Cuối giờ chiều, dân văn phòng thường ôm trán vì cơn đau âm ỉ vùng đầu. Nhiều người đổ lỗi cho áp lực công việc hoặc ngồi lâu trước máy tính mà không rõ nguyên nhân thực sự từ mắt hay hệ thần kinh. Việc uống thuốc giảm đau tạm thời hay nhỏ thuốc mắt tùy tiện đôi khi không giải quyết đúng gốc rễ vấn đề.
Thực tế, đau đầu cuối ngày có thể xuất phát từ tình trạng mỏi mắt (asthenopia) do làm việc nhìn gần quá tải, hoặc là đau đầu kiểu căng thẳng (tension-type headache) liên quan đến cơ xương vùng sọ và stress, thậm chí hai tình trạng này có mối liên hệ chồng lấp chặt chẽ với nhau [1], [2], [3]. Đau đầu vốn là một triệu chứng khó chịu phổ biến và là lý do chính khiến nhiều người đi khám mắt, đồng thời cũng là một trong những chứng bệnh khó chẩn đoán và điều trị hiệu quả nhất [4].
Khi đôi mắt và hệ thần kinh cùng "lên tiếng"
Làm việc với màn hình hiển thị (VDT) đòi hỏi thị giác hoạt động cường độ cao [4]. Đôi mắt phải thực hiện các chuyển động nhảy liên tục (saccadic eye movements), duy trì khả năng lấy nét (điều tiết - accommodation) và căn chỉnh hai mắt (hội tụ - vergence) không ngừng nghỉ [4]. Vấn đề phát sinh khi yêu cầu thị giác của công việc vượt quá khả năng đáp ứng thoải mái của mắt cá nhân [4].
Từ điển khoa học thị giác định nghĩa mỏi mắt (asthenopia) là những than phiền chủ quan về cảm giác nhìn không thoải mái, đau nhức và kích ứng mắt, bao gồm tới 24 loại triệu chứng khác nhau do nhiều nguyên nhân [4]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ co thắt điều tiết, thị lực hai mắt không đều, loạn thị, viễn thị, cận thị, thừa sáng, cố gắng lấy nét chủ ý hoặc khó khăn trong phối hợp hai mắt [4]. Khi liên quan đến thiết bị điện tử, mỏi mắt kỹ thuật số (digital eye strain) còn gọi là hội chứng thị giác máy tính [1].
Trong khi đó, đau đầu kiểu căng thẳng chủ yếu đặc trưng bởi cơn đau ép ở cả hai bên đầu với mức độ từ nhẹ đến trung bình [2]. Cơn đau này ít hoặc không đi kèm các dấu hiệu điển hình của đau nửa đầu (migraine) như đau tăng khi vận động thể chất, nôn ói, buồn nôn nặng hay nhạy cảm quá mức với ánh sáng và âm thanh [2]. Đau đầu căng thẳng được chia làm ba loại dựa trên số ngày đau mỗi tháng: từng đợt không thường xuyên, từng đợt thường xuyên và mạn tính [2].
Giải mã cơ chế gây đau từ mắt đến vùng sọ
Ở nhóm nguyên nhân do mắt, các triệu chứng được chia thành hai nhóm cơ chế chính [1]. Thứ nhất là triệu chứng bề mặt nhãn cầu do giảm chớp mắt và khô mắt, gây kích ứng, nóng rát, khô mắt, mỏi mắt, đau đầu, mệt mắt và nhạy cảm với ánh sáng mạnh [1]. Một nghiên cứu năm 2015 dẫn lại dữ liệu từ năm 2004 trên nhân viên dùng máy tính cho thấy tốc độ chớp mắt tự nhiên trung bình sau 30 phút tiếp xúc màn hình chỉ đạt 5,9 ± 4,6 lần [4]. Thứ hai là triệu chứng liên quan đến điều tiết hoặc hội tụ do làm việc quá mức [1]. Bệnh nhân thường gặp các đợt nhìn mờ xen lẫn nhìn rõ, giảm tập trung nhưng cải thiện sau khi nghỉ ngơi, kèm theo chói mắt, khó mở mắt, đau đầu và đôi khi đau mỏi cổ hoặc lưng [1].
Ở nhóm đau đầu kiểu căng thẳng, cơ chế dù chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn nhưng ở thể từng đợt không thường xuyên (chỉ xảy ra vài lần mỗi tháng), cơn đau thường là tín hiệu cảnh báo của cơ thể về sự căng thẳng bất hợp lý như stress hoặc tư thế làm việc trái sinh lý [2]. Đau quy chiếu (referred pain) từ các mô cơ xương quanh sọ và stress đóng vai trò quan trọng [2]. Với người bị thể thường xuyên hoặc mạn tính, hệ thần kinh trung ương trở nên nhạy cảm quá mức với các kích thích đau, có thể do ức chế không đủ các tín hiệu đau đi vào từ cơ bắp hoặc là hệ quả của các kích thích đau lặp đi lặp lại từ mô cơ xương quanh sọ (nhạy cảm hóa trung ương) [2].
Đáng chú ý, ranh giới giữa mắt và thần kinh cơ không tách biệt hoàn toàn. Nỗ lực thị giác khi dùng máy tính có thể tác động trực tiếp lên dây thần kinh trên ổ mắt (supraorbital nerve) và điểm kích hoạt cơ mạc (myofascial trigger points) ở cơ thẳng ngoài của mắt (lateral rectus muscle), làm khởi phát hoặc làm nặng thêm cơn đau đầu kiểu căng thẳng [3].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực tế
Nhiều công trình nghiên cứu đã khảo sát chi tiết mối liên hệ giữa công việc nhìn gần, chức năng hai mắt và triệu chứng đau đầu.
Một nghiên cứu công bố năm 2002 khảo sát 100 nhân viên văn phòng làm nghề tiếp thị qua điện thoại (telemarketing), độ tuổi trung bình 21 ± 2,6 tuổi, có thị lực không kính đạt 20/30 hoặc tốt hơn [5]. Nhóm này dùng máy tính trung bình 5,84 ± 2,02 giờ/ngày và đọc tài liệu giấy 2,87 ± 2,13 giờ/ngày [5]. Kết quả ghi nhận các triệu chứng mỏi mắt xuất hiện từ 2 lần trở lên mỗi tuần gồm: nóng rát mắt (19%), chảy nước mắt (19%), đỏ mắt (18%), đau trong mắt (17%), đau đầu (16%), nhìn mờ (10%) và nhìn đôi (3%) [5]. Phân tích thống kê cho thấy số giờ dùng máy tính liên quan có ý nghĩa với đỏ mắt (p = 0,0359) và nhìn mờ (p = 0,0038), trong khi sự thiếu hụt khả năng hội tụ (deficit of convergence) có liên quan trực tiếp đến đau đầu (p = 0,0374) và đỏ mắt (p = 0,0564) [5]. Nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào khác giữa độ linh hoạt điều tiết một mắt, độ lác ẩn gần với khối lượng công việc nhìn gần [5].
Một nghiên cứu năm 2003 phân tích 184 hồ sơ bệnh nhân người da đen châu Phi (87 nam chiếm 47,3%, 97 nữ chiếm 52,7%, tuổi trung bình 24,6 ± 9,2) có than phiền mỏi mắt nhưng khám mắt bình thường trong giai đoạn từ tháng 1/1996 đến tháng 12/1998 [6]. Đau đầu là triệu chứng chính, chiếm tỷ lệ cao nhất với 47,0%, theo sau là đau mắt (37,0%), chảy nước mắt (24,5%), nhìn mờ (23,4%), sợ ánh sáng (20,1%), cảm giác nóng rát (12,5%), cảm giác cộm như có dị vật (8,7%), đỏ mắt (4,3%) và nhìn đôi (4,3%) [6]. Những người bị mỏi mắt kèm đau đầu có nhiều triệu chứng đi kèm hơn; cụ thể đau đầu đi kèm với chảy nước mắt, cộm mắt và nóng rát mắt cao gấp 2-3 lần so với các triệu chứng khác [6].
Trong lĩnh vực lao động đòi hỏi tập trung thị giác cao, nghiên cứu năm 2015 trên công nhân chế tác trang sức cho thấy 65,22% công nhân gặp các triệu chứng giống hội chứng thị giác máy tính (CVS), cao hơn đáng kể so với nhóm làm việc máy tính [4]. Triệu chứng mỏi mắt ở thợ kim hoàn chiếm 42,42%, có thể do thời gian lấy nét mắt kéo dài, yêu cầu phối hợp mắt và tốc độ chớp mắt thấp, dù không có sự khác biệt giữa hai nhóm công nhân do tính chất hoạt động thị giác tương đồng [4].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 (thực hiện từ tháng 1 đến tháng 12/2013) trên 37 kỹ thuật viên kính hiển vi lâm sàng tại khoa xét nghiệm Bệnh viện Dhulikhel, Nepal (tuổi trung bình 29 ± 5,7, có ít nhất 1 năm kinh nghiệm) cũng cho kết quả tương tự [7]. Tỷ lệ tật khúc xạ ở nhóm này là 56,76% với độ cầu tương đương trung bình -0,77 ± 0,86 D [7]. Đáng chú ý, tật khúc xạ không có tương quan với công việc dùng kính hiển vi hay triệu chứng mỏi mắt [7]. Ngược lại, có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa người có triệu chứng (như mỏi mắt, đau đầu, nhìn đôi) và người không có triệu chứng ở các thông số thị giác hai mắt, bao gồm điểm cận hội tụ (NPC), biên độ điều tiết (AA) và độ dự trữ hợp thị dương (PFV) khi nhìn gần [7].
Đặc biệt, nghiên cứu quan sát có đánh giá mù năm 2017 đã làm rõ cầu nối giữa mắt và đau đầu căng thẳng trên 19 người bị đau đầu kiểu căng thẳng từng đợt và 16 người khỏe mạnh cùng làm việc với máy tính [3]. Các bài kiểm tra được thực hiện trước giờ làm việc và sau đó 4 giờ (nhóm đau đầu được khám khi điểm đau từ 3 trở xuống trên thang điểm số bằng lời) [3]. Kết quả cho thấy nhóm đau đầu có độ nhạy cảm đau áp lực ở dây thần kinh trên ổ mắt lớn hơn, đồng thời mức độ đau tại chỗ và đau quy chiếu của cơ thẳng ngoài cao hơn đáng kể (P < 0,05) [3]. Sau 4 giờ nỗ lực thị giác trên máy tính, các biến số đau này đều xấu đi rõ rệt ở cả hai nhóm, nhưng sự phối hợp hai mắt trong chuyển động dõi theo mượt mà (đặc biệt là chuyển động ngang) chỉ bị suy giảm có ý nghĩa ở nhóm bị đau đầu căng thẳng (P < 0,05) [3].
Về thói quen phòng ngừa, một khảo sát trực tuyến công bố năm 2023 thực hiện trong đại dịch COVID-19 trên 432 người từ 5 tuổi trở lên (tuổi trung bình 26,06 ± 13,92, trong đó có 125 trẻ em từ 16 tuổi trở xuống do phụ huynh trả lời giúp) đã đánh giá việc áp dụng quy tắc 20/20/20 [8]. Chỉ 34% người tham gia thực hành quy tắc này, gồm 38 người làm thường xuyên và 109 người làm thỉnh thoảng [8]. Ở người lớn, phụ nữ thực hành quy tắc này nhiều hơn nam giới (47% so với 23%) và cũng có điểm số triệu chứng cao hơn đáng kể (P = 0,04), trong khi ở trẻ em không có sự khác biệt giới tính [8]. Những người phàn nàn về cảm giác nóng rát mắt và đau đầu có xu hướng thực hành quy tắc 20/20/20 nhiều hơn [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các dữ liệu nghiên cứu giúp định hình rõ cách phân biệt và tiếp cận cơn đau đầu cuối ngày. Việc đo lường điểm cận hội tụ (near point of convergence) được chứng minh là rất hữu ích và nên được thực hiện thường xuyên vì nó liên quan trực tiếp đến triệu chứng đau đầu ở người dùng máy tính [5]. Đồng thời, phát hiện năm 2017 về dây thần kinh trên ổ mắt và cơ thẳng ngoài mở ra góc nhìn lâm sàng mới: điều trị đau đầu căng thẳng ở người dùng máy tính cần chú ý đến cả hệ thống vận nhãn [3].
Tuy nhiên, các bằng chứng vẫn có những giới hạn nhất định. Một số nghiên cứu có cỡ mẫu còn nhỏ như nghiên cứu trên 37 kỹ thuật viên kính hiển vi [7] hay 35 người trong nghiên cứu vận nhãn [3]. Khảo sát năm 2023 về quy tắc 20/20/20 thu thập qua mạng xã hội và email dựa trên tự báo cáo, và chính các tác giả cũng lưu ý rằng dù quy tắc này thường được khuyên dùng nhưng còn ít thông tin về tính giá trị thực sự của nó [8]. Ngoài ra, cơ chế đằng sau đau đầu kiểu căng thẳng đến nay vẫn chưa được giải thích đầy đủ hoàn toàn [2].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần đo kính đúng độ cận, viễn hay loạn thị là sẽ hết mỏi mắt và đau đầu. Nghiên cứu trên kỹ thuật viên kính hiển vi cho thấy tật khúc xạ không tương quan với các triệu chứng mỏi mắt, mà chính sự suy giảm khả năng hội tụ và điều tiết của hai mắt mới là yếu tố quyết định [7]. Ngay cả những người có thị lực không kính đạt 20/30 hoặc tốt hơn vẫn bị đau đầu nếu thiếu hụt khả năng hội tụ [5].
Hiểu lầm thứ hai là tách biệt hoàn toàn đau đầu căng thẳng và mỏi mắt. Nhiều người nghĩ đau đầu căng thẳng chỉ do tâm lý hay stress, nhưng thực tế sau 4 giờ nhìn máy tính, nỗ lực thị giác làm tăng độ nhạy cảm đau của dây thần kinh trên ổ mắt và cơ vận nhãn, đồng thời làm rối loạn phối hợp hai mắt ở người có cơ địa đau đầu căng thẳng [3]. Ngược lại, cảm giác nóng rát mắt thường liên quan đến khô mắt (phổ biến hơn ở phụ nữ trưởng thành), còn đau đầu lại liên quan nhiều hơn đến tật khúc xạ hoặc rối loạn chức năng thị giác hai mắt [8].
Ai nên thận trọng?
Đau đầu kiểu căng thẳng từng đợt không thường xuyên (chỉ vài lần mỗi tháng) hiếm khi đáng lo ngại [2]. Tuy nhiên, người bị đau đầu căng thẳng từng đợt thường xuyên hoặc mạn tính cần đặc biệt thận trọng vì bệnh có thể gây phiền toái lớn và làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống do hệ thần kinh trung ương đã bị nhạy cảm hóa với kích thích đau [2].
Bất kỳ ai có cơn đau đầu kéo dài, đau tăng dần hoặc đi kèm các dấu hiệu nghi ngờ cần thăm khám bác sĩ để kiểm tra thể chất, vừa để làm rõ các nguyên nhân cơ xương, vừa để loại trừ các nguyên nhân đau đầu thứ phát nghiêm trọng hơn [2]. Người đang tự ý dùng thuốc giảm đau thường xuyên cũng cần thận trọng nguy cơ đau đầu do lạm dụng thuốc (medication overuse headache) và cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá [2]. Phụ nữ trưởng thành làm việc nhiều với thiết bị kỹ thuật số cũng là nhóm dễ gặp triệu chứng hơn nam giới và cần chú ý chăm sóc mắt [8].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ mắt và giảm đau đầu
Để phân biệt và kiểm soát cơn đau đầu cuối ngày, người làm việc văn phòng nên bắt đầu bằng việc ghi nhật ký đau đầu (headache diary) [2]. Đây là công cụ thiết yếu giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác, phân biệt giữa đau đầu kiểu căng thẳng với các cơn đau nửa đầu nhẹ, đồng thời loại trừ đau đầu do lạm dụng thuốc [2].
Khi đi khám mắt vì đau đầu cuối ngày, bên cạnh việc đo thị lực và khúc xạ, bạn nên đề nghị kiểm tra toàn diện chức năng thị giác hai mắt, đặc biệt là đo điểm cận hội tụ (NPC), biên độ điều tiết và khả năng phối hợp vận nhãn ngang [7], [3], [5]. Nếu đau đầu đi kèm chảy nước mắt, cảm giác cộm như có dị vật hoặc nóng rát mắt, khả năng cao đó là đau đầu do mỏi mắt và khô mắt [8], [1], [6].
Trong quá trình làm việc trước màn hình hoặc làm việc tỉ mỉ nhìn gần, hãy chủ động chớp mắt thường xuyên hơn để bảo vệ bề mặt nhãn cầu, tránh để tốc độ chớp mắt sụt giảm khi tập trung quá lâu [1], [4]. Hãy cho mắt nghỉ ngơi định kỳ (chẳng hạn tham khảo thực hành quy tắc 20/20/20) vì các triệu chứng nhìn mờ và giảm tập trung do mỏi mắt kỹ thuật số thường cải thiện sau khi nghỉ ngơi [8], [1]. Cuối cùng, hãy điều chỉnh tư thế làm việc chuẩn sinh lý và kiểm soát stress để ngăn ngừa các tín hiệu đau quy chiếu từ vùng cơ xương quanh sọ và cổ gáy [1], [2].
Nhìn chung, đau đầu cuối ngày làm việc không chỉ đơn thuần là chuyện của riêng đôi mắt hay riêng hệ thần kinh mà thường là sự cộng hưởng của cả hai yếu tố. Lắng nghe các triệu chứng đi kèm tại mắt, điều chỉnh thói quen làm việc nhìn gần và thăm khám chuyên khoa khi cơn đau lặp lại thường xuyên là cách tiếp cận khoa học và an toàn nhất. Nếu đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp can thiệp nào.
