Uống cốc sữa vào buổi sáng nhưng ít phút sau bụng bắt đầu căng tức, sôi ùng ục và muốn chạy ngay vào nhà vệ sinh là tình cảnh nhiều người gặp phải. Không ít người lập tức kết luận bản thân bị "dị ứng sữa" và gạch tên hoàn toàn nhóm thực phẩm này khỏi thực đơn.
Thực tế, triệu chứng đầy bụng, tiêu chảy sau khi uống sữa có thể bắt nguồn từ hai tình trạng hoàn toàn khác nhau: bất dung nạp đường lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò [1]. Bất dung nạp lactose xảy ra do ruột thiếu hụt enzyme tiêu hóa đường sữa, trong khi dị ứng đạm sữa là phản ứng của hệ miễn dịch chống lại các protein trong sữa [2]. Việc phân biệt rõ hai cơ chế này quyết định trực tiếp đến cách chọn thực phẩm và hướng xử trí an toàn [3].
Bối cảnh và những nhầm lẫn phổ biến quanh chuyện uống sữa
Sữa bò là một trong những thực phẩm được đưa vào chế độ ăn của con người từ rất sớm và cũng là tác nhân hàng đầu gây ra các phản ứng bất lợi [2]. Hai phản ứng thường gặp nhất khi dùng sữa bò là bất dung nạp lactose và dị ứng đạm sữa bò [2]. Trong nhóm các phản ứng bất lợi với thực phẩm ở trẻ em, tỷ lệ lưu hành dị ứng đạm sữa bò dao động từ 0,5% đến 7,5%, còn tỷ lệ bất dung nạp lactose sau giai đoạn cai sữa có thể từ 5% đến 100% tùy quần thể [4].
Do các biểu hiện ở đường tiêu hóa của hai tình trạng này rất giống nhau, người bệnh và cả nhân viên y tế đôi khi bị nhầm lẫn [2]. Nhiều trường hợp có triệu chứng tiêu hóa do bất dung nạp lactose nhưng lại bị gắn nhầm nhãn là "dị ứng sữa" [3]. Sự nhầm lẫn này dẫn đến chẩn đoán sai, chẩn đoán chậm trễ hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng khem không phù hợp, gây rủi ro thiếu hụt dinh dưỡng [2].
Bản chất khác biệt: Thiếu hụt enzyme tiêu hóa và phản ứng miễn dịch
Bất dung nạp lactose là hội chứng gồm nhiều triệu chứng xuất hiện sau khi tiêu thụ thực phẩm chứa đường lactose [3]. Đây là một trong những dạng bất dung nạp thực phẩm phổ biến nhất, xảy ra khi hoạt tính của men lactase ở bờ bàn chải niêm mạc ruột non bị suy giảm hoặc khi cơ thể nạp một lượng lớn lactose vượt khả năng xử lý [3]. Tình trạng bất dung nạp lactose nguyên phát là thể phổ biến nhất [5]. Ngoài ra, giảm men lactase khởi phát muộn mắc phải là một tình trạng di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường khá phổ biến [6].
Khi đường lactose không được tiêu hóa và hấp thu tại ruột non, chúng di chuyển xuống đại tràng và bị hệ vi sinh vật đường ruột lên men [5]. Quá trình lên men này sinh hơi và kéo nước vào lòng ruột, gây ra các triệu chứng điển hình gồm đau bụng, chướng bụng, đầy hơi (xì hơi) và tiêu chảy [3]. Một số tác giả còn ghi nhận triệu chứng toàn thân ở dưới 20% đến tối đa 86% bệnh nhân bất dung nạp lactose, bao gồm đau đầu, chóng mặt, giảm trí nhớ, lờ đờ, đau cơ khớp, loạn nhịp tim, loét miệng và đau họng [7]. Các triệu chứng này có thể liên quan đến các chất chuyển hóa sinh ra từ quá trình vi khuẩn đại tràng lên men lactose như acetaldehyde, acetoin, ethanol, độc tố peptide và protein làm thay đổi tín hiệu tế bào [7]. Tuy nhiên, khi có triệu chứng toàn thân, cần đánh giá xem đây là hệ quả của bất dung nạp lactose, sự trùng hợp ngẫu nhiên hay do dị ứng đạm sữa bò đi kèm (vốn xuất hiện ở tối đa 20% bệnh nhân có triệu chứng bất dung nạp lactose) [7].
Ngược lại, dị ứng đạm sữa bò có cơ chế sinh lý bệnh hoàn toàn khác [1]. Đây là phản ứng miễn dịch bất thường của cơ thể đối với các protein trong sữa bò, đặc biệt là whey và casein (như beta-lactoglobulin, alpha-lactalbumin) [1]. Phản ứng dị ứng có thể diễn ra qua trung gian kháng thể Immunoglobulin E (IgE) hoặc không qua trung gian IgE [1].
Vì là phản ứng miễn dịch, dị ứng đạm sữa bò không chỉ dừng lại ở ruột mà có thể gây ra các đáp ứng toàn thân như tổn thương da, suy hô hấp, triệu chứng tiêu hóa và nguy hiểm nhất là sốc phản vệ [1]. Ngay cả ở đường tiêu hóa, triệu chứng của dị ứng đạm sữa bò cũng thường nặng nề hơn so với bất dung nạp lactose, bao gồm tiêu chảy nặng và đi ngoài ra máu (mất máu qua trực tràng) [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về mối liên hệ giữa hai tình trạng?
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy mối tương quan phức tạp giữa bất dung nạp lactose, dị ứng đạm sữa và các rối loạn tiêu hóa khác như hội chứng ruột kích thích (IBS) [1]. Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán bất dung nạp lactose hiện nay là nghiệm pháp thở hydro sau khi uống từ 25 đến 50 g lactose [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá vai trò của tình trạng mẫn cảm sữa bò qua trung gian IgE ở những người lớn bị bất dung nạp lactose nhưng không đáp ứng với chế độ ăn không lactose [6]. Nghiên cứu thực hiện trên 46 bệnh nhân trưởng thành bị bất dung nạp lactose vẫn còn triệu chứng dai dẳng dù đã kiêng lactose [6]. Các bệnh nhân được làm test lẩy da và xét nghiệm miễn dịch thấm (SDS-PAGE immunoblotting) để tìm kháng thể IgE đặc hiệu với đạm sữa bò, sữa dê và đậu nành [6]. Kết quả test lẩy da dương tính với sữa bò nguyên chất là 69,5%, với alpha-lactalbumin là 36,9%, beta-lactoglobulin là 56,5%, casein là 56,5%, sữa dê là 54,3% và đậu nành là 50% [6]. Xét nghiệm miễn dịch thấm phát hiện IgE đặc hiệu với alpha-lactalbumin ở 21,7% bệnh nhân, beta-lactoglobulin ở 63%, casein ở 67,3% và albumin huyết thanh bò ở 2,1% [6]. Nghiên cứu kết luận mẫn cảm với sữa bò qua trung gian IgE là bệnh đồng mắc thường gặp ở người đã kiêng lactose nhưng không hết triệu chứng, do dị ứng đạm sữa có thể giả dạng hoặc làm nặng thêm tình trạng bất dung nạp lactose [6].
Đối với hội chứng ruột kích thích (IBS), một bài tổng quan năm 2019 cho biết triệu chứng của IBS và bất dung nạp lactose thường chồng lấp lên nhau [1]. Vào nửa sau thế kỷ 20, một số nhà nghiên cứu từng cho rằng bất dung nạp lactose là nguyên nhân gây IBS, nhưng giả thuyết này sau đó bị bác bỏ vì hai bệnh có sinh lý bệnh khác nhau một phần và bệnh nhân IBS duy trì được men lactase vẫn tiêu hóa lactose bình thường [1]. Dù vậy, hai tình trạng này rất phổ biến nên thường xuất hiện cùng nhau, và người bị IBS kèm kém hấp thu lactose thường nhạy cảm hơn khi ăn sản phẩm từ sữa so với người kém hấp thu lactose nhưng không bị IBS [1]. Do đó, cần xem xét bất dung nạp lactose trước khi đặt bút chẩn đoán IBS [1]. Tổng quan này cũng điểm lại 4 nghiên cứu (đều không phải thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên - non-RCT) trên bệnh nhân IBS có nghiệm pháp thở hydro dương tính với lactose, theo dõi chế độ ăn ít hoặc không có lactose trong thời gian từ 3 tuần đến 5 năm [1]. Chỉ có 1 nghiên cứu với cỡ mẫu nhỏ (16 người) ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa về điểm số triệu chứng tiêu hóa [1].
Ngoài ra, một bài báo năm 2012 dẫn lại nghiên cứu trên 30 đối tượng ghi nhận mối liên hệ có thể có giữa bệnh trào ngược dạ dày thực quản và kém hấp thu lactose [7]. Tuy nhiên, cần thêm nghiên cứu để xác định quan hệ nhân quả vì cả hai đều là tình trạng rất phổ biến [7].
Lợi ích của việc phân biệt đúng và giới hạn của bằng chứng
Việc phân biệt rạch ròi giữa thiếu men lactase và dị ứng đạm sữa mang lại lợi ích thiết thực trong điều trị và dinh dưỡng [3]. Nếu chẩn đoán đúng, người bệnh tránh được việc kiêng khem quá mức không cần thiết và chọn đúng sản phẩm thay thế phù hợp [2].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại về mối liên hệ giữa lượng lactose ăn vào và mức độ triệu chứng vẫn còn những giới hạn nhất định [7]. Mức độ nặng nhẹ của triệu chứng bất dung nạp lactose biến thiên rất lớn giữa các cá nhân khác nhau và ngay trong cùng một cá nhân ở các thời điểm khác nhau [5]. Sự khác biệt này phụ thuộc vào nhiều yếu tố: lượng lactose nạp vào, độ thẩm thấu và hàm lượng chất béo của thực phẩm chứa lactose, tốc độ làm rỗng dạ dày, khả năng lên men của hệ vi khuẩn đại tràng, thời gian di chuyển qua ruột, khả năng hấp thu nước của đại tràng và ngưỡng cảm nhận đau bụng của từng người [7]. Hiện vẫn thiếu bằng chứng xác thực về mối liên hệ tuyến tính giữa triệu chứng và lượng lactose tiêu thụ, do phần lớn nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ và chẩn đoán kém hấp thu bằng nghiệm pháp thở hydro không phải lúc nào cũng đi kèm triệu chứng bất dung nạp trên lâm sàng [7]. Dữ liệu hiện có cho thấy một liều đơn lactose lên tới 12 g có thể được dung nạp ở nhiều người mà chưa gây triệu chứng rõ rệt [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi gặp rắc rối với sữa
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi triệu chứng đau bụng, tiêu chảy sau uống sữa thành "dị ứng sữa" [5]. Thực tế, bất dung nạp lactose phổ biến hơn nhiều so với dị ứng đạm sữa ở người lớn [6].
Hiểu lầm thứ hai là hễ bị bất dung nạp lactose thì chỉ cần chuyển sang uống sữa không lactose (lactose-free) là chắc chắn khỏi hoàn toàn mọi triệu chứng [6]. Như nghiên cứu năm 2012 trên 46 người lớn đã chỉ ra, một tỷ lệ đáng kể người bệnh vẫn đau bụng, đầy hơi dù đã kiêng lactose nghiêm ngặt vì họ đồng thời có mẫn cảm IgE với đạm sữa bò [6].
Hiểu lầm thứ ba là dùng sữa dê hoặc sữa đậu nành thay thế sữa bò khi bị dị ứng đạm sữa mà không kiểm tra trước [6]. Dữ liệu test lẩy da trên nhóm bệnh nhân mẫn cảm cho thấy có tới 54,3% phản ứng với sữa dê và 50% phản ứng với đạm đậu nành [6].
Ai nên thận trọng?
Nhóm cần đặc biệt thận trọng đầu tiên là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [2]. Ở lứa tuổi này, cả dị ứng đạm sữa bò và bất dung nạp lactose đều đòi hỏi chế độ ăn điều chỉnh trong giai đoạn cơ thể rất cần dinh dưỡng đầy đủ để tăng trưởng [8]. Việc tự ý cắt sữa mà không có tư vấn y tế dễ dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng [2].
Nhóm thứ hai là những người có biểu hiện nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò như nổi ban da, khó thở, tiêu chảy nặng, đi ngoài phân có máu hoặc có tiền sử phản vệ [1]. Những trường hợp này tuyệt đối không tự thử uống lại sữa tại nhà mà phải được bác sĩ thăm khám [1].
Nhóm thứ ba là người có triệu chứng hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc người đã áp dụng chế độ ăn không lactose nhưng triệu chứng tiêu hóa và toàn thân vẫn kéo dài [1]. Đây là nhóm cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và dị ứng đánh giá toàn diện để tìm nguyên nhân đồng mắc [6].
Cách áp dụng thực tế trong ăn uống hằng ngày
Nguyên tắc cốt lõi trong kiểm soát cả hai tình trạng này là loại bỏ hoặc giảm thiểu thực phẩm hay kháng nguyên gây phản ứng tùy theo cơ chế bệnh [4].
Đối với trẻ nhỏ dùng sữa công thức: nếu được chẩn đoán bất dung nạp lactose, trẻ nên được dùng sữa công thức giảm lactose hoặc không chứa lactose (lactose-free) [2]. Ngược lại, nếu trẻ bị dị ứng đạm sữa bò, sữa không lactose sẽ không giải quyết được bệnh; trẻ bắt buộc phải dùng sữa công thức chứa đạm sữa bò thủy phân hoàn toàn hoặc công thức axit amin theo chỉ định của bác sĩ [2]. Phụ huynh cần nhận được lời khuyên đáng tin cậy và sự hỗ trợ liên tục từ nhân viên y tế để chọn thực phẩm thay thế phù hợp cho trẻ [8].
Đối với người lớn bị bất dung nạp lactose: do mức độ dung nạp phụ thuộc vào tốc độ làm rỗng dạ dày và hàm lượng chất béo trong bữa ăn, người bệnh có thể thử dùng lượng nhỏ (dữ liệu cho thấy liều đơn tới 12 g lactose có thể dung nạp được ở nhiều người) hoặc dùng kèm thực phẩm có chất béo để làm chậm tốc độ lactose xuống ruột [7]. Sử dụng các sản phẩm sữa đã tách lactose cũng là lựa chọn phù hợp [1].
Việc phân biệt đúng bất dung nạp lactose và dị ứng đạm sữa giúp người bệnh xử trí đúng hướng, bảo vệ an toàn sức khỏe và giữ được nguồn dinh dưỡng quý giá [2]. Khi có các triệu chứng bất thường sau dùng sữa, đặc biệt là triệu chứng kéo dài hoặc kèm biểu hiện ngoài đường tiêu hóa, người dân nên đến cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác thay vì tự ý kiêng khem tuyệt đối [7].
