Không ít người từng rơi vào tình huống dở khóc dở cười khi đang ngồi trong phòng họp yên tĩnh, lớp học hay thang máy thì vùng bụng bỗng phát ra những tiếng kêu "ọc ọc", "ùng ục" kéo dài. Âm thanh này vang lên ngoài tầm kiểm soát, vừa gây ngượng ngùng vừa mang lại cảm giác ấm ách, chướng tức khó chịu. Đối với những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), tình trạng bụng sôi réo liên tục không còn là chuyện thi thoảng mới gặp mà đã trở thành nỗi ám ảnh thường nhật.
Về mặt bản chất y học, âm thanh này được gọi là "borborygmi" (tiếng sôi ruột). Hiện tượng này xuất hiện khi có sự hòa trộn liên tục giữa thể tích khí và dịch tiêu hóa lỏng, sau đó luồng hỗn hợp này bị nhu động ruột bóp nghẹp và đẩy chuyển dịch qua những đoạn lòng ruột bị co thắt cục bộ. Ở người có đường tiêu hóa nhạy cảm như IBS, sự phối hợp giữa lượng khí, sự dịch chuyển của dịch và phản ứng quá mức của thành ruột khiến tiếng kêu này trở nên to hơn, dồn dập hơn và thường đi kèm cảm giác căng trướng bụng khó chịu.
Bản chất tiếng "ọc ọc": Dịch, khí và những đoạn thắt hẹp
Đường ruột của con người là một ống cơ trơn dài liên tục, bên trong luôn chứa một lượng dịch tiêu hóa nhất định cùng thức ăn đang phân giải và các bóng khí sinh học. Để đưa thức ăn đi qua hết chiều dài ruột, các lớp cơ thành ruột phải co bóp nhịp nhàng theo từng đợt sóng nhu động. Khi một đoạn ruột co bóp mạnh, hỗn hợp gồm cả chất lỏng và bọt khí bị ép chuyển động với tốc độ cao qua một lòng ống hẹp.
Hiện tượng vật lý này diễn ra tương tự như việc ta bóp mạnh một túi nước có chứa bọt khí hoặc hiện tượng bọt nước sủi mạnh trong đường ống hẹp. Khi bọt khí bị xé rách và tái hòa lẫn vào dòng dịch lỏng dưới áp lực của nhu động cơ trơn, sóng âm thanh dao động sẽ truyền qua thành bụng tạo thành tiếng "ọc ọc" mà tai người ngoài cũng có thể nghe thấy. Các triệu chứng liên quan đến khí ở đường tiêu hóa như ợ hơi, trung tiện hay chướng bụng thực chất là hệ quả của ba yếu tố chính: lượng khí sinh ra quá mức, sự rối loạn vận chuyển khí dọc theo ống tiêu hóa, hoặc do thụ thể thần kinh tại ruột cảm nhận bất thường trước một lượng khí hoàn toàn bình thường [1].
Bên cạnh đó, các vi khuẩn hội sinh cư trú trong lòng ruột cũng tham gia mật thiết vào việc duy trì và điều hòa các chức năng cảm giác và vận động của ống tiêu hóa, bao gồm cả việc thúc đẩy hoạt động đẩy thức ăn của ruột [2]. Ngược lại, nhu động ruột chính là cơ chế tự nhiên giúp quét sạch vi khuẩn dư thừa khỏi lòng ruột [2]. Khi mối liên hệ hai chiều này bị gián đoạn, sự gia tăng lên men thức ăn và sinh khí có thể góp phần làm khởi phát các triệu chứng khó chịu [2].
Bụng kêu to có phải do chứa quá nhiều khí?
Đa số bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích đều đinh ninh rằng bụng mình kêu ọc ọc liên tục và căng tức là do trong ruột đang chứa một khối lượng khí khổng lồ. Việc người bệnh luôn quy kết các khó chịu của mình cho lượng khí trong ruột đã biến yếu tố "khí đường ruột" trở thành một giả định phổ biến nhưng thiếu căn cứ xác thực [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã làm sáng tỏ mối liên hệ này bằng cách theo dõi 50 bệnh nhân có các triệu chứng không rõ nguyên nhân tương tự như hội chứng ruột kích thích sau khi thực hiện nghiệm pháp thở lactulose [4]. Các nhà nghiên cứu đã chụp X-quang bụng không chuẩn bị để chấm điểm thể tích khí thực tế trong ruột, đồng thời đo lượng khí hydro và methane qua hơi thở, kết hợp bảng câu hỏi đánh giá triệu chứng [4]. Kết quả cho thấy 84% (42/50) bệnh nhân xác nhận triệu chứng sau thử nghiệm phản ánh đúng cảm giác khó chịu thường ngày của họ [4].
Tuy nhiên, điều bất ngờ là tổng điểm triệu chứng (bao gồm đau bụng, khó chịu, tiếng sôi ruột borborygmi, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón) hoàn toàn không có mối tương quan có ý nghĩa thống kê với thể tích khí đo được trên phim X-quang (hệ số tương quan r = -0.04; P = 0.8) [4]. Đáng chú ý hơn, nhóm 13 bệnh nhân (chiếm 26%) sinh khí methane có điểm thể tích khí trung bình trên phim X-quang cao hơn rõ rệt so với nhóm không sinh khí methane (0.38 so với 0.24; P = 0.0008), nhưng tổng điểm triệu chứng khó chịu của họ lại thấp hơn (11.9 so với 18.2; P = 0.17) [4]. Nghiên cứu này đi đến kết luận rằng thể tích khí trong ruột không tương quan với cảm giác khó chịu ở bụng sau khi nạp carbohydrate, và khí đường ruột chưa hẳn là nguyên nhân chính gây ra các than phiền của bệnh nhân rối loạn chức năng tiêu hóa [4].
Nguồn gốc thực sự: Rối loạn vận chuyển và kém dung nạp khí
Nếu thể tích khí tuyệt đối không phải là thủ phạm chính, vậy điều gì khiến người bệnh IBS luôn nghe tiếng sôi ruột và cảm thấy căng tức? Câu trả lời nằm ở cơ chế rối loạn vận chuyển khí và tình trạng kém dung nạp tải lượng khí của thành ruột.
Nghiên cứu lâm sàng thực hiện năm 2001 đã tiến hành truyền liên tục một hỗn hợp khí (gồm nitơ, oxy và carbon dioxide theo tỷ lệ sinh lý tĩnh mạch) vào hỗng tràng của 20 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích và 20 người khỏe mạnh đối chứng với tốc độ 12 ml/phút trong suốt 4 giờ [5]. Lượng khí thoát ra được ghi nhận liên tục, gồm 2 giờ đầu thu thập khí thải qua đường hậu môn tự nhiên và 2 giờ sau thu thập trực tiếp trong lòng trực tràng [5]. Kết quả cho thấy sau 2 giờ đầu tiên, có tới 18 trong số 20 bệnh nhân IBS xuất hiện tình trạng ứ đọng khí (>400 ml), tăng điểm triệu chứng đường tiêu hóa (>3 điểm trên thang 0-6), hoặc tăng chu vi vòng bụng (>3 mm) [5]. Trong khi đó, ở nhóm 20 người khỏe mạnh đối chứng, chỉ có 4 người gặp tình trạng tương tự [5].
Đến giai đoạn thu thập khí trực tiếp trong lòng trực tràng, 13 trong số 17 bệnh nhân IBS vẫn tiếp tục biểu hiện các phản ứng bất thường [5]. Điều này chứng minh rằng phần lớn bệnh nhân IBS gặp trục trặc ở khả năng lưu thông, vận chuyển và dung nạp lượng khí đi qua lòng ruột [5]. Sự chậm trễ hoặc dồn ứ cục bộ khiến các bóng khí kết hợp với dịch tiêu hóa tại những đoạn ruột co thắt bất thường, tạo nên những đợt rung động âm thanh lớn [5], [3]. Hiện tượng căng trướng bụng là có thật và phản ánh đúng lượng khí đang hiện diện, nhưng việc khí bị ứ trệ và vận chuyển bất thường mới là mắt xích trực tiếp kích hoạt triệu chứng đau và sôi bụng [5], [6].
Hơn nữa, cảm giác chướng bụng (bloating) là một triệu chứng vô cùng phổ biến, có thể gặp ở 80% đến 90% số bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích [7]. Tình trạng này phối hợp với hiện tượng xáo trộn khí và dịch càng làm cho tiếng sôi ruột borborygmi trở nên rõ rệt và gây phiền toái [8], [7].
Bằng chứng khoa học về giải pháp can thiệp bằng men vi sinh
Nhằm tìm kiếm giải pháp cải thiện các triệu chứng khó chịu này, các can thiệp nhắm vào hệ vi sinh đường ruột đã được đưa vào thử nghiệm nghiêm ngặt. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược kéo dài 6 tháng vào năm 2005 đã đánh giá hiệu quả của một hỗn hợp probiotic trên 103 bệnh nhân đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích Rome I hoặc Rome II [8].
Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chỉ định sử dụng mỗi ngày một viên nang chứa hỗn hợp probiotic (gồm các chủng Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus rhamnosus LC705, Bifidobacterium breve Bb99 và Propionibacterium freudenreichii ssp. shermanii JS) hoặc viên giả dược [8]. Khi kết thúc 6 tháng can thiệp, tổng điểm triệu chứng tiêu hóa (tính chung cho các biểu hiện đau bụng, căng trướng bụng, đầy hơi và tiếng sôi ruột borborygmi) ở nhóm dùng probiotic đã giảm thấp hơn 7.7 điểm so với nhóm dùng giả dược (khoảng tin cậy 95%: -13.9 đến -1.6 điểm; P = 0.015) [8]. Mức giảm triệu chứng trung vị ở nhóm bổ sung lợi khuẩn đạt tới 42%, trong khi nhóm dùng giả dược chỉ giảm khiêm tốn 6% [8].
Đặc biệt, khi phân tích riêng rẽ từng triệu chứng lâm sàng, biểu hiện tiếng sôi ruột (borborygmi) ở nhóm sử dụng hỗn hợp probiotic đã giảm nhẹ đi rõ rệt so với nhóm giả dược với ý nghĩa thống kê rất rõ ràng (P = 0.008) [8]. Kết quả này mở ra bằng chứng vững chắc cho thấy việc tái lập cân bằng vi sinh đường ruột có thể giúp điều hòa nhu động và làm dịu các đợt sôi réo trong ổ bụng của người bệnh IBS [8].
Những hiểu lầm phổ biến và cảnh báo lạm dụng thuốc
Nhiều người khi nghe bụng sôi liên tục thường vội vã tìm mua thuốc kháng sinh để uống vì cho rằng ruột mình đang bị nhiễm khuẩn hoặc vi khuẩn sinh sôi quá mức. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế đã lên tiếng cảnh báo về quan niệm sai lầm này.
Một bài tổng quan năm 2010 đã chỉ rõ rằng mặc dù các triệu chứng chức năng như đầy hơi, căng trướng bụng, ợ hơi, tiêu chảy và táo bón ở bệnh nhân IBS từng được quy cho hội chứng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO), nhưng các phương pháp xét nghiệm dùng để xác lập mối liên hệ này đã bộc lộ nhiều điểm thiếu chính xác [7]. Hậu quả là dẫn đến việc chỉ định kháng sinh một cách tràn lan và không phù hợp [7]. Trên thực tế, kháng sinh chỉ có thể mang lại hiệu quả cho một phân nhóm bệnh nhân rất hạn chế - những người thực sự có tình trạng gia tăng quá trình lên men tại vùng đại tràng [7]. Việc tự ý uống kháng sinh không những không làm giảm tiếng sôi bụng mà còn có nguy cơ tiêu diệt các chủng vi khuẩn có lợi, làm rối loạn nghiêm trọng hệ vi sinh vật bản địa và khiến nhu động ruột trở nên bất ổn hơn [2], [7].
Bên cạnh đó, việc nhầm tưởng rằng "bụng kêu nhiều tức là thừa nhiều khí" cũng khiến bệnh nhân áp dụng các biện pháp thải khí tiêu cực hoặc kiêng khem quá mức một cách không cần thiết, trong khi gốc rễ vấn đề lại nằm ở khả năng điều phối nhu động và tính nhạy cảm của các quai ruột [4], [5].
Ai nên thận trọng và khi nào cần đi khám?
Mặc dù tiếng sôi ruột borborygmi và cảm giác đầy trướng là những biểu hiện kinh điển, lành tính của rối loạn cơ năng ruột, người bệnh tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý thực thể nguy hiểm. Việc thăm khám và đánh giá cẩn thận là bắt buộc để loại trừ các nguyên nhân bệnh lý thực thể trước khi kết luận triệu chứng chỉ do rối loạn chức năng [1].
Các nguyên nhân gây tích tụ khí và chướng bụng trên lâm sàng rất đa dạng, có thể bao gồm chứng nuốt khí (aerophagia), các quá trình tắc nghẽn hoặc bán tắc nghẽn trong lòng ruột, hội chứng không dung nạp carbohydrate, hội chứng quá phát vi khuẩn ruột non, các bệnh lý gây tổn thương cơ vận động của ruột, cho đến các rối loạn chức năng tiêu hóa như hội chứng ruột kích thích [1].
Người bệnh cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám chi tiết nếu tiếng ọc ọc trong bụng đi kèm với các dấu hiệu bất thường sau: sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân, sốt kéo dài, đi ngoài phân có lẫn máu, đau bụng dữ dội từng cơn không thuyên giảm, hoặc có sự thay đổi đột ngột về thói quen đại tiện ở người trên 50 tuổi. Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù cần tham vấn bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp hỗ trợ nào.
Gợi ý kiểm soát tiếng sôi ruột trong đời sống hằng ngày
Để kiểm soát và làm giảm sự xuất hiện của những âm thanh ọc ọc khó xử trong giao tiếp hằng ngày, người mắc hội chứng ruột kích thích có thể áp dụng các giải pháp toàn diện đã được y văn ghi nhận. Các biện pháp trị liệu hiện có đối với tình trạng rối loạn khí đường tiêu hóa bao gồm: thay đổi lối sống, điều chỉnh chế độ ăn uống, sử dụng các chế phẩm enzyme, dùng chất hấp phụ hoặc chất làm giảm sức căng bề mặt, can thiệp điều hòa hệ vi sinh đường ruột và các thuốc điều biến vận động ruột [1].
Trong ăn uống, việc nạp các loại carbohydrate dễ lên men như lactulose có thể kích hoạt quá trình sinh khí và tạo cảm giác khó chịu ở bụng [4]. Do đó, người bệnh nên chủ động ghi chép nhật ký thực phẩm để nhận biết và cắt giảm các nhóm thức ăn dễ gây lên men sinh khí mạnh trong chế độ ăn hàng ngày. Thói quen ăn chậm, nhai kỹ, hạn chế nói chuyện trong khi nhai cũng giúp giảm thiểu lượng không khí nuốt vào dạ dày [1].
Bên cạnh việc điều chỉnh thực đơn, người bệnh có thể cân nhắc bổ sung các chủng men vi sinh đường ruột đã được chứng minh hiệu quả qua nghiên cứu lâm sàng (như các chủng Lactobacillus và Bifidobacterium) với liệu trình phù hợp để hỗ trợ cải thiện tính bền vững của nhu động ruột và giảm độ ồn của tiếng sôi bụng [8]. Mọi can thiệp bằng thuốc làm thay đổi vận động ruột hoặc chế phẩm hỗ trợ đường tiêu hóa cần được trao đổi cụ thể với nhân viên y tế để đạt hiệu quả tối ưu và an toàn lâu dài [1].
Tiếng kêu "ọc ọc" trong bụng là hiện tượng vật lý tự nhiên sinh ra từ sự dịch chuyển của dòng dịch lỏng và bóng khí qua những đoạn ruột hẹp, chịu ảnh hưởng bởi sự rối loạn vận chuyển khí và tính nhạy cảm thần kinh ở người mắc IBS. Hiểu đúng bản chất khoa học sẽ giúp người bệnh giải tỏa lo âu không đáng có, tránh lạm dụng thuốc kháng sinh sai lầm và chủ động kiểm soát triệu chứng thông qua lối sống khoa học, dinh dưỡng hợp lý.
