Nhiều bậc phụ huynh từng rơi vào tình cảnh bất lực khi con trẻ thường xuyên than đau bụng dữ dội, nôn mửa rồi tự khỏi nhưng các xét nghiệm tiêu hóa thông thường đều trả về kết quả bình thường. Tình trạng này dễ khiến trẻ bị hiểu lầm là giả vờ ốm để trốn học hoặc do rối loạn tiêu hóa đơn thuần.
Thực chất, những cơn đau bụng tái diễn không rõ nguyên nhân ở trẻ nhỏ có thể là biểu hiện của đau nửa đầu dạng bụng (Abdominal Migraine) – một thể lâm sàng đặc biệt của hội chứng đau nửa đầu [1]. Thay vì đau nhói ở vùng đầu, các đợt phát bệnh lại tập trung tại ổ bụng và gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hàng ngày của trẻ [2].
Đau nửa đầu dạng bụng ở trẻ em là gì?
Đau nửa đầu dạng bụng là một rối loạn đau bụng chức năng đặc trưng bởi các đợt đau bụng cấp tính, tái phát theo từng cơn bộc phát [1]. Tình trạng này chiếm tỷ lệ từ 0,2% đến 4,1% ở trẻ em và thường bị bỏ sót trong quá trình thăm khám lâm sàng [1].
Điểm đặc trưng nhất của thể bệnh này là giữa các đợt bộc phát cơn đau, trẻ hoàn toàn khỏe mạnh bình thường và quay trở về thể trạng ban đầu [1]. Độ tuổi chẩn đoán trung bình của bệnh rơi vào khoảng từ 3 đến 10 tuổi, trong đó độ tuổi ghi nhận tỷ lệ mắc đỉnh điểm là 7 tuổi [3]. Một số tài liệu khác ghi nhận độ tuổi khởi phát trung bình của hội chứng này là khoảng 8 tuổi [4].
Cơn đau bụng này kéo dài theo từng đợt từ 1 đến 72 giờ [5]. Khi cơn bùng phát, mức độ đau thường từ trung bình đến dữ dội, đủ nghiêm trọng để làm gián đoạn mọi sinh hoạt học tập và vui chơi thường ngày của đứa trẻ [2].
Dấu hiệu nhận biết: Khác gì đau bụng tiêu hóa thông thường?
Đau bụng tiêu hóa thông thường do viêm dạ dày hay ngộ độc thực phẩm thường đi kèm tiêu chảy, sốt hoặc đau khu trú tại các điểm giải phẫu cụ thể. Ngược lại, cơn đau nửa đầu dạng bụng có vị trí điển hình là nằm ở đường giữa bụng, quanh rốn hoặc đau lan tỏa không xác định rõ vị trí [3].
Đi kèm với cơn đau bụng dữ dội ở đường giữa, trẻ thường xuất hiện các triệu chứng thần kinh thực vật và vận mạch rất đặc trưng [5]. Triệu chứng đi kèm phổ biến nhất bao gồm sắc mặt nhợt nhạt, buồn nôn, nôn mửa và chán ăn [1]. Trẻ cũng có thể đồng thời trải qua cảm giác đau đầu hoặc sợ ánh sáng trong cơn đau bụng [1].
Khác với các cơn đau nửa đầu thể đầu điển hình ở người lớn, cơn đau nửa đầu dạng bụng hiếm khi đi kèm các dấu hiệu tiền triệu, hiện tượng ám điểm lấp lánh thị giác hay sự nhạy cảm quá mức với tiếng ồn [4]. Mặc dù mang tên gọi liên quan đến đau nửa đầu, triệu chứng đau đầu thực tế có thể hoàn toàn vắng mặt hoặc chỉ thoáng qua ở mức độ nhẹ trong hầu hết các ca bệnh [4].
Trục não - ruột: Căn nguyên gây ra những cơn đau quặn
Cơ chế sinh lý bệnh của đau nửa đầu dạng bụng được giả thuyết là có sự tương đồng sâu sắc với chứng đau nửa đầu thể đầu thông thường và các rối loạn tương tác ruột - não [3]. Đây không phải là tổn thương thực thể tại dạ dày hay ruột non, mà xuất phát từ sự rối loạn liên lạc trên trục thần kinh não - ruột [1].
Các nhà khoa học chỉ ra rằng sự kết hợp giữa hiện tượng tăng nhạy cảm nội tạng, biến đổi của hệ thần kinh ruột và các yếu tố tâm lý đóng vai trò cốt lõi trong cơ chế khởi phát bệnh [1]. Ruột và não bộ liên tục trao đổi tín hiệu thông qua các dây thần kinh và chất dẫn truyền thần kinh; khi có sự nhạy cảm quá mức, các kích thích thông thường tại đường tiêu hóa cũng bị khuếch đại thành cơn đau dữ dội [1].
Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường kích hoạt và các yếu tố giúp làm dịu cơn đau ở trẻ mắc đau nửa đầu dạng bụng cũng có nhiều nét tương đồng với bệnh nhân đau nửa đầu thể đầu truyền thống [6]. Điều này củng cố giả thuyết rằng hai hội chứng này chia sẻ chung một con đường cơ chế bệnh sinh thần kinh [6].
Bằng chứng từ các công trình nghiên cứu lâm sàng
Mối liên hệ giữa đau bụng mạn tính và đau nửa đầu đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng thực tế:
Nghiên cứu trường học quy mô lớn tại Aberdeen tiến hành khảo sát trên 2.165 học sinh từ 5 đến 15 tuổi, thu về 1.754 phản hồi hợp lệ (đạt tỷ lệ 81%) [6]. Các tác giả đã mời những trẻ có ít nhất 2 đợt đau đầu nặng hoặc đau bụng nặng đến phỏng vấn và khám lâm sàng trực tiếp [6]. Kết quả chẩn đoán xác định có 159 trẻ (chiếm 10,6%) mắc đau nửa đầu thể đầu và 58 trẻ (chiếm 4,1%) mắc đau nửa đầu dạng bụng [6]. Nghiên cứu này ghi nhận hai nhóm trẻ có sự tương đồng lớn về đặc điểm xã hội, các cơn đau tái diễn đi kèm cũng như các yếu tố khởi phát cơn đau [6].
Nghiên cứu hồi cứu tại một phòng khám tiêu hóa nhi thuộc trường đại học ở Mỹ trên 600 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 1 đến 21 tuổi, trong đó 59% là nữ) có biểu hiện đau bụng tái diễn đã loại trừ 142 trường hợp do chẩn đoán sau cùng là nguyên nhân khác [5]. Sau khi phân tích 1.824 lượt khám bệnh của 458 bệnh nhi đủ tiêu chuẩn, có 20 trẻ (tương đương 4,4%) đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán chính thức của hội chứng đau nửa đầu dạng bụng theo ICHD-2 [5].
Nghiên cứu khảo sát sự khác biệt chẩn đoán giữa bác sĩ tiêu hóa và thần kinh nhi tại một bệnh viện ở Mỹ từ năm 2011 đến 2017 trên 69 hồ sơ bệnh án (độ tuổi từ 1 đến 18, tuổi trung bình là 9,7 tuổi, 48% là nữ) cho thấy phần lớn trẻ được điều trị độc quyền bởi bác sĩ tiêu hóa nhi (72,4%), trong khi điều trị độc quyền bởi bác sĩ thần kinh nhi chỉ chiếm 14,5% [7]. Đáng chú ý, có 30% trường hợp chẩn đoán bởi bác sĩ thần kinh nhi lại không ghi nhận triệu chứng đau bụng, trong khi 100% ca bệnh của bác sĩ tiêu hóa đều có đau bụng [7]. Ngoài ra, chỉ 10% hồ sơ bên chuyên khoa tiêu hóa và 0% hồ sơ bên thần kinh đề cập đến tiêu chuẩn Rome [7].
Nghiên cứu theo dõi dài hạn của Dignan và các cộng sự trong thời gian 10 năm trên nhóm bệnh nhân đau nửa đầu dạng bụng đã chỉ ra rằng có tới 70% trường hợp sau đó đã chuyển đổi thành chứng đau nửa đầu thể đầu khi lớn lên [4].
Khảo sát ở người trưởng thành cũng phát hiện 10 bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán đau nửa đầu dạng bụng xác định hoặc có thể, trong đó có đến 90% bệnh nhân ghi nhận tiền sử gia đình có người mắc bệnh đau nửa đầu [8].
Mối liên hệ mật thiết giữa đau bụng chức năng và chứng đau nửa đầu
Chứng đau nửa đầu dạng bụng từ lâu đã được công nhận là một hội chứng chu kỳ thời thơ ấu và là tiền thân trực tiếp của bệnh đau nửa đầu [4], [5]. Bệnh lý này được xếp vào nhóm các rối loạn tiêu hóa chức năng theo tiêu chuẩn Rome và phân loại bệnh học của Hội Đau đầu Quốc tế [1], [5].
Mối liên hệ mật thiết này được củng cố dựa trên 5 yếu tố lâm sàng rõ rệt: tiền sử gia đình có người mắc đau nửa đầu, sự chuyển đổi thành đau nửa đầu thể đầu khi đến tuổi trưởng thành, xu hướng ưu thế ở nữ giới, các đợt phát bệnh có thời điểm bắt đầu và kết thúc tương đối rõ ràng, cùng với việc đáp ứng hiệu quả với các thuốc điều trị đau nửa đầu [4].
Đặc biệt, tiền sử gia đình đóng vai trò vô cùng nổi bật trong việc định hướng chẩn đoán [2]. Trong một nghiên cứu xác định hội chứng này, có hơn một nửa số trường hợp trẻ mắc bệnh có người thân trực hệ thế hệ thứ nhất từng mắc chứng đau nửa đầu [2]. Khi trẻ được sử dụng các liệu pháp điều trị đặc hiệu dành cho chứng đau nửa đầu, các triệu chứng đau bụng và nôn ói thuyên giảm rõ rệt [2].
Những hiểu lầm phổ biến khiến bệnh dễ bị bỏ sót
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm cho rằng "đau nửa đầu thì bắt buộc phải đau đầu". Thực tế lâm sàng cho thấy đau nửa đầu dạng bụng là một chẩn đoán lâm sàng dựa trên các tiêu chuẩn triệu chứng được xác định rõ như tiêu chuẩn Rome IV và ICHD-III, trong đó triệu chứng đau đầu có thể không xuất hiện [1], [4]. Việc thiếu nhận thức khiến tình trạng này thường xuyên bị chẩn đoán dưới mức thực tế trong cộng đồng y khoa [1], [3].
Nhiều phụ huynh khi thấy con đau bụng thường yêu cầu làm hàng loạt xét nghiệm xâm lấn, chụp chiếu hoặc nội soi không cần thiết. Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định chẩn đoán bệnh chủ yếu dựa vào khai thác bệnh sử kỹ lưỡng, khám thực thể toàn diện và áp dụng đúng hướng dẫn triệu chứng; các xét nghiệm bổ sung chỉ cần thực hiện chọn lọc hoặc thậm chí không cần thiết để đưa ra chẩn đoán khẳng định [3].
Một hiểu lầm khác là xem nhẹ cơn đau vì cho rằng trẻ chỉ "rối loạn tiêu hóa thoáng qua". Trẻ em mắc đau nửa đầu dạng bụng ghi nhận chất lượng cuộc sống bị suy giảm đáng kể, khiến bệnh trở thành một vấn đề sức khỏe quan trọng cần được can thiệp y tế đúng mực [1].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng khi thăm khám?
Đau bụng mạn tính và tái diễn ở trẻ em chiếm từ 2% đến 4% số lượt khám tại các cơ sở chăm sóc ban đầu và xảy ra ở khoảng 9% đến 15% tổng số trẻ em và thanh thiếu niên [3], [5]. Khi tiếp cận một đứa trẻ bị đau bụng kéo dài, việc loại trừ các nguyên nhân bệnh lý thực thể nguy hiểm là bắt buộc [5].
Phụ huynh và bác sĩ cần thận trọng, chỉ nghĩ đến nguyên nhân đau bụng chức năng hay đau nửa đầu dạng bụng sau khi đã loại trừ hoàn toàn các nguyên nhân giải phẫu, nhiễm trùng, viêm nhiễm hoặc các rối loạn chuyển hóa khác [5]. Nhóm rối loạn đau bụng chức năng sau khi loại trừ nguyên nhân thực thể thường được phân loại thành 4 nhóm chính: khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích, đau nửa đầu dạng bụng hoặc hội chứng đau bụng chức năng [5].
Nếu trẻ có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao liên tục, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau bụng lệch hẳn sang hố chậu phải, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức để cấp cứu chuyên khoa.
Hướng chăm sóc và can thiệp thực tế cho trẻ
Tiên lượng của bệnh nhìn chung khá khả quan, hầu hết các bệnh nhi khởi phát đau nửa đầu dạng bụng thời thơ ấu sẽ tự thuyên giảm hoàn toàn khi bước vào tuổi trưởng thành [3], [4]. Tuy nhiên, do bệnh nhân có xu hướng chuyển thành chứng đau nửa đầu thể đầu sau này, việc quản lý và chăm sóc từ sớm đóng vai trò then chốt [3].
Bước can thiệp đầu tiên ngay sau khi xác lập chẩn đoán là bác sĩ cần giải thích rõ bản chất bệnh lý và trấn an tâm lý cho gia đình cũng như bản thân trẻ [3]. Việc hiểu rõ đây là bệnh lý lành tính giúp trẻ giảm bớt sự lo âu, vốn là yếu tố kích hoạt cơn đau bùng phát [3].
Chiến lược điều trị ban đầu tập trung vào các biện pháp phòng ngừa và hầu hết là can thiệp không dùng thuốc [1]. Gia đình nên hướng dẫn trẻ nhận diện và tránh các yếu tố kích hoạt cơn đau, áp dụng các liệu pháp hành vi để kiểm soát căng thẳng và điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học [3].
Đối với các biện pháp điều trị bằng thuốc, can thiệp dược lý chỉ nên được cân nhắc khi các triệu chứng của trẻ không đáp ứng với các can thiệp ban đầu [3]. Các lựa chọn thuốc có thể bao gồm những loại thuốc cắt cơn thường dùng trong điều trị đau nửa đầu thể đầu, chẳng hạn như thuốc giảm đau và thuốc chống nôn [1]. Việc sử dụng bất kỳ loại thuốc nào cho trẻ nhỏ cũng cần có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa [1].
Cơn đau bụng tái diễn ở trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ dạ dày hay đường ruột. Việc nhận biết sớm chứng đau nửa đầu dạng bụng giúp trẻ tránh được các can thiệp xâm lấn không cần thiết, đồng thời giúp gia đình chủ động xây dựng lối sống lành mạnh để kiểm soát cơn đau hiệu quả. Khi thấy trẻ có dấu hiệu bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ phù hợp.
