Dùng gel tra mắt ban đêm có lợi hơn nước mắt nhân tạo dạng lỏng?

Nhiều người thường thức dậy vào buổi sáng với cảm giác mắt khô khốc, xốn cộm hoặc đỏ rát dù đã nhỏ nước mắt nhân tạo nhiều lần trong ngày. Tình trạng này khiến không ít người băn khoăn liệu có nên chuyển sang dùng các dạng bôi trơn đặc hơn như gel hoặc thuốc mỡ vào ban đêm hay không.

Câu trả lời là việc sử dụng gel tra mắt hoặc thuốc mỡ bôi trơn trước khi đi ngủ mang lại hiệu quả giữ ẩm vượt trội hơn hẳn so với nước mắt nhân tạo dạng lỏng thông thường. Lý do cốt lõi nằm ở độ nhớt cao của dạng gel và mỡ, giúp thuốc lưu lại bền bỉ trên bề mặt nhãn cầu suốt nhiều giờ nhắm mắt ngủ, ngăn chặn hiện tượng bốc hơi nước mắt và giảm thiểu tối đa tổn thương giác mạc.

Vì sao mắt dễ bị khô ráp và tổn thương trong giấc ngủ?

Khô mắt là tình trạng phá vỡ màng phim nước mắt tự nhiên, từ đó dẫn đến tổn hại các tế bào biểu mô trên bề mặt nhãn cầu ^[1]. Khi các tế bào biểu mô này chưa kịp hồi phục, bề mặt mắt sẽ trở nên cực kỳ dễ bị tổn thương trước các tác động cơ học hoặc tình trạng thiếu hụt độ ẩm ^[1]. Trong sinh hoạt ban ngày, phản xạ chớp mắt diễn ra liên tục giúp dàn đều nước mắt và bôi trơn giác mạc. Ngược lại, khi ngủ, mắt nhắm nghiền trong nhiều giờ và tuyến lệ giảm tiết dịch tự nhiên.

Một số yếu tố môi trường như phòng ngủ bật điều hòa hoặc quạt gió thổi trực tiếp có thể đẩy nhanh tốc độ khô mắt ^[2]. Ngoài ra, ở những người có mi mắt khép không kín khi ngủ hoặc phản xạ chớp mắt suy giảm, giác mạc càng dễ bị mất nước nghiêm trọng ^[3]. Nếu không có một lớp màng bảo vệ đủ dày và bền vững, việc thiếu hụt độ ẩm kéo dài suốt đêm sẽ kích hoạt phản ứng viêm và khiến bề mặt nhãn cầu bị tổn thương sâu sắc hơn ^[4][1].

Cơ chế tác động: Ưu thế của độ nhớt cao đối với bề mặt nhãn cầu

Chất bôi trơn nhãn cầu đóng vai trò là liệu pháp đầu tay giúp giảm ma sát tiếp xúc giữa bề mặt nhãn cầu và mi mắt, từ đó ngăn chặn vòng xoắn viêm nhiễm bệnh lý ^[4][5]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, thành phần mucin tự nhiên trong nước mắt có nhiệm vụ tạo độ nhớt cho màng phim nước mắt ^[5]. Do đó, các chế phẩm bôi trơn nhân tạo thường được bổ sung thêm các polyme ưa nước hoặc các chất tăng cường độ nhớt để mô phỏng tác dụng của mucin ^[5][1].

Các chất tăng độ nhớt thường gặp trong công thức bao gồm dẫn xuất cellulose, hydroxypropyl-guar (HP-guar), glycerin, dextran, polyvinyl alcohol (PVA), polyethylene glycol 400 và propylene glycol ^[1]. Những polyme này làm tăng độ quánh của màng phim nước mắt, giúp ổn định cấu trúc màng, giảm thiểu sự thất thoát nước mắt và bảo vệ các mô biểu mô ^[5]. Nhờ độ nhớt cao, gel bôi trơn và thuốc mỡ có khả năng kéo dài thời gian lưu giữ tại chỗ trên bề mặt nhãn cầu, khắc phục triệt để nhược điểm lớn nhất của thuốc nhỏ mắt dạng lỏng là bị đào thải quá nhanh ^[5].

Khi bôi vào mắt trước khi ngủ, lớp gel hoặc mỡ sẽ dàn trải tạo thành một lớp chắn bao bọc giác mạc ^[1]. Lớp màng này duy trì độ ẩm liên tục suốt đêm, làm loãng các chất trung gian gây viêm và giảm thiểu lực ma sát khi mi mắt cọ xát vào bề mặt nhãn cầu trong lúc ngủ ^[4]. Nhờ vậy, người bệnh tránh được tình trạng tổn thương biểu mô và bảo tồn tính toàn vẹn của bề mặt mắt ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của gel và mỡ tra mắt?

Nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng và tổng quan chuyên gia đã phân tích vai trò của các dạng bôi trơn có độ nhớt khác nhau trong điều trị các bệnh lý bề mặt nhãn cầu.

Một báo cáo tổng quan chuyên gia năm 2020 của Ủy ban Hậu quả muộn và Chất lượng cuộc sống thuộc CIBMTR phối hợp với Nhóm Biến chứng Ghép thuộc EBMT đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bôi trơn tích cực ^[4]. Báo cáo khuyến cáo sử dụng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản, thuốc nhỏ mắt có độ nhớt cao và thuốc mỡ bôi trơn có độ nhớt cao để làm giảm các khó chịu ở mắt, tránh tổn hại biểu mô và cải thiện chức năng thị giác ở bệnh nhân mắc bệnh ghép chống chủ ở mắt (ocular GVHD) ^[4]. Đối với tình trạng viêm kết giác mạc khô nặng, các thuốc nhỏ mắt chứa hyaluronic acid và dexpanthenol được đặc biệt khuyến nghị ^[4]. Ngoài ra, báo cáo cũng trích dẫn một nghiên cứu thí điểm tiến cứu trên 26 bệnh nhân cho thấy việc sử dụng thuốc nhỏ mắt chiết xuất từ tiểu cầu giúp cải thiện triệu chứng ở 91% bệnh nhân và cải thiện các dấu hiệu khách quan ở 32% trường hợp ^[4].

Một nghiên cứu định tính năm 2018 tại Singapore tìm hiểu về phương thức kiểm soát khô mắt của người bệnh đã ghi nhận những phản hồi thực tế về việc dùng gel bôi trơn ban đêm ^[6]. Trong nghiên cứu này, người tham gia chia sẻ rằng việc tra gel bôi trơn khiến tầm nhìn bị mờ đục, nhưng nếu dùng ngay trước khi đi ngủ thì hoàn toàn ổn thỏa ^[6]. Người bệnh cũng ghi nhận gel tạo cảm giác bết dính ở bờ mi vào sáng hôm sau và họ cần sử dụng dung dịch chuyên dụng để làm sạch ^[6]. Đáng chú ý, các cuộc trao đổi chỉ ra rằng người bị khô mắt thường không hài lòng nếu chỉ dùng đơn độc một biện pháp nhỏ mắt nhân tạo dạng lỏng, nguyên nhân là vì họ phải nhỏ thuốc liên tục nhiều lần trong ngày mới thấy dễ chịu tạm thời ^[6].

Trong tài liệu tổng quan năm 2022 về hội chứng Sjögren – một bệnh tự miễn toàn thân gây khô mắt nghiêm trọng, các tác giả khẳng định thuốc mỡ tra mắt là dạng chế phẩm có độ đặc cao nhất trong các chất bôi trơn bề mặt nhãn cầu ^[2]. Do đặc tính làm mờ thị lực kéo dài, thuốc mỡ thường được chỉ định sử dụng chủ yếu vào thời điểm trước khi đi ngủ ^[2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc bôi trơn theo liều lượng đều đặn mang lại kết quả điều trị tốt hơn so với việc chỉ nhỏ khi thấy mắt khó chịu ^[2].

Về mặt bảo vệ nhãn cầu trong những tình huống đặc biệt, một báo cáo ca lâm sàng năm 2021 về tổn thương loét giác mạc do hở mi ở bệnh nhân chấn thương não đã so sánh các phương pháp giữ ẩm ^[7]. Báo cáo trích dẫn một phân tích gộp gần đây cho thấy buồng giữ ẩm bảo vệ giác mạc ở bệnh nhân hồi sức tích cực tốt hơn nước mắt nhân tạo dạng lỏng và có hiệu quả tương đương với thuốc mỡ bôi trơn mắt ^[7]. Trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được phân tích gộp đó, thuốc mỡ bôi trơn được tra định kỳ từ 2 đến 6 giờ một lần ^[7]. Trường hợp thực tế tại phòng hồi sức tích cực cho thấy việc tra gel bôi trơn mỗi 6 giờ không đủ ngăn ngừa khô giác mạc trong môi trường ICU khắc nghiệt, và việc bôi trơn tích cực hàng giờ bằng gel hoặc mỡ tuy có thể phòng ngừa bệnh lý giác mạc tiếp xúc nhưng lại làm tăng đáng kể khối lượng công việc của nhân viên điều dưỡng ^[7]. Nghiên cứu cũng lưu ý nút điểm lệ có tỷ lệ tự rơi trung bình lên tới 40% ở nhóm bệnh nhân này ^[7].

Tác dụng bảo vệ của thuốc mỡ bôi trơn còn được chứng minh qua nghiên cứu hồi cứu năm 2015 phân tích trên 39.431 ca phẫu thuật gây mê toàn thân ^[3]. Kết quả cho thấy khô mắt và chấn thương trực tiếp là các chẩn đoán biến chứng mắt thường gặp nhất ^[3]. Việc băng kín mắt kết hợp với tra thuốc mỡ bôi trơn mắt được xác định là chiến lược then chốt giúp ngăn ngừa tình trạng mất nước bề mặt nhãn cầu trong các ca mổ kéo dài, khi mà phản xạ chớp mắt bị ức chế và lượng nước mắt tiết ra giảm sút do tác dụng của thuốc mê ^[3].

Giới hạn của nước mắt nhân tạo dạng lỏng ban ngày

Nước mắt nhân tạo không kê đơn dạng lỏng là phương pháp phổ biến nhất được sử dụng để kiểm soát các triệu chứng khô mắt từ nhẹ đến trung bình ^[8]. Dạng thuốc này có ưu điểm là dàn đều nhanh trên giác mạc, mang lại cảm giác dễ chịu tức thì và hầu như không gây mờ mắt, rất thuận tiện cho các hoạt động ban ngày như làm việc với máy tính hay lái xe ^[1].

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của nước mắt nhân tạo dạng lỏng là thời gian lưu lại trên bề mặt mắt rất ngắn ^[5]. Đa số các sản phẩm dạng lỏng chỉ có tác dụng làm dịu triệu chứng tạm thời chứ không thể phục hồi tổn thương bề mặt mắt nếu không được bổ sung liên tục ^[1]. Trong giấc ngủ ban đêm kéo dài từ 6 đến 8 tiếng, người bệnh không thể thức dậy liên tục để nhỏ mắt. Nếu chỉ dùng thuốc nhỏ dạng lỏng trước khi ngủ, lớp màng nước sẽ nhanh chóng bốc hơi hoặc thoát qua đường lệ đạo chỉ sau vài phút đến nửa giờ. Kết quả là bề mặt giác mạc hoàn toàn không được che chở trong phần lớn thời gian còn lại của đêm.

Ngược lại, gel và thuốc mỡ bôi trơn sở hữu độ nhớt cao, bám dính tốt trên biểu mô giác mạc và kết mạc ^[4][5]. Dù vậy, dạng bào chế này cũng có nhược điểm rõ rệt là gây mờ mắt đáng kể sau khi tra và có thể để lại cặn polyme bết dính ở bờ mi vào sáng hôm sau ^[6][5]. Chính vì thế, thời điểm trước khi đi ngủ là khoảng thời gian lý tưởng nhất để tận dụng tối đa lợi ích giữ ẩm của dạng gel mà không làm cản trở thị lực sinh hoạt hàng ngày ^[6][2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc dưỡng mắt

Nhiều người bệnh do thiếu thông tin thường mắc phải một số sai lầm khiến tình trạng khô mắt không những không thuyên giảm mà còn trở nên trầm trọng hơn:

Hiểu lầm thứ nhất là dùng nước muối sinh lý để nhỏ mắt thay cho nước mắt nhân tạo. Nghiên cứu y khoa đã cảnh báo rằng việc nhỏ nước muối sinh lý vào mắt cần phải tránh vì có nguy cơ làm giác mạc mất nước nghiêm trọng hơn ^[3]. Nước muối sinh lý thông thường không chứa các chất tăng độ nhớt, không có khả năng duy trì độ ẩm và thiếu các yếu tố mô phỏng màng nước mắt tự nhiên ^[5][1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần nhỏ một loại nước mắt nhân tạo duy nhất là đủ. Các nghiên cứu định tính ghi nhận bệnh nhân thường cảm thấy không hài lòng nếu chỉ áp dụng đơn độc một biện pháp nhỏ mắt ^[6]. Trên thực tế, nhiều người đạt được hiệu quả giảm triệu chứng tốt hơn khi biết phối hợp linh hoạt các dạng bào chế khác nhau, chẳng hạn như kết hợp chất bôi trơn gốc dầu với chất bôi trơn gốc nước ^[6].

Hiểu lầm thứ ba là tra gel hoặc thuốc mỡ vào ban ngày trước khi làm các công việc cần sự tập trung thị giác. Do độ quánh cao, gel và thuốc mỡ sẽ làm nhòe mờ tầm nhìn ngay sau khi sử dụng ^[6][5]. Nếu dùng ban ngày, người bệnh sẽ gặp khó khăn lớn khi đọc sách, làm việc văn phòng hoặc điều khiển phương tiện giao thông ^[2]. Ngoài ra, một số người có thể gặp cảm giác rát buốt thoáng qua khi nhỏ thuốc do độ pH hoặc tính axit của dung dịch không hoàn toàn tương thích với nước mắt tự nhiên ^[8].

Ai nên thận trọng và đối tượng nào cần dùng gel ban đêm?

Việc sử dụng các chế phẩm bôi trơn dạng gel hoặc mỡ ban đêm đặc biệt hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Người bị khô mắt từ trung bình đến nặng, thường xuyên thức dậy với đôi mắt khô ráp, đỏ cộm hoặc đau rát ^[4][3].
• Bệnh nhân mắc hội chứng Sjögren hoặc bệnh viêm kết giác mạc khô cần bảo vệ bề mặt nhãn cầu tích cực để tránh tổn hại biểu mô ^[4][2].
• Người có phản xạ chớp mắt kém, người hở mi khi ngủ hoặc bệnh nhân trải qua phẫu thuật gây mê kéo dài cần che chắn giác mạc ^[7][3].
• Bệnh nhân mắc bệnh ghép chống chủ ở mắt (ocular GVHD) cần chế độ bôi trơn đậm đặc để giảm ma sát mi mắt và giác mạc ^[4].

Tuy nhiên, một số trường hợp cần hết sức thận trọng:

• Bệnh nhân đang bị nhiễm trùng mắt tiến triển không được tự ý sử dụng các chế phẩm sinh học đặc biệt như huyết thanh tự thân do đây là chống chỉ định y khoa ^[4].
• Người sử dụng kính áp tròng cần thận trọng vì các chất bôi trơn có độ nhớt cao hoặc kính tiếp xúc mềm điều trị có thể làm tăng nguy cơ viêm giác mạc nhiễm trùng trong một số môi trường nhất định ^[7].
• Bệnh nhân có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với các polyme, chất bảo quản hoặc thành phần tá dược trong thuốc tra mắt ^[8][1]. Khi gặp tình trạng viêm bờ mi đi kèm, người bệnh cần được bác sĩ đánh giá để có thể chỉ định thêm kháng sinh bôi tại chỗ hoặc kháng sinh đường uống liều thấp nhằm giảm bớt sự xâm nhập của vi khuẩn ở bờ mi ^[2].

Gợi ý cách áp dụng thực tế để bảo vệ mắt toàn diện

Để tối ưu hóa hiệu quả giữ ẩm cho đôi mắt cả ngày lẫn đêm, người bệnh có thể áp dụng quy trình chăm sóc khoa học như sau:

Ban ngày, hãy sử dụng nước mắt nhân tạo dạng lỏng để bổ sung thể tích nước mắt và giảm độ thẩm thấu của dịch phim nước mắt ^[5]. Nên ưu tiên các loại nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản, nhỏ thuốc đều đặn theo lịch cố định thay vì đợi đến khi mắt quá khô rát mới dùng ^[4][2]. Nếu cần phối hợp, người bệnh có thể sử dụng sản phẩm bôi trơn chứa dầu trước, sau đó 10 phút nhỏ tiếp nước mắt nhân tạo gốc nước để tăng cường khả năng làm dịu triệu chứng ^[6]. Đồng thời, cần chủ động chớp mắt thường xuyên hơn khi làm việc trước máy tính, đọc sách hoặc lái xe ^[2].

Ban đêm, khoảng 10 đến 15 phút trước khi đi ngủ, hãy tra một lượng gel hoặc thuốc mỡ bôi trơn vừa đủ vào cùng đồ mi dưới ^[6][2]. Sau khi tra, nhắm nhẹ mắt lại để thuốc tự dàn đều khắp bề mặt nhãn cầu ^[1]. Không nên làm việc hay đọc sách sau khi tra gel vì hiện tượng mờ mắt sẽ xảy ra ^[6][2].

Vào buổi sáng hôm sau, mắt có thể xuất hiện cảm giác dính hoặc có dịch nhầy khô ở khóe mắt do cặn polyme đọng lại ^[6][5]. Hãy duy trì vệ sinh mắt sạch sẽ, chườm ấm bờ mi kết hợp mát-xa nhẹ nhàng để hỗ trợ hoạt động của tuyến meibomius ^[2]. Những người có thói quen trang điểm vùng mắt nên dùng sản phẩm làm sạch bờ mi chuyên dụng để loại bỏ triệt để mỹ phẩm, giúp mi mắt thông thoáng và hạn chế nhu cầu phải nhỏ thuốc quá nhiều ^[6]. Ngoài ra, việc đeo kính bảo vệ khi ra môi trường nhiều gió bụi cũng là giải pháp đơn giản giúp bảo tồn độ ẩm tự nhiên của mắt ^[2].

Dùng gel hoặc thuốc mỡ tra mắt ban đêm là giải pháp vượt trội giúp khắc phục nhược điểm lưu giữ ngắn của nước mắt nhân tạo dạng lỏng, bảo vệ giác mạc liên tục suốt giấc ngủ. Tuy nhiên, mỗi dạng bào chế đều có ưu thế riêng và việc kết hợp hài hòa dạng lỏng ban ngày cùng dạng gel ban đêm sẽ mang lại hiệu quả kiểm soát khô mắt tối ưu. Nếu tình trạng khô mắt kéo dài, đau rát dữ dội hoặc không cải thiện, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp nhất.