Đau gối phát ra tiếng lục cục khi gập duỗi có nguy hiểm?

Nhiều người thường cảm thấy lo lắng khi mỗi lần đứng lên, ngồi xuống hay leo cầu thang, khớp gối lại phát ra những tiếng lục cục, lạo xạo kèm theo cảm giác đau nhức âm ỉ. Đây là một phàn nàn rất phổ biến trong đời sống hàng ngày, đặc biệt ở những người từng chơi thể thao, người làm việc văn phòng ít vận động hoặc người bước vào độ tuổi trung niên.

Thực tế, tiếng kêu lục cục tại khớp gối (thuật ngữ y khoa gọi là crepitus) không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc khớp đã bị thoái hóa nghiêm trọng hay sắp đối mặt với nguy cơ tàn phế. Mức độ nguy hiểm của hiện tượng này phụ thuộc chủ yếu vào việc tiếng kêu có xuất hiện cùng với cơn đau, tình trạng viêm sưng hay có tiền sử chấn thương dây chằng, sụn chêm trước đó hay không.

Tiếng lục cục khớp gối: Hiện tượng sinh lý hay dấu hiệu bệnh lý?

Khớp gối là một trong những khớp phức tạp và chịu lực lớn nhất trên cơ thể người, bao gồm sự kết hợp giữa xương đùi, xương chày và xương bánh chè. Khi chúng ta thực hiện động tác gập hoặc duỗi, các bề mặt khớp phải trượt êm ái lên nhau nhờ một lớp sụn trơn láng và sự bôi trơn liên tục của dịch khớp.

Ở trạng thái sinh lý bình thường, tiếng răng rắc hoặc lục cục đôi khi chỉ là kết quả của sự thay đổi áp suất đột ngột bên trong bao khớp, làm xuất hiện và vỡ các bọt khí nhỏ trong bao hoạt dịch, hoặc do sự cọ xát nhẹ của gân cơ và dây chằng quanh xương khi vận động. Những âm thanh sinh lý này thường chỉ xuất hiện ngắt quãng, không gây đau, không kèm sưng nề và không để lại bất kỳ di chứng nào cho chức năng vận động.

Tuy nhiên, nếu tiếng lục cục phát ra một cách liên tục ở mỗi nhịp gập duỗi, đi kèm cảm giác lạo xạo như có sỏi cát cọ xát bên trong và kèm theo đau đớn, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo bề mặt sụn khớp đã bị nứt rạn, bào mòn hoặc bong tróc. Lúc này, tiếng kêu không còn là hiện tượng cơ học vô hại mà phản ánh những biến đổi cấu trúc thực thể bên trong khớp gối.

Cơ chế tạo âm thanh lạo xạo và sự suy thoái của sụn khớp

Sụn khớp đóng vai trò như một lớp đệm giảm chấn tự nhiên giúp các đầu xương không cọ xát trực tiếp vào nhau khi di chuyển. Khi lớp sụn khớp, đặc biệt là sụn ở mặt sau xương bánh chè hoặc rãnh lồi cầu xương đùi, bị mỏng dần hoặc xuất hiện các vết nứt, bề mặt tiếp xúc sẽ trở nên gồ ghề và mất đi độ trơn nhẵn vốn có.

Mỗi khi gập gối, áp lực tác động lên khớp bánh chè - đùi tăng lên gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể, khiến các mảng sụn tổn thương cọ xát mạnh vào nhau và phát ra âm thanh lục cục hoặc lạo xạo. Tình trạng mất sụn này có thể diễn ra âm thầm trong nhiều năm, nhưng cũng có trường hợp tiến triển nhanh chóng chỉ trong vòng vài năm ngắn ngủi ^[1].

Khi lớp sụn bảo vệ bị mòn dần, lực tác động sẽ truyền thẳng xuống phần xương dưới sụn, dẫn đến phản ứng xơ hóa xương, hình thành các gai xương hoặc tổn thương phù tủy xương. Những biến đổi cấu trúc này khiến khớp ngày càng mất đi tính linh hoạt, gia tăng cảm giác căng cứng và đau đớn mỗi khi người bệnh đi lại, lên xuống bậc thang hoặc ngồi xổm.

Nghiên cứu nói gì về tiếng lạo xạo sau chấn thương khớp gối?

Để làm rõ mối liên hệ giữa tiếng lạo xạo khớp gối và tổn thương cấu trúc khớp, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã theo dõi 112 người trẻ tuổi (trong đó có 41 nữ, độ tuổi trung vị là 28 tuổi) sau phẫu thuật tái tạo dây chằng chéo trước (ACLR) ^[2]. Sau một năm phẫu thuật, các tình nguyện viên được đánh giá tình trạng xuất hiện tiếng lạo xạo khớp gối thông qua bảng điểm KOOS, đồng thời được chụp cộng hưởng từ (MRI) ở thời điểm 1 năm và 5 năm để theo dõi các dấu hiệu thoái hóa khớp ^[2].

Kết quả nghiên cứu ghi nhận rằng việc tự cảm nhận tiếng lạo xạo khớp gối có liên quan chặt chẽ với tình trạng tổn thương toàn bộ độ dày sụn bánh chè - đùi tại thời điểm 1 năm sau phẫu thuật, với tỷ lệ hiện mắc cao gấp 2,70 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,41 đến 6,39) ^[2]. Ở mốc 1 năm sau phẫu thuật, những người có tiếng lạo xạo cũng báo cáo mức độ đau nhiều hơn, chất lượng cuộc sống liên quan đến khớp gối suy giảm và chức năng vận động kém hơn đáng kể so với người không có tiếng kêu ^[2].

Điểm đáng chú ý là nghiên cứu năm 2025 này cho thấy tiếng lạo xạo khớp gối lại không làm tăng nguy cơ làm trầm trọng thêm các tổn thương cấu trúc thoái hóa khớp trong khoảng thời gian theo dõi từ 1 đến 5 năm ^[2]. Thậm chí, nhóm người có tiếng lạo xạo ban đầu còn ghi nhận sự cải thiện rõ rệt hơn về triệu chứng đau và phục hồi chức năng trong giai đoạn từ 1 đến 5 năm ^[2]. Điều này cho thấy tiếng lạo xạo dù phản ánh khuyết tật sụn hiện hữu nhưng không nhất thiết đồng nghĩa với việc khớp gối sẽ hư hại nhanh chóng hơn theo thời gian.

Tốc độ mất sụn và nguy cơ phải thay khớp gối nhân tạo

Sự tiến triển của thoái hóa khớp thường gắn liền với tốc độ bào mòn sụn khớp. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong 4 năm trên 123 đối tượng thoái hóa khớp gối có triệu chứng từ nhẹ đến vừa (113 người hoàn thành nghiên cứu) cho thấy tốc độ mất thể tích sụn xương chày đo qua MRI trong 2 năm đầu là yếu tố độc lập dự báo nguy cơ phải thay khớp gối ở năm thứ tư ^[3].

Nghiên cứu này chỉ ra rằng, cứ mỗi 1% gia tăng tốc độ mất sụn xương chày, nguy cơ phải phẫu thuật thay toàn bộ khớp gối sau 4 năm lại tăng thêm 20% (khoảng tin cậy 95%: 10% đến 30%) ^[3]. Đặc biệt, những bệnh nhân nằm trong nhóm có tốc độ mất sụn cao nhất có tỷ lệ phải thay khớp gối cao gấp 7,1 lần so với nhóm có tốc độ mất sụn thấp nhất (khoảng tin cậy 95%: 1,4 đến 36,5) ^[3]. Ngoài ra, điểm số bảng câu hỏi WOMAC ban đầu, giới tính nữ và kích thước xương chày cũng là những yếu tố dự báo khả năng phải can thiệp thay khớp ^[3].

Để phân loại tiến trình thoái hóa, dữ liệu từ nghiên cứu MOST trên 2.651 bệnh nhân và thử nghiệm độc lập trên 1.900 người thuộc sáng kiến OAI cho thấy tốc độ mất sụn có thể thay đổi rất lớn giữa các cá nhân ^[1]. Tình trạng này có thể kéo dài âm ỉ hàng thập kỷ, nhưng cũng có một nhóm bệnh nhân phát triển thể thoái hóa khớp gối tiến triển nhanh, dẫn đến mất sụn hoàn toàn chỉ trong vòng 24 tháng ^[1]. Việc phân tích phim X-quang khớp gối thông qua độ hẹp khe khớp và mức độ xơ hóa xương có thể giúp dự báo nhóm tiến triển nhanh này với diện tích dưới đường cong ROC đạt 0,84 ^[1].

Bên cạnh đó, việc phân tích vi cấu trúc bè xương chày qua chụp cộng hưởng từ cũng cho phép tiên lượng nguy cơ mất sụn nhanh với tỷ số chênh là 3,9 (khoảng tin cậy 95%: 2,4 đến 6,5) ^[4]. Trong nghiên cứu này, mức độ mất sụn trung vị ở nhóm tiến triển chậm là 1,1% mỗi năm, trong khi nhóm tiến triển nhanh bị mất tới 4,9% thể tích sụn mỗi năm ^[4]. Một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép trên 127 ca thay khớp gối từ đoàn hệ OAI cũng nhấn mạnh rằng sự suy giảm độ dày sụn ở khoang đùi chày trong và vùng xương trơ sụn ở lồi cầu đùi trong là những chỉ dấu dự báo quan trọng cho phẫu thuật thay khớp gối ^[5].

Yếu tố nào thúc đẩy tổn thương sụn gối tiến triển nặng hơn?

Sự suy thoái của sụn khớp gối không diễn ra đơn độc mà chịu sự tác động tương hỗ từ nhiều cấu trúc lân cận trong khớp. Nghiên cứu thuộc chương trình MOST trên 13.524 phân vùng của 1.365 khớp gối qua 30 tháng theo dõi cho thấy, tại thời điểm ban đầu có 27,9% phân vùng có tổn thương sụn và có 8,3% phân vùng ghi nhận tình trạng mất sụn mới sau 30 tháng ^[6].

Nghiên cứu trên chỉ rõ nguy cơ mất sụn tăng lên rõ rệt khi xuất hiện đồng thời các bệnh lý lân cận như tổn thương phù tủy xương, rách hoặc trật sụn chêm ra ngoài ^[6]. Cụ thể, nguy cơ mất sụn tăng lên với tỷ số chênh 2,53 (khoảng tin cậy 95%: 2,03 đến 3,15) khi có một đặc điểm bệnh lý đi kèm; tăng lên 4,32 (khoảng tin cậy 95%: 3,42 đến 5,47) khi có hai đặc điểm; và lên tới 5,30 (khoảng tin cậy 95%: 3,95 đến 7,12) khi có từ ba đặc điểm bệnh lý kết hợp ^[6]. Đặc biệt, những phân vùng đã có tổn thương sụn nông từ trước lại là nơi có nguy cơ mất sụn tiếp theo cao nhất ^[6].

Một nghiên cứu tiến cứu khác trên 117 người thoái hóa khớp gối có triệu chứng cho thấy khuyết tật sụn xuất hiện ở 81% khoang đùi chày trong, 64% khoang ngoài và 55% sụn xương bánh chè ^[7]. Tốc độ mất sụn bánh chè hàng năm ở nhóm có khuyết tật sụn cao hơn hẳn nhóm không có khuyết tật (5,5% so với 3,2%) ^[7]. Những người có điểm số khuyết tật sụn toàn phần từ 8 đến 15 điểm có nguy cơ phải thay khớp gối trong vòng 4 năm cao gấp 6,0 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,6 đến 22,3) so với người có điểm số tổn thương thấp hơn ^[7].

Ngoài các yếu tố cơ học, lối sống cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của sụn khớp. Một nghiên cứu theo dõi trong 30 tháng trên 159 nam giới thoái hóa khớp gối cho thấy nhóm người hút thuốc lá có nguy cơ mất sụn ở khoang đùi chày trong cao gấp 2,3 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,0 đến 5,4) và ở khớp bánh chè - đùi cao gấp 2,5 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,1 đến 5,7) so với người không hút thuốc ^[8]. Đồng thời, những người hút thuốc lá cũng chịu mức độ đau đớn nghiêm trọng hơn ở cả thời điểm ban đầu (điểm đau 60,5 so với 45,0) và thời điểm theo dõi (59,4 so với 44,3) trên thang đo VAS ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Rất nhiều người lầm tưởng rằng hễ khớp gối phát ra tiếng kêu lục cục thì chắc chắn khớp đã bị hỏng hoàn toàn và cần phải kiêng vận động tuyệt đối để tránh mòn thêm sụn. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc ngừng vận động sẽ làm cơ bắp quanh đùi bị teo nhược, giảm tiết dịch khớp và khiến tình trạng thoái hóa diễn ra nhanh hơn. Ngược lại, một số người lại chủ quan cho rằng tiếng kêu này chỉ là hiện tượng mỏi cơ thông thường nên vẫn tiếp tục chơi các môn thể thao va chạm mạnh hoặc gập gối sâu dù đang bị đau buốt.

Những đối tượng cần đặc biệt chú ý và nên đi khám chuyên khoa bao gồm:

• Người trẻ từng bị chấn thương khớp gối hoặc đã trải qua phẫu thuật dây chằng, sụn chêm mà khớp gối kêu kèm theo đau nhức, suy giảm khả năng đi lại ^[2].
• Người có tiếng lục cục kèm theo tình trạng sưng nóng, tràn dịch bao khớp hoặc cảm giác kẹt cứng khớp, không thể duỗi thẳng chân hoàn toàn.
• Những người hút thuốc lá đang có triệu chứng đau khớp gối, do thuốc lá làm tăng nguy cơ tổn thương sụn và khiến cơn đau trở nên trầm trọng hơn ^[8].
• Phụ nữ trung niên hoặc người thừa cân béo phì có triệu chứng đau khi lên xuống cầu thang hoặc ngồi xổm ^[3].

Hướng dẫn chăm sóc và duy trì khớp gối khỏe mạnh

Để bảo vệ bề mặt sụn khớp và giảm thiểu tiếng kêu khó chịu khi gập duỗi, người bệnh cần thiết lập một kế hoạch vận động và sinh hoạt khoa học. Việc giảm thiểu áp lực lên khớp bánh chè - đùi là ưu tiên hàng đầu trong các đợt đau cấp tính.

• Vận động nhẹ nhàng và tăng cường sức mạnh cơ: Thay vì các bài tập tạo áp lực dồn nén lớn như chạy bộ đường dốc hay ngồi xổm sâu (squat quá sâu), người bệnh nên ưu tiên bơi lội, đạp xe tại chỗ với lực cản nhẹ hoặc tập các bài tập gồng cơ tứ đầu đùi tĩnh. Cơ đùi khỏe mạnh sẽ đóng vai trò như một bộ phận giảm sóc, giúp phân tán lực tác động và giữ cho xương bánh chè trượt đúng rãnh lồi cầu.
• Duy trì cân nặng hợp lý: Trọng lượng cơ thể tác động trực tiếp lên sụn khớp chày đùi và bánh chè đùi. Việc kiểm soát cân nặng giúp giảm áp lực cơ học liên tục lên các bề mặt sụn đang có tổn thương nông ^[6].
• Bỏ hút thuốc lá: Nghiên cứu đã chứng minh thuốc lá làm tăng tốc độ bào mòn sụn ở cả khoang trong lẫn khớp bánh chè và làm gia tăng mức độ đau khớp ^[8]. Việc từ bỏ thuốc lá là biện pháp trực tiếp giúp bảo tồn cấu trúc khớp gối còn lại.
• Thăm khám định kỳ: Khi có dấu hiệu đau dai dẳng hoặc tiếng lạo xạo tăng dần sau chấn thương, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám và chụp cộng hưởng từ khi cần thiết, nhằm phát hiện sớm các tổn thương sụn hoặc phù tủy xương đi kèm [1, 6].

Tiếng kêu lục cục tại khớp gối khi gập duỗi là một tín hiệu nhắc nhở chúng ta cần lắng nghe cơ thể một cách nghiêm túc. Mặc dù tiếng kêu lạo xạo sau chấn thương có thể phản ánh tổn thương sụn nhưng không đồng nghĩa với việc khớp gối sẽ hư hại cấp tính ^[2]. Bằng cách duy trì lối sống lành mạnh, kiên trì tập luyện đúng cách và thăm khám y khoa kịp thời, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát triệu chứng và duy trì chức năng vận động linh hoạt của đôi chân.