hoạt tính, các enzyme tham gia tổng hợp acid béo sẽ giảm hoạt động, làm cắt giảm nguồn cung tạo ra triglyceride [1].
Bên cạnh việc ngăn chặn tổng hợp mỡ mới, flavonoid từ chiết xuất cam đắng còn thúc đẩy quá trình oxy hóa acid béo [4]. Điều này có nghĩa là lượng acid béo dư thừa sẽ bị đưa vào chu trình đốt cháy để tạo năng lượng thay vì gom lại thành các giọt lipid lưu trữ trong tế bào [4], [5]. Đồng thời, các flavonoid này còn tác động đến hệ thống chống oxy hóa nội sinh thông qua con đường truyền tín hiệu Nrf2-ARE, giúp phục hồi màng tế bào và dọn dẹp các sản phẩm phụ độc hại sinh ra từ quá trình peroxy hóa mỡ [2], [3].
Nghiên cứu trên mô hình động vật và tế bào nói gì?
Để làm rõ giá trị sinh học của vỏ quả cam đắng, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã thử nghiệm dịch chiết vỏ cam đắng (CAE) chứa hơn 27% nobiletin trên chuột C57BL/6 bị béo phì do chế độ ăn giàu chất béo chiếm 60% tổng năng lượng [1]. Chuột được chia thành các lô gồm nhóm đối chứng ăn béo đơn thuần, nhóm dùng silymarin, nhóm dùng chiết xuất vỏ cam đắng liều 50 mg/kg và nhóm dùng liều 100 mg/kg kéo dài trong 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ cam đắng đã làm giảm đáng kể chỉ số lipid trong huyết thanh và ngăn ngừa những biến đổi tổn thương mô bệnh học ở gan chuột [1]. Phân tích sâu hơn, nghiên cứu ghi nhận sự suy giảm biểu hiện của các gen liên quan đến tổng hợp lipid như acid béo tự do, PPAR-gamma, SREBP-1c và enzyme tổng hợp acid béo, đồng thời làm hạ nồng độ triglyceride, cholesterol và các cytokine tiền viêm trong huyết tương [1].
Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về tổn thương viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), một công trình khoa học năm 2020 đã khảo sát nhóm flavonoid toàn phần (TFCH) từ quả Chỉ Xác thuộc loài Citrus x aurantium L [2]. Chuột thí nghiệm đực dòng C57BL/6 được cho ăn chế độ giàu chất béo trong 16 tuần để tạo mô hình viêm gan thoái hóa mỡ, sau đó từ tuần thứ 7 được cho uống TFCH hàng ngày ở các mức liều 25 mg/kg, 50 mg/kg và 200 mg/kg trong suốt 8 tuần liên tục [2]. Đồng thời, nhóm tác giả tiến hành thử nghiệm tế bào LX-2 của người được nuôi cấy cùng acid béo tự do trong 24 giờ rồi ủ với TFCH ở các nồng độ từ 0 đến 200 mg/ml trong các mốc 6, 12 và 24 giờ [2].
Kết quả đo đạc cả trên mô sống và nuôi cấy tế bào chứng minh rằng flavonoid từ Chỉ Xác giúp tăng cường khả năng chống oxy hóa phụ thuộc theo liều lượng và giảm bớt tổn thương oxy hóa ở mô hình viêm gan thoái hóa mỡ [2]. Phân tích Western blot cho thấy hoạt chất này làm tăng biểu hiện protein Nrf2 cùng các gen hạ lưu, khẳng định tác động kích hoạt con đường Nrf2-ARE để bảo vệ tế bào gan và ngăn chặn hiện tượng chết tế bào theo chương trình [2].
Bên cạnh đó, các đánh giá tổng quan công bố vào năm 2018 và 2020 cũng phân tích thêm vai trò của các hợp chất riêng lẻ như naringenin hay hỗn hợp flavonoid từ Citrus aurantium Linn gồm naringin, hesperidin, nobiletin và tangeretin [3], [5]. Hoạt chất naringenin được ghi nhận có khả năng làm giảm các chỉ dấu sinh học của quá trình peroxy hóa lipid và carbonylation protein, đồng thời dọn dẹp các gốc oxy hóa phản ứng [3]. Trên mô hình tế bào mỡ 3T3-L1, dịch chiết giàu flavonoid của cam đắng đã ức chế sự tích tụ các giọt mỡ và triglyceride, điều hòa dòng thác tín hiệu insulin thông qua ức chế kích hoạt Akt cũng như giảm biểu hiện của PPAR-gamma [5]. Các báo cáo tổng quan vào năm 2013 và 2016 cũng đồng thuận rằng việc bổ sung các flavonoid chiết xuất từ nhóm quả có múi giúp động vật thí nghiệm ngăn ngừa tình trạng gan nhiễm mỡ nhờ ức chế tổng hợp acid béo và gia tăng quá trình oxy hóa chất béo [4], [6].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích cùng những giới hạn
Những phát hiện trên cho thấy flavonoid trong cam đắng sở hữu tiềm năng sinh học rất lớn trong việc bảo vệ gan trước sự tàn phá của chế độ ăn giàu chất béo và phản ứng viêm [1], [4]. Sự kết hợp giữa khả năng hạ mỡ máu và dọn dẹp gốc oxy hóa phản ứng giúp bảo vệ cấu trúc mô gan một cách toàn diện trên các mô hình thử nghiệm [1], [2].
Tuy vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ ràng rằng phần lớn các kết quả ấn tượng này hiện mới dừng lại ở nghiên cứu trên chuột hoặc dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [2]. Hoạt chất tự nhiên như naringenin hay các flavonoid khác thường gặp phải rào cản về độ hòa tan kém, tính ổn định không cao và sinh khả dụng qua đường tiêu hóa thấp [3]. Do đó, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết của các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định liều lượng chính xác, mức độ hiệu quả thực tế và độ an toàn lâu dài [4], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc bổ gan
Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người nghĩ uống nước cam đắng hoặc dùng thực phẩm chức năng chứa vỏ cam đắng có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định. Mặc dù các nghiên cứu cho thấy chiết xuất flavonoid có tác dụng hỗ trợ hạ lipid máu và ngăn ngừa tổn thương mô gan, chúng không thể coi là thuốc chữa khỏi bệnh gan nhiễm mỡ [1], [4].
Nhiều người cũng tin rằng sản phẩm từ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý với liều lượng bao nhiêu cũng được. Việc tự ý gom nhặt các bài thuốc truyền miệng hoặc dùng các viên uống chiết xuất đậm đặc không qua kiểm định chất lượng có thể khiến gan bị quá tải trong việc chuyển hóa. Thậm chí, việc lạm dụng hoạt chất thảo mộc không rõ nguồn gốc còn có nguy cơ gây tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác.
Cuối cùng, không ít người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thảo mộc hay chiết xuất bổ gan là có thể thoải mái ăn đồ chiên xào, uống rượu bia mà không sợ mỡ tích tụ. Trên thực tế, ngay cả trong các nghiên cứu khoa học, thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều chỉnh các rối loạn chuyển hóa [1], [4]. Nếu chế độ dinh dưỡng vẫn dư thừa năng lượng và cơ thể thiếu vận động, áp lực chuyển hóa đè nặng lên gan sẽ triệt tiêu mọi tác động tích cực mà các hoạt chất sinh học mang lại [3].
Ai cần thận trọng khi sử dụng chiết xuất cam đắng?
Cam đắng và các chế phẩm từ vỏ cam đắng không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi đối tượng. Quả cam đắng tự nhiên ngoài flavonoid còn có thể chứa các amin có hoạt tính sinh học ảnh hưởng lên hệ tim mạch, do đó những người có tiền sử tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc bệnh mạch vành cần hết sức cẩn trọng.
Phụ nữ đang mang thai hoặc người mẹ đang trong thời kỳ cho con bú nên tránh tự ý sử dụng các loại dịch chiết vỏ cam đắng cô đặc do chưa có đủ dữ liệu an toàn lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm này. Bên cạnh đó, những bệnh nhân đang phải điều trị các bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây như thuốc hạ mỡ máu, thuốc tim mạch hay thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ cam đắng để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.
Người bệnh đã tiến triển sang giai đoạn xơ gan nặng hoặc suy giảm chức năng gan nghiêm trọng cũng tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược mà không có sự theo dõi y tế chặt chẽ. Việc đưa thêm các hoạt chất lạ vào cơ thể lúc này có thể làm gia tăng áp lực giải độc cho các tế bào gan vốn đã bị tổn thương nặng nề.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn và hợp lý
Nếu muốn tận dụng các lợi ích từ nhóm quả có múi nói chung và cam đắng nói riêng, người tiêu dùng nên ưu tiên việc sử dụng nguồn thực phẩm tự nhiên hoặc các bài thuốc y học cổ truyền đã được chuẩn hóa như Chỉ Thực, Chỉ Xác dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề [2]. Tránh tự ý mua các loại bột vỏ cam hay tinh chất cô đặc trôi nổi trên mạng internet không rõ hàm lượng và nguồn gốc xuất xứ.
Khi sử dụng các dạng trà thảo mộc có chứa vỏ cam sấy khô, bạn nên uống vào ban ngày, sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút để hỗ trợ hệ tiêu hóa nhẹ nhàng, tránh uống vào lúc bụng quá đói vì vị đắng và acid tự nhiên có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày. Để tối ưu hóa lối sống lành mạnh, bạn nên kết hợp việc uống trà thảo mộc với một chế độ ăn uống cân bằng, tăng cường rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế tối đa các loại đồ uống có cồn cũng như chất béo bão hòa.
Tập thể dục đều đặn từ 30 phút mỗi ngày cũng là biện pháp then chốt giúp kích hoạt quá trình đốt cháy mỡ nội tạng, phối hợp nhịp nhàng với tác dụng sinh học của các polyphenol thực vật nhằm cải thiện độ nhạy insulin và giải phóng mỡ thừa trong gan [3], [4]. Khi có ý định dùng bất kỳ viên uống bổ trợ nào, hãy luôn mang sản phẩm đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo lộ trình chăm sóc sức khỏe của bạn diễn ra an toàn nhất.
Nhìn chung, các nghiên cứu thực nghiệm đã mang đến những bằng chứng khoa học đáng khích lệ về khả năng giảm tích tụ triglyceride và hạn chế stress oxy hóa của flavonoid trong cam đắng [1], [2]. Dẫu vậy, chiết xuất tự nhiên này chỉ nên được nhìn nhận như một yếu tố hỗ trợ bên cạnh lối sống khoa học chứ không thể thay thế cho các can thiệp y tế chuẩn mực. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tích cực vận động và tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa vẫn luôn là chìa khóa vàng để phục hồi lá gan khỏe mạnh.