Dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ khác nam giới thế nào?

Nhiều người hình dung cơn nhồi máu cơ tim luôn bắt đầu bằng cảnh người bệnh ôm chặt ngực trái, đau dữ dội rồi gục xuống. Thực tế, không ít phụ nữ chỉ thấy đau vai âm ỉ, nhức đầu, tê tay hoặc khó thở thoáng qua nên chủ quan bỏ qua. Sự khác biệt về biểu hiện giữa hai giới khiến nhiều ca bệnh ở nữ giới bị phát hiện muộn.

Trả lời thẳng cho thắc mắc này: Dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ khác biệt đáng kể so với nam giới về tính chất cơn đau, thời điểm khởi phát và tần suất xuất hiện các triệu chứng không điển hình ^[1]. Trong khi nam giới thường gặp cơn đau thắt, nóng rát hoặc châm chích xuất hiện về đêm và rạng sáng, phụ nữ lại hay gặp cảm giác bóp nghẹt, tức ngực vào buổi sáng đến trưa, hoặc hoàn toàn không đau ngực mà biểu hiện qua khó thở, đau vai, đau đầu [1, 3, 4, 6]. Tuy nhiên, một số nghiên cứu dùng tiêu chuẩn xét nghiệm riêng theo giới tính lại ghi nhận triệu chứng điển hình vẫn phổ biến ở nữ ^[2].

Cơ chế gây nhồi máu cơ tim và vì sao triệu chứng lan tỏa

Nhồi máu cơ tim được định nghĩa là tình trạng giảm hoặc ngừng hoàn toàn dòng máu nuôi một vùng cơ tim, dẫn đến tổn thương cơ tim ^[3]. Nguyên nhân do mảng bám hình thành bên trong thành động mạch làm hẹp lòng mạch, giảm lượng máu đến tim và khiến cơ tim thiếu oxy ^[3]. Khi thiếu máu cục bộ, cơ tim phát tín hiệu đau sâu bên trong lồng ngực ^[3].

Về mặt kinh điển, cơn đau ngực do nhồi máu cơ tim thường mang tính chất nặng nề, bóp nghẹt, thắt chặt, đè ép, đôi khi đau nhói như dao đâm hoặc nóng rát ^[3]. Cơn đau không chỉ khu trú tại chỗ mà còn lan theo các vùng da cùng nhánh thần kinh chi phối (gọi là tiết đoạn thần kinh), bao gồm vùng thượng vị (trên rốn), hai vai, cánh tay, lưng (vùng giữa hai bả vai), hàm dưới và cổ ^[3].

Việc nhận diện sớm vô cùng cấp bách vì bệnh có thể dẫn đến biến chứng cơ học, rối loạn nhịp tim, thiếu máu cục bộ, viêm màng ngoài tim sớm, hội chứng sau nhồi máu cơ tim hoặc huyết khối thành tâm thất trái ^[3]. Đáng ngại hơn, khoảng 5% bệnh nhân nhồi máu cơ tim bị sốc tim (tình trạng tim không bơm đủ máu nuôi cơ thể) với tỷ lệ tử vong từ 30% trở lên ^[3]. Dù vậy, biểu hiện kinh điển nêu trên thường không xuất hiện đầy đủ ở phụ nữ ^[3].

Sự khác biệt giữa phụ nữ và nam giới qua các nghiên cứu

Một nghiên cứu phân tích cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện trên 240 bệnh nhân nhồi máu cơ tim sống sót và ổn định sau nhập viện (gồm 120 nam và 120 nữ) đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt theo giới tính ^[1]. Nhóm nghiên cứu dùng bảng câu hỏi cấu trúc để thu thập yếu tố nguy cơ và triệu chứng lâm sàng ^[1]. Kết quả cho thấy phụ nữ có biểu hiện triệu chứng không điển hình nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nam giới (p<0.005) ^[1].

Về tính chất cơn đau trong nghiên cứu năm 2021 này, phụ nữ thường gặp kiểu đau bóp nghẹt và tức chặt, trong khi nam giới mô tả cơn đau kiểu tức chặt, nóng rát và châm chích (p<0.003) ^[1]. Khung giờ khởi phát cơn đau cũng trái ngược: đa số phụ nữ báo cáo cơn đau xuất hiện từ 6 giờ sáng đến 12 giờ trưa (p<0.004), còn nam giới chủ yếu khởi phát đau từ 12 giờ đêm đến 6 giờ sáng (p<0.001) ^[1]. Về bệnh nền, tỷ lệ đái tháo đường và rối loạn mỡ máu tương đồng ở hai giới, nhưng phụ nữ có tỷ lệ tăng huyết áp và bệnh tim thiếu máu cục bộ đã biết cao hơn đáng kể (p<0.002 và p<0.001), còn nam giới có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn (p<0.030) và 60% từng hút thuốc lá ^[1].

Ngoài ra, yếu tố tuổi tác gắn liền với giới tính trong bệnh lý này. Một nghiên cứu công bố năm 1998 về quản lý bệnh nhân lớn tuổi cho thấy người cao tuổi bị nhồi máu cơ tim có khả năng là nữ giới cao hơn và hay có tiền sử suy tim, nhưng ít có tiền sử gia đình mắc nhồi máu cơ tim, ít bị tăng cholesterol hoặc hút thuốc hơn người trẻ ^[4]. Người bệnh lớn tuổi thường bị nhồi máu cơ tim thầm lặng (không nhận biết được) hoặc có triệu chứng không điển hình ^[4]. Thay vì đau ngực, họ có thể bị khó thở hoặc có triệu chứng thần kinh như lú lẫn ^[4]. Nhóm này cũng trì hoãn đi khám lâu hơn, điện tâm đồ lúc nhập viện thường không có đoạn ST chênh lên hay sóng Q, và hay nhập viện khi đã có biến chứng nặng như suy tim hoặc nhồi máu thất phải ^[4].

Bên cạnh nghiên cứu trên quần thể lớn, các báo cáo ca bệnh lâm sàng cũng minh họa rõ nét triệu chứng lạ ở phụ nữ. Một báo cáo năm 2021 ghi nhận ca bệnh nữ 63 tuổi, có tiền sử hút thuốc 60 gói-năm, đi cấp cứu chỉ vì đau vai trái kéo dài 2 tuần ^[3]. Kết quả kiểm tra xác định bà bị nhồi máu cơ tim không ST chênh lên ^[3]. Một báo cáo ca bệnh khác năm 2024 mô tả bệnh nhân nữ 61 tuổi người Trung Đông nhập viện vì đau đầu và tê chi trên bên phải kéo dài 2 ngày ^[5]. Bà được chẩn đoán nhồi máu cơ tim cấp với động mạch vành phải tắc hoàn toàn ^[5]. Sau khi can thiệp mạch vành qua da đặt 2 stent phủ thuốc, cơn đau đầu và tê tay biến mất ngay lập tức; các bác sĩ gọi đây là chứng đau đầu do tim (cardiac cephalalgia) ^[5].

Hệ lụy nghiêm trọng khi triệu chứng không điển hình

Triệu chứng không điển hình không đồng nghĩa với bệnh nhẹ; trái lại, nó làm tăng nguy cơ tử vong do chậm trễ điều trị. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu đa trung tâm công bố năm 2017 tại Nhật Bản (dữ liệu J-MINUET) đã phân tích 3.085 bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp nhập viện trong vòng 48 giờ từ khi khởi phát (thu thập từ tháng 7/2012 đến tháng 3/2014) ^[6]. Nghiên cứu định nghĩa triệu chứng điển hình là bất kỳ cơn đau hoặc đè ép ngực nào do thiếu máu cơ tim ^[6].

Kết quả cho thấy có 642 bệnh nhân (chiếm 20,8%) mang triệu chứng không điển hình và 2.443 bệnh nhân (chiếm 79,2%) có triệu chứng điển hình ^[6]. Nhóm triệu chứng không điển hình gắn liền với tuổi cao hơn, nhiều phụ nữ hơn, đi kèm tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, tiền sử bệnh tim mạch, nhồi máu cơ tim không ST chênh lên và phân độ suy tim Killip từ độ 2 trở lên ^[6]. Nhóm không điển hình ít được can thiệp mạch vành qua da khẩn cấp hơn, thời gian từ lúc vào viện đến lúc nong bóng (door-to-balloon) lâu hơn ở nhóm có ST chênh lên, và kích thước vùng cơ tim hoại tử lớn hơn ^[6]. Hậu quả là tỷ lệ tử vong nội viện ở nhóm triệu chứng không điển hình cao gấp nhiều lần nhóm điển hình: 19,5% so với 3,3% (p<0.001) ^[6]. Phân tích đa biến khẳng định triệu chứng không điển hình là yếu tố dự báo độc lập làm tăng nguy cơ tử vong nội viện gấp 3,12 lần (khoảng tin cậy 95%: 2,19 đến 4,47, p<0.001) ^[6].

Góc độ tâm lý và trải nghiệm khám chữa bệnh của phụ nữ cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Một nghiên cứu phân tích thứ cấp năm 2005 thực hiện phỏng vấn sâu kéo dài 2-3 giờ tại nhà trên 40 phụ nữ đã chỉ ra 5 vấn đề lớn: nhận thức, tìm kiếm điều trị, sự thất vọng, quyết định điều trị và sự tức giận ^[7]. Đa số phụ nữ không biết mình có thể gặp triệu chứng bệnh mạch vành không điển hình ^[7]. Dù có nhiều triệu chứng và đi khám nhiều lần, hầu hết không được chẩn đoán bệnh mạch vành trước khi cơn nhồi máu cơ tim thực sự xảy ra ^[7]. Khi lên cơn nhồi máu cơ tim, phụ nữ có triệu chứng điển hình dễ dàng được chẩn đoán, trong khi người có triệu chứng không điển hình bị chẩn đoán muộn, gây ra sự thất vọng và tức giận ở những người đã đi khám nhiều lần trước đó ^[7].

Góc nhìn phản biện và giới hạn của bằng chứng

Dù nhiều tài liệu nhấn mạnh triệu chứng không điển hình ở nữ giới, giới y học vẫn có những bằng chứng trái chiều cần nhìn nhận khách quan. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu công bố năm 2019 đã phỏng vấn trực tiếp bệnh nhân ngay tại khoa cấp cứu trước khi họ biết chẩn đoán, đồng thời sử dụng xét nghiệm troponin I siêu nhạy với ngưỡng chẩn đoán riêng cho từng giới tính và được 2 bác sĩ tim mạch độc lập thẩm định ^[2].

Nghiên cứu năm 2019 này đưa ra kết quả bất đồng với quan điểm trong các hướng dẫn lâm sàng vốn cho rằng triệu chứng không điển hình phổ biến hơn ở phụ nữ ^[2]. Các tác giả dẫn lại quan sát tại khoa cấp cứu ở Mỹ cho thấy triệu chứng điển hình thực chất phổ biến hơn ở phụ nữ và có giá trị dự báo nhồi máu cơ tim ở nữ cao hơn ^[2]. Lý do có sự khác biệt này là các nghiên cứu dựa trên hồ sơ bệnh án hoặc chỉ chọn bệnh nhân đã khẳng định nhồi máu cơ tim dễ mắc sai số chọn mẫu (bỏ sót nhiều dạng biểu hiện ban đầu tại cấp cứu) ^[2]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2019 phát hiện cứ 3 phụ nữ bị nhồi máu cơ tim tuýp 1 thì có 1 người chỉ được phát hiện nhờ áp dụng ngưỡng xét nghiệm troponin I siêu nhạy dành riêng cho nữ giới ^[2].

Ngoài ra, các bằng chứng hiện tại có những giới hạn nhất định. Nghiên cứu năm 2021 trên 240 người chỉ khảo sát những bệnh nhân đã sống sót và ổn định sau nhập viện, nên không phản ánh được nhóm tử vong sớm ^[1]. Các báo cáo về triệu chứng đau đầu hay đau vai năm 2021 và 2024 chỉ là ca bệnh đơn lẻ [1, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về cơn đau tim ở phụ nữ

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nhồi máu cơ tim bắt buộc phải đau ngực dữ dội. Thực tế, người bệnh có thể hoàn toàn không có triệu chứng hoặc chỉ đau vai kéo dài, đau đầu kèm tê tay, khó thở hay lú lẫn [1, 3, 6]. Việc chờ đợi cơn đau ngực điển hình mới đi viện khiến người bệnh mất đi thời gian vàng để tái thông mạch vành [2, 3].

Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi các triệu chứng lạ cho tuổi già, thoái hóa khớp hoặc căng thẳng thông thường. Như ca bệnh nữ 63 tuổi đau vai trái suốt 2 tuần mới vào viện ^[3], hay phụ nữ đi khám nhiều lần vẫn không ra bệnh do cả người bệnh lẫn nhân viên y tế ít nghĩ đến biến cố mạch vành khi thiếu cơn đau ngực ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm cần cảnh giác cao độ đầu tiên là phụ nữ lớn tuổi, vì tuổi cao và giới nữ tập trung nhiều ở nhóm nhồi máu cơ tim không điển hình [2, 3]. Những người có tiền sử suy tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc đã biết có bệnh tim thiếu máu cục bộ cần theo dõi sát mọi thay đổi của cơ thể [2, 3, 4].

Phụ nữ có thói quen hút thuốc lá lâu năm (như ca bệnh hút 60 gói-năm) hoặc người từng hút thuốc, người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao và rối loạn mỡ máu cũng thuộc nhóm nguy cơ [4, 6]. Khi xuất hiện bất kỳ sự thay đổi thể chất cấp tính nào không giải thích được ở người lớn tuổi, cần nghi ngờ ngay khả năng nhồi máu cơ tim cấp ^[4].

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ tính mạng

Trong đời sống hàng ngày, phụ nữ và người thân cần ghi nhớ khung giờ và tính chất triệu chứng đặc thù. Hãy đặc biệt lưu ý các cơn tức ngực, cảm giác bóp nghẹt lồng ngực xuất hiện vào khung giờ từ 6 giờ sáng đến 12 giờ trưa ở phụ nữ, cũng như các cơn đau rát, châm chích từ 12 giờ đêm đến 6 giờ sáng ở nam giới ^[1]. Đừng bỏ qua các cơn đau lan lên vùng thượng vị, vai, cánh tay, lưng giữa hai bả vai, cổ hoặc hàm dưới ^[3].

Khi thấy khó thở đột ngột, lú lẫn ở người già, đau vai âm ỉ không rõ nguyên nhân hoặc đau đầu dữ dội kèm tê tay, người bệnh không nên tự uống thuốc giảm đau tại nhà mà cần đến cơ sở y tế ngay lập tức [1, 3, 6]. Việc nhập viện sớm giúp rút ngắn thời gian can thiệp tái thông mạch máu, hạn chế kích thước vùng cơ tim hoại tử và giảm nguy cơ tử vong ^[6]. Tại bệnh viện, người bệnh có bệnh nền tim mạch nên thông báo đầy đủ tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường và hỏi ý kiến bác sĩ về việc kiểm tra chuyên sâu, bao gồm cả các xét nghiệm máu đánh giá tổn thương cơ tim theo ngưỡng giới tính [2, 4, 7].

Nhận diện đúng dấu hiệu nhồi máu cơ tim ở phụ nữ là chìa khóa giảm tỷ lệ tử vong do căn bệnh này [2, 4]. Dù triệu chứng điển hình vẫn đóng vai trò quan trọng, việc cảnh giác với các biểu hiện khác lạ như khó thở, đau vai, tức ngực buổi sáng sẽ giúp phụ nữ không bỏ lỡ cơ hội điều trị kịp thời [3, 4, 6, 7]. Người có bệnh nền tăng huyết áp, đái tháo đường cần tuân thủ điều trị và tham khảo ý kiến bác sĩ ngay khi cơ thể có dấu hiệu bất thường [2, 4].