Chế độ ăn nhiều dầu mỡ, đồ ngọt cùng lối sống ít vận động đang khiến tỷ lệ gan nhiễm mỡ gia tăng nhanh chóng trong cộng đồng hiện đại. Nhiều người khi phát hiện men gan tăng hoặc siêu âm thấy tế bào gan tích mỡ thường lo lắng tìm kiếm các loại trà thảo mộc hay dược liệu dân gian với mong muốn thanh lọc cơ thể. Trong số đó, biển súc cùng các thảo dược thuộc chi rau răm (Polygonum) nhận được nhiều sự quan tâm nhờ kinh nghiệm y học cổ truyền và những công bố khoa học gần đây về khả năng bảo vệ tế bào gan.
Các nghiên cứu sinh học thực nghiệm cho thấy chiết xuất từ các loài thuộc chi biển súc (Polygonum) và hoạt chất đặc trưng của chúng có khả năng giảm rõ rệt lượng mỡ tích tụ trong gan, hạ triglyceride và hạn chế stress oxy hóa [1] [2] [3]. Cụ thể, các hoạt chất này thúc đẩy quá trình oxy hóa phân giải axit béo, đồng thời kích hoạt hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh để ngăn ngừa tổn thương tế bào [2] [3].
Gánh nặng gan nhiễm mỡ và sự chú ý dành cho thảo dược
Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) hiện ảnh hưởng đến khoảng một phần tư dân số trưởng thành trên toàn cầu [4] [2]. Tỷ lệ mắc bệnh ước tính dao động khoảng 25-35% ở các nước phương Tây và khoảng 5-15% tại khu vực châu Á [1]. Tình trạng này khởi đầu bằng sự tích tụ chất béo đơn thuần trong tế bào gan, sau đó có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ (NASH), xơ gan tiến triển hoặc ung thư biểu mô tế bào gan [1] [4].
Bên cạnh nguy cơ tổn thương gan nguyên phát, gan nhiễm mỡ còn liên quan mật thiết với béo phì, rối loạn lipid máu, tình trạng kháng insulin và bệnh đái tháo đường týp 2 [1]. Trước thực trạng gánh nặng bệnh tật ngày càng tăng mà thị trường hiện vẫn thiếu các loại thuốc điều trị đặc hiệu tối ưu, giới khoa học đang tập trung tìm kiếm các hoạt chất tự nhiên vừa có hiệu quả cao vừa có độ an toàn tốt [2] [3]. Cây biển súc và các loài cùng chi Polygonum từ lâu đã được ứng dụng trong y học bản địa để kháng viêm và giảm lipid, trở thành ứng viên nổi bật trong các nghiên cứu hiện đại [2] [3].
Biển súc tác động thế nào đến lá gan thoái hóa mỡ?
Gan nhiễm mỡ hình thành do sự mất cân bằng giữa lượng mỡ đi vào hoặc tổng hợp tại gan với lượng mỡ được tiêu thụ hoặc vận chuyển ra ngoài. Khi các giọt mỡ tích tụ quá mức trong tế bào nhu mô gan, chức năng chuyển hóa sẽ bị đình trệ. Chiết xuất từ các cây thuộc chi biển súc như Polygonum perfoliatum L. hay Polygonum multiflorum Thunb. đã chứng minh khả năng can thiệp trực tiếp vào chu trình chuyển hóa lipid này [1] [2].
Các nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất trong dược liệu vừa ức chế quá trình tổng hợp chất béo mới, vừa kích thích gan tăng tốc độ đốt cháy mỡ thừa [1] [2]. Đồng thời, các hợp chất này còn giúp ổn định đường huyết, cải thiện độ nhạy của hormone insulin – vốn là mắt xích gốc rễ gây ra gan nhiễm mỡ [1]. Bên cạnh đó, hoạt chất stilbene tự nhiên chiết xuất từ dược liệu còn tham gia điều hòa trục hormone chuyển hóa lipid quan trọng tại gan [5].
Cơ chế hạ triglyceride: Kích hoạt cỗ máy đốt mỡ tự nhiên
Một trong những tác động then chốt của thảo dược họ Polygonum là tái lập sự cân bằng chuyển hóa lipid. Ở cấp độ tế bào gan HepG2 tiếp xúc với axit béo tự do, chiết xuất từ rễ Polygonum multiflorum làm giảm đáng kể sự tích tụ của các giọt mỡ và lượng triglyceride trong tế bào gan [1]. Tác động này đạt được nhờ việc kích thích phosphoryl hóa protein AMPK và ACC, làm tăng biểu hiện của chất vận chuyển glucose GLUT4 [1]. Đồng thời, chiết xuất còn làm giảm cả dạng tiền chất và dạng trưởng thành của SREBP-1, một yếu tố phiên mã chủ chốt thúc đẩy tổng hợp axit béo [1].
Song song đó, nghiên cứu về loài biển súc gai (Polygonum perfoliatum L.) phát hiện thảo dược này cải thiện tình trạng thoái hóa mỡ gan thông qua việc thúc đẩy quá trình beta-oxy hóa axit béo qua trục PPARs/CPT1A/CPT2 [2]. Quá trình này giúp tế bào gan tăng cường đưa các phân tử mỡ vào ty thể để phân giải thành năng lượng, ngăn không cho chúng kết tụ thành giọt mỡ [2]. Khi các nhà khoa học sử dụng chất ức chế quá trình oxy hóa axit béo là etomoxir trong thử nghiệm tế bào, tác dụng hạ lipid của dược liệu đã bị suy giảm đáng kể [2].
Ngoài ra, hợp chất stilbene tự nhiên đặc trưng có tên khoa học là 2,3,5,4'-tetrahydroxystilbene-2-O-beta-D-glucoside (TSG) chiết xuất từ Polygonum multiflorum còn hoạt động qua một trục truyền tín hiệu khác [5]. Hợp chất TSG thúc đẩy yếu tố phiên mã RUNX1 di chuyển vào nhân tế bào, từ đó làm tăng lượng mRNA và protein của FGF21 (yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi 21) – một loại hormone nội tiết do gan tiết ra có nhiệm vụ điều hòa chuyển hóa chất béo [5]. Khi gen Runx1 bị bất hoạt bằng kỹ thuật sinh học, hiệu quả giảm mỡ gan và hạ triglyceride của TSG biến mất hoàn toàn [5].
Đẩy lùi stress oxy hóa và viêm: Bảo vệ tế bào gan từ gốc
Gan nhiễm mỡ không chỉ dừng lại ở việc ứ đọng triglyceride mà còn kéo theo phản ứng viêm và tổn thương oxy hóa nghiêm trọng. Khi chế độ ăn giàu chất béo kéo dài, những biến đổi lipid tại màng ty thể sẽ diễn ra trước khi xuất hiện tình trạng xơ hóa gan [4]. Trong đó, phospholipid cardiolipin giảm sút, phosphatidic acid tăng lên cùng sự gia tăng dần dần của stress oxy hóa tạo ra nhiều gốc tự do superoxide gây hủy hoại màng tế bào [4].
Để ngăn chặn tiến trình này, các hoạt chất từ cây họ biển súc thể hiện đặc tính chống peroxy hóa lipid và kháng viêm mạnh mẽ [2] [3]. Hợp chất TSG chiết xuất từ dược liệu đã được chứng minh có khả năng làm giảm thoái hóa mỡ gan thông qua việc điều hòa con đường chống oxy hóa Keap1-Nrf2 và ức chế phản ứng viêm qua con đường IKKbeta/NF-kappaB [3].
Hệ thống Keap1-Nrf2 đóng vai trò như một chiếc công tắc kích hoạt các enzym chống oxy hóa của cơ thể. Nhờ kích hoạt con đường này, tế bào gan gia tăng khả năng trung hòa các gốc tự do có hại sinh ra trong quá trình ứ đọng mỡ [3]. Đồng thời, việc ức chế đường truyền IKKbeta/NF-kappaB giúp kìm hãm các tín hiệu viêm, ngăn ngừa tế bào gan chuyển từ giai đoạn tích mỡ đơn thuần sang giai đoạn viêm gan thoái hóa mỡ [3].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm tiền lâm sàng nói gì?
Những tác dụng tích cực của biển súc và các loài họ hàng chủ yếu được ghi nhận qua nhiều mô hình thực nghiệm động vật với phương pháp thiết kế bài bản:
Trong một nghiên cứu kéo dài 16 tuần trên chuột C57BL/6 bị gây béo phì bằng chế độ ăn giàu chất béo (HFD), nhóm chuột được cho uống dịch chiết Polygonum multiflorum với liều 100 mg/kg mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết đã ngăn chặn sự gia tăng khối lượng mỡ quanh mào tinh hoàn và mỡ quanh thận [1]. Lượng mỡ tích tụ trong gan và đường huyết lúc đói giảm rõ rệt, độ nhạy insulin được phục hồi cùng với sự tái kích hoạt quá trình phosphoryl hóa AMPK, ACC và ức chế SREBP-1 [1].
Một nghiên cứu khác thực hiện trên mô hình ấu trùng cá ngựa vằn được nuôi bằng chế độ ăn 5% cholesterol cao từ ngày thứ 5 sau thụ tinh trong 10 ngày liên tục để tạo mô hình thoái hóa mỡ gan [3]. Việc bổ sung hoạt chất TSG đã cải thiện rõ rệt tình trạng tích tụ mỡ ở gan cá thông qua can thiệp vào các biểu hiện gen chuyển hóa lipid, viêm và stress oxy hóa [3].
Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 tiếp tục thử nghiệm hoạt chất TSG trên chuột bị gan nhiễm mỡ do chế độ ăn nhiều mỡ trong 12 tuần [5]. Khi được can thiệp TSG với liều 20 và 40 mg/kg/ngày qua đường uống trong 4 tuần cuối, lượng triglyceride và axit béo tự do không este hóa (NEFA) tại gan chuột giảm đáng kể, kích thước giọt mỡ thu nhỏ và điểm hoạt động bệnh gan nhiễm mỡ (NAS) giảm rõ rệt [5].
Dù mang lại nhiều triển vọng, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên tế bào nuôi cấy, ấu trùng cá ngựa vằn hoặc loài gặm nhấm [1] [3] [5]. Các nghiên cứu này chưa được thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người bệnh.
Lợi ích thực tế và những giới hạn cần nhìn nhận khách quan
Các dữ liệu nghiên cứu đã mở ra góc nhìn khoa học rõ ràng hơn về tiềm năng của nhóm dược liệu biển súc trong việc hỗ trợ điều trị hội chứng chuyển hóa và thoái hóa mỡ gan. Cơ chế đa mục tiêu – từ ức chế tạo mỡ, tăng cường đốt cháy axit béo đến bảo vệ chống oxy hóa – là ưu thế lớn của các hợp chất tự nhiên [1] [2] [3].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận khách quan rằng việc thử nghiệm hoạt chất tinh khiết (như TSG) hoặc dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm rất khác với việc tự ý sắc uống cây cỏ thô tại nhà. Trong cây tươi hoặc phơi khô tự nhiên, hàm lượng hoạt chất thường không ổn định, phụ thuộc vào nguồn gốc thổ nhưỡng, mùa thu hoạch và quy trình bào chế. Hơn nữa, liều lượng dùng trong các thử nghiệm ở chuột (như 20-40 mg/kg hoặc 100 mg/kg) không thể tự ý quy đổi trực tiếp sang liều dùng cây tươi ở người mà không qua các bước nghiên cứu dược động học nghiêm ngặt [1] [5].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị gan nhiễm mỡ
Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là coi các loại thảo mộc mát gan như biển súc có thể "uống thay thuốc" hoặc có khả năng "đánh tan mỡ gan" tức thì. Trên thực tế, gan nhiễm mỡ liên quan mật thiết đến lối sống và rối loạn chuyển hóa toàn thân; không một loại thảo dược đơn lẻ nào có thể chữa khỏi bệnh nếu người bệnh vẫn duy trì thói quen ăn uống nhiều năng lượng và lười vận động.
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc, càng nhiều thì gan càng mau phục hồi. Các cây thuộc chi Polygonum có thành phần hóa học phức tạp, một số loài nếu dùng quá liều hoặc chưa qua chế biến đúng quy chuẩn y học cổ truyền có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên gan và thận, thậm chí phản tác dụng.
Hiểu lầm thứ ba là phụ thuộc hoàn toàn vào nước sắc thảo dược mà bỏ qua các chỉ định dùng thuốc của bác sĩ đối với các bệnh lý đi kèm như đái tháo đường, rối loạn lipid máu hay tăng huyết áp. Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả.
Ai nên thận trọng và hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh cần đặc biệt thận trọng khi có ý định sử dụng các chế phẩm từ biển súc hoặc cây họ rau răm:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc thảo dược chưa được kiểm chứng độ an toàn trên thai kỳ.
- Người đã có tổn thương gan nặng, xơ gan mất bù hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh tự ý dùng các bài thuốc dân gian đậm đặc vì nguy cơ tích tụ độc tính.
- Những người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua men gan, thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Trong đời sống thường nhật, việc hỗ trợ lá gan cần bắt đầu từ những thói quen đơn giản và bền vững. Nếu muốn sử dụng biển súc như một vị trà hay vị thuốc Đông y, người dùng nên tìm mua dược liệu tại các cơ sở y học cổ truyền uy tín, đã được kiểm nghiệm nguồn gốc và bào chế đạt chuẩn. Dược liệu thường được dùng dưới dạng sắc nước uống với liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc, không nên dùng liên tục kéo dài nhiều tháng mà không kiểm tra men gan định kỳ.
Quan trọng nhất, mọi giải pháp hỗ trợ chuyển hóa chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm chế độ ăn giảm đường tinh luyện, hạn chế mỡ bão hòa, kiêng rượu bia và duy trì hoạt động thể chất tối thiểu 30 phút mỗi ngày.
Lời kết
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng của chiết xuất biển súc và các hoạt chất liên quan trong việc giảm tích tụ triglyceride, kích hoạt quá trình đốt mỡ và hạn chế stress oxy hóa ở gan [1] [2] [3]. Dù vậy, thảo dược này chỉ nên được xem là phương pháp hỗ trợ tiềm năng chứ không phải phương thuốc chữa khỏi bệnh thần kỳ. Để đẩy lùi gan nhiễm mỡ hiệu quả và an toàn, người bệnh cần chủ động xây dựng lối sống khoa học kết hợp thăm khám định kỳ và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.