Giữa trưa nắng nóng hoặc trong các bữa tiệc, uống một lon nước ngọt mát lạnh là thói quen của rất nhiều người. Tuy nhiên, với người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, cảm giác sảng khoái này nhanh chóng bị thay thế bằng cơn đau quặn bụng, chướng hơi và tiêu chảy. Nhiều người thắc mắc liệu đường trong đồ uống giải khát có phải là thủ phạm trực tiếp gây ra tình trạng này.

Câu trả lời là có. Đồ uống có đường chứa hàm lượng lớn đường fructose công nghiệp [1]. Ở người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), ruột non thường kém hấp thu loại đường này, dẫn đến quá trình lên men sinh khí và kéo nước vào đại tràng, từ đó kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm cơn đau bụng, đầy hơi và rối loạn đại tiện [1].

Hội chứng ruột kích thích và cơn đau sau ly nước ngọt

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là tình trạng rối loạn tiêu hóa đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng, chướng bụng, đầy hơi, khó tiêu, ợ hơi, táo bón hoặc tiêu chảy [1]. Nguyên nhân chính xác gây ra IBS vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhưng sự nhạy cảm với một số loại thực phẩm tạo ra nhiều triệu chứng tương đồng với hội chứng này [1]. Dị ứng thực phẩm thực sự tương đối hiếm gặp ở bệnh nhân IBS, song tình trạng kém hấp thu đường fructose lại xuất hiện rất thường xuyên ở nhóm người bệnh này [1].

Thói quen tiêu thụ đồ uống ngọt ngày càng phổ biến làm gia tăng mối lo ngại về tình trạng này. Tiêu thụ nước ngọt đã tăng gấp 5 lần kể từ năm 1950 [2]. Hơn 70% đến khoảng 75% tổng số thực phẩm và đồ uống hiện nay có chứa đường bổ sung dưới nhiều hình thức [2] [3]. Đáng chú ý, lượng đường fructose và glucose trong nước ngọt và đồ uống trái cây chiếm gần 50% tổng lượng đường bổ sung trong khẩu phần [4] [5]. Việc nạp lượng lớn đường lỏng trong thời gian ngắn khiến đường ruột của người bệnh IBS bị quá tải.

Đường fructose gây bão trong lòng ruột như thế nào?

Fructose là một loại đường đơn có tự nhiên với lượng nhỏ trong trái cây và một số loại rau củ [1]. Tuy nhiên, loại đường này lại xuất hiện với số lượng lớn hơn rất nhiều trong các chất tạo ngọt sản xuất công nghiệp và đường bổ sung như đường sucrose hay siro ngô giàu fructose (HFCS) [1]. Cùng với glucose, fructose là thành phần chính tạo vị ngọt trong các loại đồ uống có đường [6].

Cơ thể không sử dụng được đường fructose thường biểu hiện dưới hai dạng [7]. Dạng thứ nhất là bất thường di truyền gọi là "không dung nạp fructose di truyền" do thiếu hụt enzyme aldolase B ở gan [7]. Dạng thứ hai phổ biến hơn và không liên quan đến yếu tố di truyền là hấp thu fructose không hoàn toàn, thường gọi là kém hấp thu fructose [7]. Tình trạng này xảy ra khi lượng đường nạp vào vượt quá khả năng vận chuyển fructose qua lớp biểu mô ruột của hệ tiêu hóa [7]. Khi kém hấp thu đi kèm với các triệu chứng tiêu hóa, y học gọi là chứng không dung nạp fructose do chế độ ăn [7].

Khi đường fructose không được hấp thu hết ở ruột non, chúng tiếp tục di chuyển xuống đại tràng [1]. Tại đây, lượng đường dư thừa gây ra tiêu chảy thẩm thấu (hiện tượng đường kéo nước vào lòng ruột làm phân lỏng) [1]. Đồng thời, vi khuẩn tại đại tràng thực hiện quá trình lên men lượng đường này, sinh ra khí ga và gây chướng bụng, đầy hơi, đau bụng dữ dội ở người bệnh IBS [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về đường fructose và đường ruột?

Một báo cáo khoa học công bố năm 2016 đã xem xét mối liên hệ giữa tình trạng kém hấp thu fructose và hội chứng ruột kích thích [1]. Báo cáo chỉ ra rằng đường fructose hấp thu kém có thể làm trầm trọng thêm và góp phần gây ra các triệu chứng IBS [1]. Ngược lại, việc áp dụng chế độ ăn hạn chế đường fructose đã được chứng minh giúp cải thiện triệu chứng ở một số bệnh nhân IBS [1].

Một tổng quan lâm sàng công bố năm 2011 đã đánh giá dữ liệu về tình trạng kém hấp thu và không dung nạp fructose liên quan đến việc tiêu thụ đường thông thường [7]. Các tác giả ghi nhận mối lo ngại rằng việc tăng tiêu thụ fructose, đặc biệt dưới dạng siro ngô giàu fructose (HFCS), đang làm tăng tỷ lệ không dung nạp fructose và làm nặng thêm triệu chứng lâm sàng ở người mắc IBS [7]. Để phát hiện tình trạng hấp thu không hoàn toàn này, các cơ sở y tế sử dụng phương pháp xét nghiệm hơi thở nhằm đo lượng khí hydro hoặc khí metan sinh ra sau khi người bệnh uống đồ uống hoặc ăn thực phẩm chứa fructose [7]. Đáng chú ý, tổng quan năm 2011 phát hiện việc tiêu thụ đồng thời đường glucose cùng lúc với fructose làm giảm tình trạng kém hấp thu fructose [7]. Tuy nhiên, tổng quan này cũng chỉ ra giới hạn của các thử nghiệm lâm sàng trước đó: hầu hết thử nghiệm sử dụng fructose nguyên chất (dạng không phổ biến trong nguồn thực phẩm thực tế) với số lượng và nồng độ vượt quá mức tiêu thụ thông thường cũng như vượt quá khả năng hấp thu sinh lý bình thường của cơ thể [7].

Cùng năm 2011, một bài tổng quan khác tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa kém hấp thu fructose ở người bình thường và bệnh nhân IBS [8]. Nghiên cứu nêu rõ giới hạn lớn trong y khoa là tình trạng này vẫn chưa được hiểu đầy đủ và các bác sĩ lâm sàng vẫn chưa chắc chắn về vai trò thực sự của nó [8]. Vấn đề chính nằm ở khâu chẩn đoán do chưa có ngưỡng giá trị cắt (cut-off) xác định cho các xét nghiệm hơi thở và chưa rõ khả năng hấp thu fructose bình thường ở người khỏe mạnh là bao nhiêu [8]. Ngay cả người bình thường cũng sẽ có một mức độ kém hấp thu fructose nhất định, có hoặc không kèm theo triệu chứng tùy thuộc vào liều lượng đường nạp vào [8]. Từ các nghiên cứu trước đó, mức 25 gram fructose dường như là liều lượng ngưỡng để khảo sát tình trạng kém hấp thu [8]. Kết quả xét nghiệm hơi thở dương tính ở liều 25 gram cho thấy khả năng hấp thu fructose thấp bất thường [8]. Mức đường thấp này có thể rất khó loại trừ hoàn toàn khỏi chế độ ăn hàng ngày, dẫn đến việc người bệnh liên tục gặp triệu chứng [8].

Tác hại kép lên gan và tim mạch từ đồ uống có đường

Ngoài việc kích hoạt cơn đau ruột kích thích, đường fructose trong nước ngọt còn gây ra nhiều hệ lụy toàn thân. Các bài tổng quan năm 2012, 2013, 2014 và 2021 dựa trên dữ liệu khảo sát hộ gia đình, phân tích gộp (meta-analyses) và các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên đã đánh giá toàn diện tác động này [2] [4] [3] [6] [5].

Về cơ chế sinh học, nghiên cứu năm 2013 giải thích fructose được chuyển hóa chủ yếu tại gan [5]. Khi đi vào gan, phân tử năng lượng ATP giảm nhanh chóng do gốc phosphate được chuyển sang fructose, tạo thành dạng dễ dàng biến đổi thành các tiền chất tạo mỡ [5]. Do đó, tiêu thụ fructose làm tăng quá trình sinh tổng hợp chất béo (lipogenesis) và tăng sản xuất axit uric [5]. Ngoài ra, lượng calo trong đồ uống có đường không làm giảm tương ứng lượng thức ăn nạp vào từ các nguồn khác, biến chúng thành nguồn calo cộng thêm dư thừa [4] [5]. Sự gia tăng nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong máu khi uống nước ngọt bắt nguồn từ chính thành phần fructose chứ không phải glucose [4] [5].

Các con số từ thử nghiệm lâm sàng cho thấy rõ rủi ro này. Việc uống hai lon đồ uống có đường (cỡ 16 ounce mỗi lon) mỗi ngày trong vòng 6 tháng đã gây ra các dấu hiệu của hội chứng chuyển hóa và bệnh gan nhiễm mỡ [2] [3]. Nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài từ 10 tuần đến 26 tuần về việc dùng nước ngọt chứa đường (với 50% là fructose) cũng ghi nhận sự gia tăng chất béo trung tính trong máu, trọng lượng cơ thể, mỡ nội tạng, mỡ trong cơ và mỡ trong gan [4] [5]. Tình trạng tích tụ mỡ gan này có thể dẫn đến bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu [4]. Ngược lại, các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên ở cả trẻ em và người lớn kéo dài từ 6 tháng đến 2 năm chứng minh rằng việc giảm uống nước ngọt giúp giảm tình trạng tăng cân [2] [3].

Những hiểu lầm thường gặp về đường và hội chứng ruột kích thích

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tình trạng đau bụng, tiêu chảy sau khi uống nước ngọt với bệnh dị ứng thực phẩm. Thực tế, dị ứng thực phẩm thực sự rất hiếm gặp ở bệnh nhân IBS [1]. Phản ứng chướng bụng, đi ngoài phân lỏng sau khi uống đồ ngọt chủ yếu là hệ quả cơ học và hóa học của việc kém hấp thu carbohydrate làm tăng áp lực thẩm thấu và lên men sinh khí trong đại tràng [1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ có người mắc bệnh đường ruột mới không hấp thu được fructose. Dữ liệu năm 2011 khẳng định người hoàn toàn khỏe mạnh vẫn có thể kém hấp thu loại đường này nếu nạp liều lượng vượt quá khả năng vận chuyển của biểu mô ruột [7] [8]. Bên cạnh đó, nhiều người tin rằng phải kiêng tuyệt đối mọi loại trái cây. Thực chất, fructose tự nhiên chỉ có mặt với lượng nhỏ trong trái cây và rau củ, trong khi nguồn gây quá tải chính lại nằm ở chất tạo ngọt công nghiệp và nước giải khát [1] [6]. Ngoài ra, sự hiện diện đồng thời của đường glucose trong thực phẩm có thể giúp làm giảm bớt tình trạng kém hấp thu fructose ở ruột [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ uống giàu fructose?

Nhóm đầu tiên cần tránh xa đồ uống có đường là người được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích hoặc có biểu hiện kém hấp thu fructose [1] [7]. Việc tiếp tục nạp siro ngô giàu fructose từ nước giải khát sẽ trực tiếp làm trầm trọng thêm các triệu chứng lâm sàng như đau bụng, ợ hơi và tiêu chảy [1] [7]. Nhóm người có bất thường di truyền hiếm gặp là chứng không dung nạp fructose di truyền (do thiếu enzyme aldolase B ở gan) cũng bắt buộc phải kiêng khem nghiêm ngặt theo chỉ định y khoa [7].

Nhóm thứ hai là những người có nguy cơ mắc bệnh lý chuyển hóa và tim mạch. Dữ liệu từ các phân tích gộp cho thấy tiêu thụ đồ uống có đường liên quan mật thiết đến nguy cơ béo phì, tiểu đường tuýp 2, hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch và gan nhiễm mỡ không do rượu ở cả người lớn và trẻ em [2] [4] [6]. Nam giới uống nhiều nước ngọt và nạp nhiều fructose cũng đối mặt với nguy cơ mắc bệnh gút (gout) cao hơn do tăng sản xuất axit uric [4] [5]. Đặc biệt, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi thuộc các gia đình có thu nhập thấp là nhóm đối tượng có nguy cơ chịu tác động tiêu cực từ đồ uống giàu fructose cao hơn [6]. Yếu tố di truyền cũng tham gia ảnh hưởng đến mức độ tăng cân khi tiêu thụ nước ngọt [2] [3].

Áp dụng thực tế để bảo vệ đường ruột

Để kiểm soát triệu chứng IBS, bước đầu tiên và hiệu quả đã được ghi nhận là thực hiện chế độ ăn ít fructose (low-fructose diet) [1]. Người bệnh cần tập thói quen đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng trước khi mua hàng, bởi có tới hơn 70% đến 75% thực phẩm và đồ uống đóng gói chứa đường bổ sung [2] [3]. Cần đặc biệt hạn chế các sản phẩm liệt kê thành phần chứa đường sucrose hoặc siro ngô giàu fructose (HFCS), nhất là các loại nước ngọt và nước trái cây đóng hộp [1] [5].

Về định lượng, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo lượng đường bổ sung hàng ngày không nên vượt quá 10% tổng năng lượng nạp vào [6]. Với người nhạy cảm đường ruột, cần lưu ý mức ngưỡng 25 gram fructose đã có thể gây ra kết quả kém hấp thu bất thường và kích hoạt triệu chứng [8]. Khi sử dụng thực phẩm có vị ngọt tự nhiên như trái cây, người bệnh chỉ nên ăn lượng nhỏ và ưu tiên các thực phẩm có sự cân bằng giữa glucose và fructose để hỗ trợ ruột non hấp thu tốt hơn [1] [7]. Thay thế nước ngọt có calo bằng nước lọc hoặc đồ uống không calo là giải pháp thiết thực giúp kiểm soát cân nặng và bảo vệ gan [5].

Đồ uống có đường không chỉ là gánh nặng cho gan và hệ tim mạch mà còn là tác nhân trực tiếp gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy ở người mắc hội chứng ruột kích thích [1] [4]. Giảm tối đa nước ngọt công nghiệp và đọc kỹ nhãn thực phẩm là cách đơn giản nhất để làm dịu đường ruột [1] [2]. Người có triệu chứng tiêu hóa kéo dài hoặc có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm và tư vấn chế độ dinh dưỡng phù hợp, không tự ý dùng chế độ ăn thay thế phác đồ điều trị y tế.