Nhiều người thường lo lắng khi thấy móng tay bỗng nhiên xuất hiện các đốm trắng, đường lằn ngang hoặc mái tóc rụng thành từng búi sau mỗi lần gội đầu. Trong đời sống thường ngày, các biến đổi này hay bị xem nhẹ hoặc gán cho những nguyên nhân chung chung như căng thẳng hay thiếu canxi. Tuy nhiên, sự biến đổi bất thường trên móng và tóc có thể là tín hiệu cảnh báo trực tiếp từ cơ thể về tình trạng thiếu hụt vi chất, đặc biệt là vi lượng kẽm.

Câu trả lời y khoa là có: tình trạng thiếu hụt kẽm từ mức độ nhẹ đến trầm trọng đều phản ánh rõ rệt lên cấu trúc của da, tóc và móng. Khi cơ thể không nhận đủ lượng kẽm cần thiết, quá trình tăng sinh và biệt hóa tế bào sừng bị đình trệ, dẫn đến hiện tượng rụng tóc lan tỏa, rụng lông mày, rụng lông mi và móng tay xuất hiện các vệt bất thường [1] [2].

Cơ chế tác động của vi chất kẽm lên sự phát triển của tóc và móng

Kẽm là một vi chất thiết yếu tham gia vào hàng trăm phản ứng enzym trong cơ thể, đóng vai trò then chốt đối với sự tổng hợp protein và phân chia tế bào. Khi cơ thể lâm vào trạng thái thiếu hụt kẽm, nồng độ kẽm trong huyết thanh tụt giảm đồng thời kéo theo sự sụt giảm hoạt tính của enzym kiềm phosphatase [1]. Tế bào mầm tại nang tóc và mầm móng là những cấu trúc có tốc độ phân chia nhanh bậc nhất, do đó chúng rất nhạy cảm trước mọi sự suy giảm năng lượng và enzyme phụ thuộc kẽm.

Kẽm và chức năng tuyến giáp có mối quan hệ tương hỗ mật thiết trong quá trình sinh học [2]. Kẽm cùng các nguyên tố vi lượng khác như đồng và selen là thành phần bắt buộc để tổng hợp hormone tuyến giáp [2]. Ngược lại, hormone tuyến giáp lại đóng vai trò quan trọng đối với khả năng hấp thu kẽm của đường ruột [2]. Khi sự thiếu hụt kẽm xảy ra, quá trình chuyển hóa này bị gián đoạn, làm cho chu kỳ phát triển của sợi tóc bị đảo lộn, khiến nang tóc chuyển sớm sang giai đoạn thoái hóa (telogen) [2].

Tại móng, sự thiếu hụt kẽm cản trở sự sừng hóa bình thường của các phiến móng do tổn thương quá trình phục hồi tế bào [3]. Khi các tế bào chất nền móng phân chia không bình thường hoặc gặp gián đoạn tạm thời trong quá trình phát triển, các khiếm khuyết vật lý sẽ lộ rõ khi móng mọc dài ra [1].

Các dấu hiệu lâm sàng điển hình trên tóc và móng

Tổn thương tóc do thiếu kẽm thường biểu hiện dưới dạng rụng tóc lan tỏa trên toàn bộ da đầu chứ không khu trú thành từng đốm nhỏ [2] [4]. Trong các trường hợp thiếu kẽm phối hợp với suy giảm chức năng tuyến giáp, rụng tóc có thể tiến triển đặc biệt nghiêm trọng ở vùng chẩm của đầu [2]. Bệnh nhân thậm chí còn ghi nhận sự thưa mỏng rõ rệt của lông mày và rụng lông mi [2]. Khi soi kính hiển vi quang học, chân tóc rụng do thiếu kẽm thường ở dạng chân nang telogen mà không đi kèm dị dạng thân tóc [2].

Trên móng tay, dấu hiệu tổn thương phản ánh mức độ thiếu hụt cấp tính hoặc mạn tính. Thiếu kẽm nặng có thể tạo ra các đường rãnh ngang lõm sâu trên bề mặt móng, thường được gọi là đường Beau [1]. Bên cạnh đó, tình trạng móng trắng (leukonychia) cũng là biểu hiện quan trọng [5] [3]. Leukonychia có thể xuất hiện dưới dạng móng trắng thực sự (tổn thương nằm ngay trong tấm móng), biểu hiện bằng các dải trắng dọc đối xứng hai bên ngón tay [3]. Khi sự tổn thương chất nền móng kết hợp giữa thiếu kẽm và tiếp xúc hóa chất, quá trình tự làm lành của móng bị đình trệ [3].

Không chỉ dừng lại ở tóc và móng, thiếu kẽm còn gây ra các biểu hiện da liễu đặc trưng. Viêm da thường xuất hiện ở các vị trí đầu chi như bàn tay, bàn chân, quanh mặt và vùng hậu môn sinh dục [1] [4]. Trong giai đoạn cấp tính, thương tổn biểu hiện dưới dạng bọng nước hoặc mụn nước; còn ở giai đoạn mạn tính, tổn thương chuyển thành dạng vảy nến dày sừng (parakeratotic psoriasiform) hoặc chàm nứt nẻ diện rộng [1] [4]. Ở mức độ thiếu kẽm cận lâm sàng nhẹ hơn, da thường trở nên thô ráp kèm theo sụt cân nhẹ [6].

Các nghiên cứu lâm sàng và báo cáo y khoa nói gì?

Một báo cáo lâm sàng vào năm 1982 đã mô tả hội chứng thiếu hụt kẽm ngoại sinh xảy ra ở 2 bệnh nhân sau khi trải qua phẫu thuật cắt bỏ đoạn lớn ruột kết hợp cắt toàn bộ tụy, hoặc phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch [4]. Các bệnh nhân này xuất hiện tình trạng rụng tóc lan tỏa và viêm da dạng vảy nến tập trung chủ yếu ở các vùng đầu chi và quanh các lỗ tự nhiên của cơ thể [4]. Khi được điều trị bù đắp bằng đường uống với muối kẽm sulfat, toàn bộ các tổn thương trên da và tình trạng rụng tóc đã biến mất nhanh chóng [4].

Một nghiên cứu khác ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 28 tuổi đến khám vì suy nhược, biếng ăn, tổn thương da đóng vảy và rụng tóc lan tỏa nặng nề suốt 2 tháng [2]. Bệnh nhân bị rụng tóc nghiêm trọng vùng chẩm, rụng lông mày và lông mi, xét nghiệm phát hiện suy giáp kết hợp thiếu kẽm mắc phải [2]. Dữ liệu cho thấy nếu chỉ bổ sung thyroxine đơn thuần mà không bổ sung kẽm thì triệu chứng rụng tóc do suy giáp sẽ không thể cải thiện, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bù kẽm trong phục hồi cấu trúc biểu mô [2].

Năm 2016, một báo cáo trường hợp tại Bệnh viện Al-Zahra (Iran) đã ghi nhận một phụ nữ 35 tuổi mắc chứng móng trắng thực sự dạng dải dọc ở cả hai bàn tay [3]. Bệnh nhân có tiền sử tiếp xúc không bảo hộ với các chất tẩy rửa và chất tẩy trắng hóa học, đồng thời xét nghiệm cho thấy nồng độ kẽm trong cơ thể ở mức thấp [3]. Sau khi được kê đơn viên nang kẽm và cách ly hóa chất trong vòng 6 tháng, nồng độ kẽm huyết thanh đã trở về mức bình thường và các dải móng trắng hoàn toàn biến mất [3].

Nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 được thực hiện trên 492 trẻ nhỏ tại Lào (độ tuổi trung bình 15,9 ± 5,0 tháng) đã đánh giá các chỉ số sinh hóa của kẽm [7]. Nghiên cứu xác định ngưỡng thiếu kẽm là nồng độ kẽm huyết tương dưới 65 mcg/dL và nồng độ kẽm trong tóc thấp là dưới 70 mcg/g tóc [7]. Tại thời điểm ban đầu, 75,2% trẻ có kẽm huyết tương thấp và 66,2% trẻ có kẽm trong tóc ở mức thấp, đồng thời trẻ em gái có nồng độ kẽm trong tóc thấp hơn đáng kể so với trẻ em trai (45,1 mcg/g so với 67,5 mcg/g) [7]. Sau 9 tháng can thiệp bổ sung kẽm phòng ngừa hàng ngày, nồng độ kẽm trong huyết tương và trong móng đều phản ứng tích cực và gia tăng đáng kể, trong khi kẽm trong tóc không phản ánh rõ rệt sự thay đổi này [7]. Điều này cho thấy móng tay là một chỉ dấu sinh học nhạy cảm đối với can thiệp bù kẽm [7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Việc nhận diện các thay đổi trên móng tay và tóc mang lại lợi ích lớn trong việc phát hiện sớm nguy cơ thiếu vi chất mà không cần can thiệp xâm lấn phức tạp ngay từ đầu. Khi bệnh nhân được phát hiện thiếu kẽm và bổ sung đúng cách, các tổn thương da màng và hiện tượng rụng tóc thường phục hồi rất nhanh chóng [4].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cũng cho thấy những giới hạn nhất định trong chẩn đoán. Việc chẩn đoán lâm sàng tình trạng thiếu kẽm mức độ nhẹ (marginal zinc deficiency) ở người vẫn còn gặp nhiều khó khăn vì các dấu hiệu ban đầu thường kín đáo như giảm miễn dịch, thay đổi vị giác, khứu giác hoặc quáng gà [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng nồng độ kẽm trong tóc không phản ứng tích cực sau 9 tháng bổ sung kẽm dù nồng độ trong huyết tương và móng đã tăng lên, cho thấy việc xét nghiệm mẫu tóc đơn lẻ có thể không phản ánh chính xác hiệu quả can thiệp vi chất trong ngắn và trung hạn [7]. Hiện tại, các tiêu chuẩn định lượng nồng độ kẽm thấp trong móng vẫn chưa được thiết lập đồng nhất trên toàn cầu [7].

Phân biệt các bất thường trên móng và hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là cứ thấy vệt trắng trên móng tay thì chắc chắn cơ thể bị thiếu kẽm hoặc thiếu canxi. Trên thực tế, hiện tượng móng trắng (leukonychia) xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau [5]. Về dinh dưỡng, móng trắng có thể do suy dinh dưỡng tổng thể, thiếu hụt protein, bệnh pellagra hoặc thiếu kẽm [5]. Về bệnh lý da liễu, rụng tóc từng mảng (alopecia areata), vảy nến, lichen phẳng hoặc lupus ban đỏ hệ thống cũng gây đổi màu móng [5]. Ngoài ra, nhiễm độc thạch tín (arsenic), ngộ độc fluor, suy gan, xơ gan, suy tim, viêm phổi hoặc chấn thương vật lý thông thường vào mầm móng cũng gây móng trắng [8] [5].

Một nghiên cứu năm 2024 về nhiễm độc thạch tín mạn tính ở bệnh nhân nam 27 tuổi sử dụng thực phẩm bổ sung thảo dược thể hình cho thấy bệnh nhân bị trắng toàn bộ móng (leukonychia totalis) kéo dài 2 năm kèm tổn thương thần kinh ngoại biên [8]. Nhiễm độc thạch tín cũng gây rụng tóc, dày sừng lòng bàn tay bàn chân và xuất hiện các đường Mees trên móng [8]. Bên cạnh màu trắng, móng tay còn có thể chuyển sang màu vàng do nấm móng, hội chứng móng vàng hoặc do một số loại thuốc; chuyển sang màu xanh lục do nhiễm khuẩn trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa sản sinh sắc tố pyocyanin; hoặc chuyển sang màu nâu/đen do tổn thương hắc tố hay sắc tố chủng tộc [5]. Vì vậy, không thể quy chụp mọi đốm trắng trên móng tay đều là do thiếu kẽm.

Nhóm người có nguy cơ cao và ai cần thận trọng?

Tình trạng thiếu kẽm mắc phải thường xảy ra trên những đối tượng có rối loạn tiêu hóa và hấp thu nghiêm trọng. Bệnh nhân mắc bệnh xơ nang (cystic fibrosis) thường đối mặt với nguy cơ cao bị thiếu kẽm do rối loạn dung nạp protein và kém hấp thu chất béo [6]. Bệnh nhân xơ gan, suy thận mạn tính, hội chứng kém hấp thu, nghiện rượu mạn tính, bệnh hồng cầu hình liềm hoặc các bệnh ác tính cũng rất dễ bị thiếu hụt kẽm [1] [6]. Người vừa trải qua các đại phẫu đường tiêu hóa như cắt đoạn ruột, cắt tụy hoặc phải nuôi ăn hoàn toàn qua tĩnh mạch dài ngày mà không bổ sung vi chất cũng là nhóm nguy cơ cao [4]. Trẻ nhỏ có tốc độ tăng trưởng nhanh cũng đòi hỏi nhu cầu kẽm sinh lý cao [6].

Dù kẽm rất cần thiết, việc tự ý bổ sung kẽm liều cao lại tiềm ẩn nguy hiểm lớn. Liều kẽm đường uống thông thường được dùng trong điều trị thiếu hụt ban đầu có thể từ 145-150 mg mỗi ngày, hoặc đường tĩnh mạch từ 10-20 mg mỗi ngày dưới dạng kẽm sulfat trong các ca bệnh nặng [1]. Tuy nhiên, việc dung nạp liều kẽm cao kéo dài sẽ gây cản trở nghiêm trọng quá trình chuyển hóa vi chất đồng trong cơ thể, và phác đồ liều cao dài hạn này thông thường chỉ được chỉ định cho bệnh nhân mắc bệnh viêm da đầu chi ruột di truyền (acrodermatitis enteropathica) [1]. Do đó, người bình thường tuyệt đối không tự ý uống kẽm liều cao kéo dài khi chưa có chỉ định và theo dõi sinh hóa từ bác sĩ.

Hướng dẫn nhận diện và giải pháp bổ sung thực tế

Khi nhận thấy móng tay có đường rãnh ngang, mọc các dải màu trắng bất thường hoặc tóc gãy rụng bất thường đi kèm khô da, người dân không nên tự ý mua các loại viên uống vi chất liều cao về dùng. Bước đầu tiên là quan sát kỹ các yếu tố dịch tễ và thói quen sinh hoạt: kiểm tra xem bản thân có đang tiếp xúc trực tiếp không bảo hộ với chất tẩy rửa, hóa chất độc hại hay không, vì chấn thương hóa chất tại chỗ kết hợp với thiếu vi chất sẽ cản trở hoàn toàn sự phục hồi của móng [3]. Nếu các dấu hiệu trên móng tay và tóc đi kèm với viêm da đầu chi, tiêu chảy, mệt mỏi hoặc suy giảm miễn dịch, việc thăm khám chuyên khoa da liễu và nội tiết là cần thiết [1] [6] [2].

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng các tổ chức quốc tế như UNICEF khuyến cáo bốn chiến lược can thiệp chính nhằm kiểm soát tình trạng thiếu kẽm: đa dạng hóa bữa ăn hàng ngày, bổ sung vi chất, tăng cường vi chất vào thực phẩm và tăng cường vi chất sinh học [6]. Giải pháp an toàn, bền vững và hiệu quả nhất cho cộng đồng là đa dạng hóa thực phẩm tự nhiên trong khẩu phần ăn, ưu tiên các thực phẩm giàu kẽm sinh học. Trong trường hợp nghi ngờ thiếu hụt do bệnh lý nền, người bệnh cần thực hiện xét nghiệm định lượng kẽm huyết thanh để được bác sĩ kê đơn với liều lượng và thời gian chuẩn xác, tránh nguy cơ ngộ độc hoặc ức chế hấp thu đồng [1] [6].

Các bất thường trên móng tay và tình trạng rụng tóc là những tín hiệu lâm sàng có giá trị gợi ý tình trạng thiếu hụt kẽm trong cơ thể. Dù vậy, móng và tóc cũng chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều bệnh lý nội khoa, nhiễm trùng và yếu tố ngoại cảnh khác. Một chế độ dinh dưỡng cân đối kết hợp với việc thăm khám y tế kịp thời là cách an toàn nhất để duy trì sức khỏe làn da, mái tóc và bảo vệ cơ thể từ bên trong.