Tăng huyết áp được ví như "kẻ giết người thầm lặng" bởi bệnh thường tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ rệt nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Trong nỗ lực kiểm soát huyết áp, không ít người bệnh tìm đến các loại thảo dược tự nhiên quen thuộc trong đời sống hàng ngày. Một trong những cái tên được nhắc tới nhiều nhất là cây atiso, vốn thường được dùng nấu canh hoặc hãm trà thanh nhiệt.
Nhiều người băn khoăn liệu uống chiết xuất atiso có thực sự giúp hạ chỉ số huyết áp tâm thu và tâm trương hay không. Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chiết xuất atiso có thể hỗ trợ làm giảm huyết áp ở người bị tăng huyết áp mức độ nhẹ, nhưng đây chỉ là giải pháp bổ trợ chứ hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn.
Cơ chế tác động của atiso lên thành mạch và huyết áp
Huyết áp là áp lực của dòng máu tác động lên thành mạch, bao gồm chỉ số huyết áp tâm thu (khi tim co bóp) và huyết áp tâm trương (khi tim giãn nghỉ). Tình trạng tăng huyết áp kéo dài khiến thành mạch bị tổn thương, xơ cứng và mất đi độ đàn hồi tự nhiên. Các nhà khoa học nhận thấy sự gia tăng quá mức của các gốc tự do gây căng thẳng oxy hóa đóng vai trò then chốt trong sinh bệnh học của tăng huyết áp [1].
Atiso là một loại rau ăn được nhưng sở hữu hoạt tính chống oxy hóa vô cùng mạnh mẽ [1]. Các hợp chất sinh học trong chiết xuất atiso hỗ trợ trung hòa các gốc tự do, giảm viêm và cải thiện chức năng của lớp tế bào nội mô lót trong lòng mạch máu. Khi nội mô mạch máu khỏe mạnh, sự co giãn của mạch máu diễn ra trơn tru hơn, từ đó tạo tiền đề cho việc điều hòa và giảm bớt áp lực tuần hoàn [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về chuyển hóa ghi nhận chiết xuất atiso có thể tác động tích cực đến nhiều con đường sinh hóa nội sinh [1]. Chiết xuất này giúp điều hòa quá trình chuyển hóa purine, nicotinate và nicotinamide, đồng thời làm giảm nồng độ axit uric huyết thanh [1]. Việc kiểm soát axit uric và điều hòa các chất chuyển hóa trung gian đóng vai trò bảo vệ thành mạch trước các tổn thương vi mô lâu dài [1].
Nghiên cứu lâm sàng trên bệnh nhân tăng huyết áp nhẹ
Để làm rõ hiệu quả thực tế của atiso đối với huyết áp con người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược đã được tiến hành vào năm 2009 [2]. Nghiên cứu này tập trung đánh giá hiệu quả của nước ép lá atiso cô đặc (tên khoa học là Cynara scolymus L.) trên các bệnh nhân được chẩn đoán tăng huyết áp nhẹ [2]. Tiêu chuẩn huyết áp của đối tượng tham gia dao động trong khoảng huyết áp tâm thu từ 140 đến 159 mmHg và huyết áp tâm trương từ 90 đến 99 mmHg [2].
Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào nhóm dùng giả dược hoặc một trong hai nhóm thử nghiệm uống nước ép lá atiso cô đặc với liều lượng lần lượt là 50 mg và 100 mg mỗi ngày [2]. Quá trình can thiệp và theo dõi diễn ra liên tục trong thời gian 12 tuần [2]. Các nhà nghiên cứu liên tục ghi nhận chỉ số huyết áp định kỳ để đánh giá sự thay đổi so với mốc ban đầu [2].
Kết quả sau 12 tuần cho thấy huyết áp tâm thu giảm rõ rệt ở cả hai nhóm dùng atiso so với thời điểm trước can thiệp [2]. Đồng thời, chỉ số huyết áp tâm trương của nhóm dùng chiết xuất atiso cũng thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng giả dược [2]. Các tác giả kết luận rằng việc sử dụng nước ép lá atiso cô đặc có khả năng mang lại tác dụng hạ huyết áp trên những người mắc tăng huyết áp mức độ nhẹ [2].
Bằng chứng từ mô hình động vật và chuyển hóa cơ tim
Không dừng lại ở các chỉ số đo huyết áp bên ngoài, các nhà nghiên cứu tiếp tục đào sâu cơ chế cấp độ tế bào thông qua mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của chiết xuất búp atiso lên chuyển hóa mô tim của chuột cống tăng huyết áp tự phát [1]. Động vật thí nghiệm gồm chuột tăng huyết áp tự phát và chuột đối chứng Wistar-Kyoto được chia thành 6 nhóm, tiếp xúc với các mức liều chiết xuất búp atiso, thuốc Enalapril Maleate hoặc dung dịch đối chứng trong 4 tuần [1].
Huyết áp của các cá thể chuột được đo lường cẩn thận tại các mốc thời gian 0, 2, 3 và 4 tuần kể từ khi bắt đầu thử nghiệm [1]. Kết thúc thời gian theo dõi, máu được thu thập từ mỏm tim để phân tích 15 thông số sinh hóa huyết thanh và tiến hành lập bản đồ chuyển hóa chuyên sâu [1]. Kết quả ghi nhận chuột tăng huyết áp trong nhóm sử dụng chiết xuất búp atiso duy trì huyết áp được kiểm soát tốt so với nhóm mô hình chuột bệnh không được điều trị [1].
Đặc biệt, chiết xuất búp atiso giúp giảm đáng kể nồng độ protein toàn phần, albumin và axit uric trong huyết thanh của chuột tăng huyết áp [1]. Phân tích chuyển hóa học chỉ ra tác động này liên quan đến 8 chất chuyển hóa quan trọng bao gồm guanine, 1-methylnicotinamide, axit p-aminobenzoic, NAD, NADH, uridine 5'-monophosphate, adenosine monophosphate và axit methylmalonic [1]. Điều này củng cố giả thuyết atiso giúp điều hòa stress oxy hóa và chuyển hóa năng lượng tim mạch [1].
Tổng hợp bằng chứng từ các phân tích gộp quốc tế
Để có cái nhìn toàn diện hơn, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tổng quan hệ thống và phân tích gộp về tác dụng hạ huyết áp của atiso. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp liều lượng - đáp ứng công bố năm 2022 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành [3]. Phân tích này đã tìm kiếm kỹ lưỡng trên nhiều cơ sở dữ liệu y khoa và cho thấy không có bằng chứng về sai lệch xuất bản [3].
Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng việc bổ sung chiết xuất atiso đem lại lợi ích đáng kể trong việc làm giảm các chỉ số huyết áp [3]. Đây là bằng chứng quan trọng khẳng định tiềm năng hỗ trợ của loài thảo dược này trên quy mô dữ liệu gộp từ nhiều nghiên cứu độc lập [3]. Bổ sung atiso cho thấy xu hướng tích cực đối với sức khỏe tuần hoàn ở những người có rối loạn chuyển hóa [3].
Tuy nhiên, các tác giả của phân tích gộp cũng nhấn mạnh những hạn chế cần được lưu tâm cẩn trọng [3]. Các thử nghiệm lâm sàng được đưa vào phân tích bao gồm các nhóm đối tượng có tình trạng sức khỏe khác nhau và thời gian can thiệp cũng không đồng nhất [3]. Bên cạnh đó, những yếu tố khó kiểm soát như thói quen ăn uống và lối sống hàng ngày của người tham gia có thể đã ảnh hưởng nhất định đến kết quả tổng hợp [3]. Vì vậy, giới nghiên cứu khuyến nghị cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn với liều lượng và dạng dùng chuẩn hóa [3].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng atiso hạ huyết áp
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng các loại thảo dược thiên nhiên như atiso có thể thay thế hoàn toàn cho thuốc tây y. Đây là một quan niệm rất nguy hiểm trong điều trị tăng huyết áp. Chiết xuất atiso trong các nghiên cứu khoa học chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa và phần nào có hiệu quả với mức tăng huyết áp nhẹ [2]. Việc tự ý ngưng thuốc hạ áp theo toa để chuyển hẳn sang uống atiso có thể dẫn đến những cơn tăng huyết áp kịch phát, gây vỡ mạch máu hoặc tai biến.
Một hiểu lầm khác là quan niệm "uống càng nhiều, càng đặc thì huyết áp hạ càng nhanh". Thực tế, bất kỳ dược liệu nào khi nạp vào cơ thể quá mức đều tạo gánh nặng cho gan và thận trong quá trình chuyển hóa và bài tiết. Các nghiên cứu lâm sàng chỉ sử dụng liều lượng chiết xuất cô đặc rất khiêm tốn, ví dụ 50 mg đến 100 mg nước ép cô đặc mỗi ngày [2]. Việc nấu nước atiso quá đặc để uống thay nước lọc suốt cả ngày không giúp tăng hiệu quả mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc mất cân bằng điện giải.
Nhiều người cũng đánh đồng việc uống trà hoa atiso khô trôi nổi trên thị trường với chiết xuất atiso chuẩn hóa dùng trong nghiên cứu. Các sản phẩm thảo mộc tự chế biến hoặc sấy khô thủ công thường không xác định được hàm lượng hoạt chất sinh học, dễ ẩm mốc và có thể chứa tạp chất. Hiệu quả sinh khả dụng của thảo mộc thô hoàn toàn khác biệt so với các dạng chiết xuất cô đặc được chuẩn hóa theo quy chuẩn dược học [3].
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dù atiso tương đối lành tính với đa số người dùng, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng trước khi đưa loại cây này vào chế độ sinh hoạt. Nhóm đầu tiên là những người đang dùng thuốc hạ huyết áp theo đơn của bác sĩ. Do atiso có tiềm năng làm giảm huyết áp [2], [3], việc kết hợp đồng thời với thuốc điều trị có thể làm tăng cường tác dụng hạ áp, dẫn đến tình trạng tụt huyết áp quá mức với các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, váng đầu hoặc ngất xỉu.
Những người có tiền sử huyết áp thấp cũng không nên lạm dụng atiso hay các sản phẩm chiết xuất từ lá atiso. Hoạt tính hạ áp tự nhiên của atiso có thể khiến huyết áp của nhóm người này tụt sâu hơn, gây mệt mỏi mạn tính và giảm lưu lượng máu tưới đến não bộ cùng các cơ quan trọng yếu.
Ngoài ra, người mắc các bệnh lý liên quan đến tắc nghẽn đường mật hoặc sỏi mật cần tham khảo ý kiến chuyên gia tiêu hóa trước khi dùng. Atiso có đặc tính kích thích sản xuất và bài tiết mật, điều này có thể gây co thắt đường mật hoặc làm trầm trọng thêm các cơn đau quặn mật ở người đang bị tắc nghẽn ống dẫn mật. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa do dữ liệu an toàn trên các nhóm này chưa thực sự đầy đủ.
Hướng dẫn áp dụng atiso vào thực tế đời sống
Để tận dụng các đặc tính có lợi của atiso một cách an toàn và hợp lý, người tiêu dùng nên coi đây là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh thay vì một "thần dược" trị bệnh. Nếu lựa chọn atiso tươi, bạn có thể chế biến hoa atiso thành các món canh thanh đạm, kết hợp cùng các loại rau củ và thịt nạc để bổ sung chất xơ cùng các chất chống oxy hóa tự nhiên. Khi chế biến, nên ưu tiên các phương pháp nấu ít muối, tránh nêm nếm nhiều gia vị mặn bởi muối là tác nhân hàng đầu làm tăng huyết áp.
Đối với các chế phẩm dạng trà túi lọc hoặc trà thảo mộc sấy khô, người dùng chỉ nên uống từ 1 đến 2 ly vừa phải mỗi ngày. Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức là vào ban ngày, sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 giờ. Tránh uống trà atiso đậm đặc vào buổi tối muộn vì đặc tính lợi tiểu nhẹ có thể gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ và gián tiếp gây bất lợi cho việc ổn định huyết áp.
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm chiết xuất atiso cô đặc dưới dạng viên uống thực phẩm bảo vệ sức khỏe, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn liều lượng phù hợp, tránh tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng. Quan trọng hơn hết, việc dùng atiso phải luôn song hành với các biện pháp thay đổi lối sống cốt lõi đã được y học chứng minh: ăn nhạt dưới 5 gam muối mỗi ngày, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày và hạn chế tối đa rượu bia, thuốc lá.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất atiso mang lại triển vọng tích cực trong việc hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu và tâm trương ở người tăng huyết áp nhẹ. Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận thảo dược này như một mảnh ghép hỗ trợ trong lối sống lành mạnh toàn diện. Việc duy trì đo huyết áp hàng ngày, tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ và tái khám định kỳ vẫn là nguyên tắc bất di bất dịch để bảo vệ trái tim và hệ mạch máu một cách bền vững.