Nhiều người truyền tai nhau mẹo hái lá trắc bách diệp nấu nước gội đầu để kích thích mọc tóc và ngăn ngừa hói đầu. Liệu phương pháp dân gian quen thuộc này có thực sự đem lại tác dụng như lời đồn? Dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận nhiều chiết xuất từ trắc bách diệp có tiềm năng hỗ trợ nang tóc phát triển, việc chỉ đun nước gội đầu thông thường khó đem lại hiệu quả tương đương.
Bên cạnh đó, dữ liệu khoa học hiện có chưa chứng minh cơ chế ức chế enzym 5-alpha reductase trực tiếp từ trắc bách diệp. Các thí nghiệm chỉ ra thảo dược này tác động đến thụ thể androgen và thúc đẩy tế bào nang tóc tăng sinh thông qua các con đường truyền tín hiệu sinh học khác [1, 2].
Cơ chế tác động qua lăng kính khoa học
Để hiểu rõ hiệu quả phục hồi tóc, các nhà nghiên cứu tập trung vào tế bào nhú bì (DPC) – nơi điều phối chu kỳ phát triển của sợi tóc. Chiết xuất lá trắc bách diệp (Platycladus orientalis) chứa nhiều nhóm hợp chất quý như flavonoid, tinh dầu và hợp chất lignan [1, 2, 3]. Các hoạt chất này giúp giảm tình trạng lão hóa tế bào nang tóc và kích hoạt các thụ thể tăng trưởng [1].
Khi tiếp xúc với tế bào nang tóc, các chiết xuất từ dược liệu này kích thích thụ thể yếu tố tăng trưởng FGFR1, VEGFR2/3 cũng như enzym nội bào ACK1 và HCK [1]. Quá trình này giúp gia tăng biểu hiện của các yếu tố kích thích mọc sợi tóc như bFGF, KGF và VEGF [1]. Đồng thời, chiết xuất làm giảm phân tử ức chế DKK1 và kích hoạt chuỗi truyền tín hiệu Wnt/beta-catenin, tạo điều kiện thuận lợi cho mầm tóc phát triển [1, 2].
Đối với rụng tóc nội tiết tố, hợp chất (7E)-7,8-Dehydroheliobuphthalmin phân lập từ trắc bách diệp giúp ức chế sự biểu hiện của thụ thể androgen (AR) trong mô hình nuôi cấy tế bào nhú bì chịu tác động bởi dihydrotestosterone [2]. Nhờ can thiệp vào thụ thể androgen thay vì ức chế enzym 5-alpha reductase, thảo dược vẫn hạn chế được tác động tiêu cực của hormone gây teo nang tóc [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm
Năm 2024, một nghiên cứu trên tế bào nhú bì người cho thấy chiết xuất lá trắc bách diệp giàu quercitrin kích thích mạnh mẽ sự tăng sinh tế bào [1]. Dược liệu làm giảm biểu hiện gen lão hóa p16 và p21, từ đó thúc đẩy tế bào nhân lên mạnh hơn [1]. Đánh giá khi thoa ngoài da trong 12 tuần chỉ ra dịch chiết giúp phát triển sợi tóc trưởng thành nhờ kích hoạt ACK1 và gia tăng KGF [1].
Trước đó, nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm tinh dầu trắc bách diệp trên tế bào DPC và chuột C57BL/6 trong 28 ngày [3]. Nồng độ tinh dầu 100 microgam/ml giúp tăng sinh tế bào nhú bì lên 239,8%, vượt trội so với đối chứng (100%) và dung dịch minoxidil (130,3%) sau 48 giờ nuôi cấy [3]. Khi bôi liều 0,2 g/kg trên chuột, tinh dầu giúp kéo dài giai đoạn phát triển (anagen) của nang tóc, cho chiều dài sợi lông vượt trội hơn nhóm dùng minoxidil 2% [3]. Nghiên cứu xác định được 34 thành phần chiếm 81,9% tổng lượng tinh dầu [3].
Năm 2016, hoạt chất cedrol tách chiết từ lá trắc bách diệp được bôi ngoài da trên chuột cạo lông ở các nồng độ 10, 20 và 30 mg/ml trong 21 ngày [4]. Nhóm bôi cedrol 30 mg/ml kích thích mọc lông nhanh hơn đối chứng và minoxidil 2% ở cả chuột đực lẫn cái [4]. Chiều dài sợi lông ở chuột cái đạt 11,07 mm (so với 8,87 mm ở đối chứng và 9,94 mm ở minoxidil 2%), đồng thời trọng lượng lông đạt 42,6 mg ở chuột đực và 45,2 mg ở chuột cái [4].
Nghiên cứu năm 2013 dùng nước sắc nóng trắc bách diệp bôi lên lưng chuột C57BL/6 N đang ở pha nghỉ (telogen) [5]. Kết quả mô bệnh học chứng minh dịch chiết cảm ứng nang tóc bước vào pha anagen sớm hơn và duy trì pha này lâu hơn nhóm đối chứng hay nhóm dùng minoxidil 1% [5]. Cả kích thước và số lượng nang tóc đều gia tăng nhờ sự biểu hiện sớm của protein beta-catenin và Sonic hedgehog (Shh) [5].
Năm 2024, nghiên cứu về flavonoid từ trắc bách diệp cho thấy tác dụng thu dọn gốc tự do hydroxyl ở tế bào sừng và giảm tác hại tia cực tím đối với tóc rụng do nội tiết [6]. Thảo dược giúp giảm 59,72% lượng lipid bị oxy hóa mất đi, giảm hao hụt protein 191,1 microgam/g và giảm hao hụt tryptophan 15,03%, bảo vệ độ bền của sợi tóc [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các nghiên cứu thực nghiệm đem lại tín hiệu khả quan về khả năng bảo vệ sợi tóc trước bức xạ UV và duy trì chu kỳ sinh trưởng của nang tóc [5, 8]. Việc phân lập thành công các đơn chất như cedrol hay (7E)-7,8-Dehydroheliobuphthalmin mở ra triển vọng phát triển các chế phẩm hỗ trợ rụng tóc do nội tiết tố [2, 6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hầu hết dữ liệu hiện nay đều thực hiện trên ống nghiệm, nuôi cấy tế bào hoặc động vật gặm nhấm [1, 2, 3, 6, 8]. Cấu trúc nang tóc người phức tạp hơn nhiều so với chuột, và tỷ lệ thẩm thấu qua da đầu người cũng khác biệt. Các tài liệu hiện có chưa cung cấp thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người hói đầu để khẳng định liều lượng điều trị chuẩn xác.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng trắc bách diệp
Nhiều người lầm tưởng đun một nắm lá trắc bách diệp lấy nước gội đầu sẽ giải quyết dứt điểm hói đầu di truyền. Thực tế, các hoạt chất quý như tinh dầu, cedrol hay flavonoid khó tan hoàn toàn trong nước thường và nồng độ đạt được rất thấp [3, 5, 6]. Hơn nữa, việc gội và xả nước ngay khiến thời gian tiếp xúc trên da đầu quá ngắn, hoạt chất không kịp thẩm thấu tới tận nhú bì nang tóc.
Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo dược này ức chế trực tiếp enzym 5-alpha reductase để chặn đứng hormone DHT. Bằng chứng khoa học mới nhất chỉ xác nhận hợp chất từ trắc bách diệp can thiệp thông qua việc làm giảm thụ thể androgen (AR) và đường truyền tín hiệu Wnt/beta-catenin [2]. Do đó, người bệnh không nên tự ý bỏ qua các phương pháp điều trị y khoa chính thống.
Một công bố năm 2025 cũng chỉ ra rằng các hoạt chất từ lá trắc bách diệp rất khó tự vượt qua lớp sừng để vào trung bì [7]. Các nhà khoa học phải sử dụng hệ thống vi kim từ hydrogel hyaluronic acid để xuyên qua lớp sừng, đưa dịch chiết vào sâu giúp dọn gốc tự do và kích hoạt đường Wnt/beta-catenin [7]. Điều này chứng minh nước gội thô sơ bôi ngoài bề mặt khó lòng mang lại kết quả như kỳ vọng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có làn da nhạy cảm hoặc đang mắc viêm da tiết bã, nấm da đầu, trầy xước cần cẩn trọng khi dùng các loại nước lá tự nấu. Nhựa cây và các tạp chất chưa qua tinh chế dễ gây viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc bít tắc nang lông, khiến tình trạng rụng tóc thêm trầm trọng.
Người rụng tóc từng mảng do bệnh tự miễn, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn từ thảo dược này; dữ liệu hiện có trên tế bào và động vật khỏe mạnh [1, 2, 3, 6]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu.
Gợi ý áp dụng thực tế chăm sóc tóc
Nếu muốn tận dụng trắc bách diệp trong chăm sóc tóc, người dùng nên tìm các sản phẩm tinh chất dưỡng da đầu chuyên dụng chứa chiết xuất chuẩn hóa, được kiểm nghiệm an toàn từ nhà sản xuất uy tín. Các sản phẩm bôi lưu lại trên da đầu giúp tăng khả năng hấp thu hoạt chất hơn so với dầu gội xả trôi nhanh.
Đối với việc nấu nước lá tại nhà, chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ vệ sinh tóc với lượng lá vừa phải, không nấu nước quá đặc và phải để nguội trước khi sử dụng. Luôn thử một lượng nhỏ nước lá lên vùng da cổ tay trong 24 giờ để kiểm tra phản ứng dị ứng trước khi gội trực tiếp lên da đầu. Khi có dấu hiệu rụng tóc nhiều kéo dài, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để xác định đúng nguyên nhân thay vì lạm dụng thảo dược.
Tóm lại, trắc bách diệp sở hữu nhiều hoạt chất có tiềm năng nuôi dưỡng nang tóc và bảo vệ sợi tóc đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, việc đun nấu gội đầu thông thường khó đem lại tác động điều trị rõ rệt do hạn chế về độ thẩm thấu. Người dùng cần nhìn nhận thảo dược một cách khoa học, duy trì chế độ sinh hoạt cân bằng và tuân thủ phác đồ y khoa khi gặp các vấn đề rụng tóc nghiêm trọng.
