Gan nhiễm mỡ độ 1 có thể tự khỏi mà không cần dùng thuốc?

Nhiều người khi đi khám sức khỏe định kỳ bỗng giật mình nhận kết quả siêu âm kết luận "gan nhiễm mỡ độ 1". Tâm lý chung của phần lớn người bệnh là hoang mang, lo lắng tìm kiếm các loại thuốc bổ gan, thuốc giải độc hay thực phẩm chức năng đắt tiền với hy vọng "chữa khỏi" thật nhanh.

Tuy nhiên, bạn hoàn toàn không cần phải vội vã dùng thuốc. Ở giai đoạn độ 1 – giai đoạn khởi phát nhẹ nhất, các tổn thương gan hoàn toàn có thể tự phục hồi và mỡ thừa trong gan có thể biến mất nhờ những điều chỉnh khoa học và bền bỉ trong chế độ ăn uống cũng như sinh hoạt hàng ngày.

Gan nhiễm mỡ độ 1 là gì và có thể tự khỏi không?

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng chất béo tích tụ bất thường bên trong mô gan mà nguyên nhân không phải do lạm dụng đồ uống có cồn ^[1]. Thông thường, khi lượng mỡ dư thừa tích tụ vượt quá 5% đến 10% trọng lượng của lá gan thì người bệnh được xác định mắc gan nhiễm mỡ ^[2]. Hầu hết bệnh nhân trong giai đoạn đầu chỉ đơn thuần bị tích tụ mỡ ở gan, hay còn gọi là thoái hóa mỡ đơn thuần ^[2].

Ở giai đoạn gan nhiễm mỡ độ 1, tế bào gan mới chỉ chịu sự chèn ép nhẹ của các giọt mỡ li ti và chưa bị hoại tử hàng loạt hay xuất hiện các dải xơ hóa lan rộng. Tin vui cho người bệnh là hiện nay chưa có loại thuốc hóa dược đặc trị nào được chính thức phê duyệt để điều trị dứt điểm gan nhiễm mỡ ^[3]. Nền tảng điều trị cốt lõi được y học công nhận chính là việc thay đổi lối sống nhằm giảm lượng mỡ thừa tích tụ trong cơ thể ^[3]. Nhờ khả năng tái sinh kỳ diệu vốn có của tế bào gan, khi cơ thể cắt giảm được năng lượng dư thừa, lá gan sẽ tự kích hoạt cơ chế dọn dẹp mỡ và đưa chức năng gan trở lại trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh.

Cơ chế tích mỡ và khả năng tự chữa lành của lá gan

Để hiểu vì sao gan có thể tự đảo ngược tổn thương mà không cần đến thuốc, chúng ta cần nhìn vào cơ chế sinh bệnh học. Tình trạng gan nhiễm mỡ liên quan mật thiết đến hội chứng chuyển hóa và hiện tượng kháng insulin của cơ thể ^[4][2]. Kháng insulin đóng vai trò trung tâm trong cơ chế bệnh sinh, khiến mỡ từ các mô mỡ bị huy động ồ ạt và chuyển về dự trữ tại gan ^[2]. Cùng với đó, diện tích mỡ nội tạng gia tăng và các chỉ số nhân trắc học xấu đi đều thúc đẩy tình trạng gan nhiễm mỡ tiến triển ^[2][5].

Khi mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan, cơ thể sẽ sản sinh ra các chất trung gian gây viêm. Ở các giai đoạn bệnh nặng hơn, nồng độ các cytokine tiền viêm như interleukin-18 gia tăng đáng kể, trong khi cytokine kháng viêm interleukin-10 lại sụt giảm so với độ 1 ^[2]. Nếu mỡ tiếp tục ứ đọng, tình trạng viêm gan thoái hóa mỡ sẽ xuất hiện, thúc đẩy xơ hóa gan tiến triển, dẫn tới xơ gan và làm tăng tỷ lệ ung thư biểu mô tế bào gan ^[4].

Dẫu vậy, gan là một trong số ít cơ quan trong cơ thể có tiềm năng phục hồi và tái tạo vô cùng mạnh mẽ. Khi người bệnh kiểm soát lượng calo nạp vào và tăng cường vận động, độ nhạy insulin sẽ được cải thiện. Khi áp lực tích mỡ giảm đi, gan sẽ chuyển từ trạng thái tích trữ sang trạng thái oxy hóa đốt cháy chất béo dự trữ. Khi các tế bào gan giải phóng được lượng mỡ nội bào dư thừa, hiện tượng sưng phồng tế bào gan biến mất và quá trình viêm bị chặn đứng.

Khoa học chứng minh: Mỡ gan hoàn toàn có thể đảo ngược

Khả năng thoái lui của mỡ gan và tổn thương mô học đã được ghi nhận rõ ràng qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng trên khắp thế giới:

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2004 đã nhấn mạnh rằng các biện pháp giảm cân có thể giúp giảm viêm, kích thích sự thoái triển của các dải xơ hóa và thậm chí làm đảo ngược tình trạng xơ gan ở một số bệnh nhân béo phì mắc viêm gan thoái hóa mỡ ^[4]. Nghiên cứu này cũng khẳng định sinh thiết gan vẫn là tiêu chuẩn vàng để phát hiện, đánh giá phân độ và phân giai đoạn tổn thương mô học ^[4].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu bệnh học năm 2006 trên 41 bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (trong đó có 21 người thoái hóa mỡ độ 1, 15 người độ 2 và 5 người độ 3) đã phân tích chi tiết mối quan hệ giữa mô học và các chỉ số sinh hóa ^[6]. Kết quả cho thấy mức độ thoái hóa mỡ không có mối tương quan thuận với chỉ số khối cơ thể (BMI) cũng như hình ảnh siêu âm gan ^[6]. Mức độ viêm của gan có mối liên hệ thuận với men gan ALT, AST và hình ảnh siêu âm, nhưng tương quan nghịch với số lượng tiểu cầu ^[6]. Trong khi đó, giai đoạn xơ hóa của gan tương quan thuận với ALT, AST, GGT và ALP, nhưng tương quan nghịch với nồng độ triglyceride máu và tiểu cầu ^[6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng mức độ thoái hóa mỡ đơn thuần không đồng nghĩa với mức độ viêm hay xơ hóa, và sinh thiết gan là phương pháp thiết yếu để chẩn đoán chính xác ^[6].

Tại Nepal, một khảo sát cắt ngang công bố năm 2019 thực hiện trên 600 người đến khám siêu âm bụng tại Bệnh viện Đại học Y Gandaki vào tháng 9-10 năm 2017 cho thấy tỷ lệ mắc gan nhiễm mỡ lên tới 38,2% (229 ca) ^[1]. Trong số những người mắc bệnh, có 102 nam giới (chiếm 44,5%) và 127 nữ giới (chiếm 55,4%) ^[1]. Kết quả siêu âm cho thấy gan bình thường chiếm 61,8%, gan thoái hóa mỡ độ 1 phát hiện ở 24,8% số người tham gia ^[1]. Kích thước gan trung bình ở những người có gan nhiễm mỡ là 14,1 cm, và độ gan nhiễm mỡ càng cao thì kích thước gan cũng như độ tuổi trung bình của người bệnh càng tăng ^[1].

Về hiệu quả đảo ngược tổn thương khi giảm cân, một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2020 trên một bệnh nhân nam 54 tuổi có tiền sử suy giáp, đái tháo đường, tăng cholesterol và thừa cân với chỉ số khối cơ thể 27,6 kg/m2 đã chứng minh kết quả rất ấn tượng ^[3]. Bệnh nhân này ban đầu có men GGT và ferritin máu cao, siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ và đo Fibroscan cho thấy mức xơ hóa nặng F3 ^[3]. Dưới sự theo dõi của đội ngũ đa chuyên khoa gồm bác sĩ nội tiết, chuyên viên giáo dục đái tháo đường, chuyên gia dinh dưỡng và huấn luyện viên thể chất, bệnh nhân đã giảm được 15,3% tổng trọng lượng cơ thể sau 6 tháng ^[3]. Kết quả là chỉ số HbA1c giảm từ 7% xuống còn 5,6%, đặc biệt điểm xơ hóa gan trên Fibroscan đã đảo ngược hoàn toàn từ mức xơ hóa nặng F3 về mức F0 bình thường ^[3]. Báo cáo cũng trích dẫn rằng người bệnh có thể cần giảm từ 10% trọng lượng cơ thể trở lên để cải thiện rõ rệt điểm hoạt động viêm gan thoái hóa mỡ trên sinh thiết gan ^[3].

Khả năng thoái lui của gan nhiễm mỡ cũng được khẳng định trong một nghiên cứu hồi cứu năm 2019 tại Sri Lanka trên 170 bệnh nhân béo phì được can thiệp phẫu thuật thu nhỏ dạ dày ^[7]. Bệnh nhân có độ tuổi trung bình 38,1 ± 10,4 tuổi, cân nặng trung bình trước phẫu thuật là 115,0 ± 23,0 kg và BMI trung bình là 45,1 ± 6,8 kg/m2 ^[7]. Trước can thiệp, tỷ lệ mắc gan nhiễm mỡ qua siêu âm lên tới 88,7% (trong đó độ 1 chiếm 29,8%, độ 2 chiếm 58,9%) ^[7]. Sau 6 tháng giảm cân hậu phẫu, tỷ lệ gan nhiễm mỡ tổng thể đã giảm ngoạn mục xuống chỉ còn 29,4% (độ 1 còn 19,6%, độ 2 còn 9,8%) ^[7]. Đồng thời, nồng độ men gan AST giảm từ 30,4 U/L xuống 22,1 U/L và ALT giảm từ 39,1 U/L xuống 19,8 U/L ^[7].

Nghiên cứu năm 2017 tại Ai Cập trên 87 bệnh nhân gan nhiễm mỡ (gồm 31 người độ 1, 26 người độ 2, 30 người độ 3) và 47 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy chỉ số kháng insulin HOMA-IR ở các nhóm bệnh nhân đều cao hơn so với người bình thường ^[2]. Các chỉ số nhân trắc, thông số lipid (ngoại trừ cholesterol tốt HDL bị giảm) đều tăng dần theo từng mức độ bệnh ^[2]. Nhóm bệnh nhân độ 3 có nồng độ chất gây viêm IL-18 tăng vọt, trong khi IL-10 và kháng nguyên tế bào huyết tương PC-1 giảm mạnh so với nhóm bệnh nhân độ 1 ^[2]. Điều này chỉ ra rằng ở độ 1, tình trạng rối loạn viêm và kháng insulin vẫn còn ở mức nhẹ, rất thuận lợi để can thiệp phục hồi.

Đáng chú ý, một nghiên cứu cắt ngang năm 2019 trên 664 đối tượng châu Á (tuổi trung bình 53,1; 50,3% nam) có sinh thiết gan đã làm rõ đặc điểm của nhóm không béo phì (BMI dưới 25 kg/m2) ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm không béo phì có mức độ thoái hóa mỡ thấp hơn nhóm béo phì, nhưng mức độ xơ hóa khi đã tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ lại nghiêm trọng hơn ^[5]. Các yếu tố dự báo viêm gan ở người không béo bao gồm giới tính nữ (tỷ số chênh OR 2,49), nồng độ men gan ALT cao (OR 1,03), HDL thấp (OR 0,96), mắc đái tháo đường (OR 3,65) và diện tích mỡ nội tạng cao (OR 1,63 cho mỗi độ lệch chuẩn tăng) ^[5]. Yếu tố dự báo xơ hóa gan đáng kể gồm tuổi tác (OR 1,04), men gan AST cao (OR 1,02), đái tháo đường (OR 2,76) và diện tích mỡ nội tạng (OR 1,57) ^[5]. Đường kính bụng trước sau cũng là yếu tố độc lập liên quan đến viêm và xơ hóa gan ^[5].

Bên cạnh can thiệp lối sống, một số hướng nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2010 trên chuột bị gây tổn thương gan độ 1 bằng chế độ ăn thiếu methionine/choline đã ghi nhận việc sử dụng chiết xuất thảo mộc Teucrium polium giúp 80% số chuột hồi phục mỡ gan từ độ 1 về độ 0 ^[8]. Chiết xuất này làm giảm nồng độ men gan ALT, AST, ALP, hạ đường huyết, cải thiện mỡ máu và giảm tình trạng kháng insulin ^[8].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng nói trên đem lại cái nhìn rất lạc quan: gan nhiễm mỡ hoàn toàn có thể thoái lui, giảm viêm và hồi phục cấu trúc mô học khi áp lực chuyển hóa được dỡ bỏ ^[4][3][7]. Việc đưa cân nặng và lượng mỡ cơ thể về mức hợp lý giúp giảm gánh nặng tích tụ lipid trong tế bào gan, hạ thấp các men gan ALT, AST và cải thiện độ nhạy insulin ^[3][7].

Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ các giới hạn của bằng chứng hiện có. Một số nghiên cứu đảo ngược ngoạn mục đến từ những can thiệp giảm cân rất mạnh mẽ như phẫu thuật bariatric ở người béo phì nặng ^[7], hoặc phối hợp thuốc tiêm giảm cân trên từng ca bệnh cá thể ^[3]. Các dữ liệu về thảo mộc mới dừng lại ở mô hình chuột trong phòng thí nghiệm và chưa thể áp dụng tùy tiện trên người ^[8]. Đối với bệnh nhân gan nhiễm mỡ độ 1 thông thường, sự thoái lui đòi hỏi nỗ lực kiên trì thay đổi chế độ dinh dưỡng và thói quen sinh hoạt mỗi ngày chứ không thể có "phép màu" diễn ra trong ngày một ngày hai.

Những hiểu lầm thường gặp khiến bệnh thêm nặng

Hiểu lầm thứ nhất là vội vã tìm uống các loại "thuốc mát gan, thải độc gan". Hiện nay chưa có bất kỳ loại thuốc đặc trị nào được y khoa công nhận để chữa khỏi gan nhiễm mỡ ^[3]. Việc tự ý uống các loại thuốc nam, thảo dược không rõ nguồn gốc thậm chí còn có thể khiến gan phải làm việc vất vả hơn để chuyển hóa độc chất, làm tăng nguy cơ tổn thương gan cấp tính.

Hiểu lầm thứ hai là chỉ người thừa cân, béo phì mới bị gan nhiễm mỡ. Thực tế nghiên cứu cho thấy những người châu Á có chỉ số khối cơ thể bình thường (BMI dưới 25 kg/m2) vẫn có thể mắc bệnh do lượng mỡ nội tạng tích tụ nhiều ở vùng bụng ^[5]. Đáng ngại hơn, người không béo phì khi tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ lại có nguy cơ bị xơ hóa gan nghiêm trọng hơn người béo phì ^[5].

Hiểu lầm thứ ba là coi nhẹ gan nhiễm mỡ độ 1 vì nghĩ đây là "bệnh nhẹ không chết ai". Dù độ 1 là giai đoạn sớm nhất, nhưng nếu người bệnh giữ nguyên lối sống thụ động và ăn uống thừa năng lượng, bệnh sẽ âm thầm tiến triển sang viêm gan thoái hóa mỡ, kích hoạt quá trình xơ hóa tế bào gan và làm tăng nguy cơ biến chứng xơ gan hoặc ung thư gan về sau ^[4][2].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi phát hiện bệnh?

Mặc dù gan nhiễm mỡ độ 1 có thể tự đảo ngược bằng lối sống, một số đối tượng có nguy cơ cao cần được thăm khám chuyên khoa chặt chẽ và không được chủ quan tự điều trị tại nhà:

Người mắc bệnh đái tháo đường cần được theo dõi sát sao, bởi đái tháo đường là yếu tố làm tăng nguy cơ viêm gan thoái hóa mỡ lên 3,65 lần và tăng nguy cơ xơ hóa gan lên 2,76 lần ở những người không béo phì ^[5]. Những bệnh nhân có men gan ALT, AST hoặc men GGT tăng cao bất thường cũng cần được đánh giá chức năng gan cẩn thận vì nồng độ men gan phản ánh mức độ viêm và nguy cơ tổn thương xơ hóa mô gan ^[6][3][5].

Phụ nữ, người cao tuổi có kích thước gan to hoặc những người có vòng eo và đường kính bụng lớn cũng cần đặc biệt chú ý ^[1][5]. Kháng insulin và diện tích mỡ nội tạng lớn là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu khiến bệnh gan âm thầm diễn tiến xấu ^[2][5]. Những người có bệnh lý chuyển hóa nền, rối loạn mỡ máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ ăn kiêng hay tập luyện nào.

Gợi ý áp dụng thực tế để "đảo ngược" gan nhiễm mỡ độ 1

Để kích hoạt cơ chế tự phục hồi của lá gan một cách an toàn và bền vững, bạn có thể áp dụng các bước điều chỉnh lối sống cụ thể sau:

Về mục tiêu cân nặng, nếu bạn đang thừa cân, hãy đặt mục tiêu giảm dần từ 7% đến 10% trọng lượng cơ thể ^[3]. Mức giảm cân này đã được chứng minh là có thể tạo ra bước ngoặt to lớn trong việc giảm tích tụ mỡ và cải thiện các tổn thương mô học của gan ^[3]. Tránh việc nhịn ăn cực đoan vì giảm cân quá nhanh có thể gây rối loạn chuyển hóa mỡ và làm gan tổn thương nặng hơn.

Về chế độ ăn uống, cần cắt giảm triệt để đường tinh luyện, nước ngọt có ga, bánh kẹo ngọt và hạn chế tinh bột tinh chế như cơm trắng, bánh mì trắng. Tăng cường rau xanh, các loại củ quả giàu chất xơ và bổ sung nguồn chất béo không bão hòa lành mạnh để hỗ trợ cải thiện nồng độ mỡ máu và giảm kháng insulin ^[2][5]. Tuyệt đối tránh xa rượu, bia và các thức uống có cồn nhằm dỡ bỏ hoàn toàn độc tố tác động lên màng tế bào gan.

Về chế độ vận động, duy trì tối thiểu 150 phút hoạt động thể lực vừa phải mỗi tuần, chia đều thành 30 phút mỗi ngày thông qua các môn thể thao như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe hoặc tập kháng lực nhẹ nhàng. Vận động cơ bắp là phương pháp tự nhiên hiệu quả nhất giúp tiêu hao mỡ nội tạng vùng bụng và cải thiện độ nhạy của hormone insulin ^[5].

Cuối cùng, người bệnh nên chủ động tái khám và kiểm tra siêu âm gan định kỳ mỗi 6 tháng một lần ^[1][7]. Việc xét nghiệm máu kiểm tra lại các chỉ số men gan AST, ALT, GGT và mỡ máu sẽ giúp bạn theo dõi khách quan tiến trình hồi phục của lá gan ^[6][7].

Tóm lại, gan nhiễm mỡ độ 1 không phải là bản án chung thân và hoàn toàn có thể tự khỏi nếu bạn biết nắm bắt "cửa sổ vàng" phục hồi này. Hãy chủ động lắng nghe cơ thể, kiên trì thiết lập chế độ ăn uống khoa học và duy trì vận động đều đặn để giúp lá gan lấy lại sự khỏe mạnh tự nhiên.