Nhiều người sau khi khỏi các triệu chứng sốt, nghẹt mũi do cảm cúm vẫn phải đối mặt với những cơn ho khan dai dẳng suốt nhiều tuần lễ. Tình trạng này khiến người bệnh lo lắng không biết phổi của mình có gặp tổn thương nghiêm trọng hay chuyển thành biến chứng nặng hay không.

Thực tế, ho sau khi hết cảm cúm đa phần là ho hậu nhiễm trùng lành tính do niêm mạc hô hấp tăng tính nhạy cảm, nhưng nếu kéo dài trên 3 đến 8 tuần hoặc đi kèm dấu hiệu bất thường, người bệnh cần đi khám để loại trừ các bệnh lý phức tạp như hen dạng ho hay viêm phế quản co thắt.

Ho dai dẳng sau cảm cúm: Khi nào là bình thường?

Sau đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên, hiện tượng sốt, nghẹt mũi và chảy nước mũi thường biến mất sau vài ngày, nhưng phản xạ ho có thể tiếp tục tồn tại kéo dài [1]. Cơn ho được kích hoạt như một cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể nhằm ngăn chặn sự lây lan của các tác nhân virus từ đường hô hấp trên xuống các cơ quan sâu hơn [1]. Khi phản xạ bảo vệ này phản ứng quá mức, nó sẽ trở thành một tình trạng bệnh lý gây phiền toái [1].

Theo phân loại y khoa, triệu chứng ho được chia theo thời gian thành ba giai đoạn rõ rệt: ho cấp tính kéo dài dưới 3 tuần, ho bán cấp từ 3 đến 8 tuần và ho mạn tính kéo dài trên 8 tuần [2]. Ho hậu nhiễm trùng được định nghĩa chính xác là tình trạng ho kéo dài từ 3 đến 8 tuần sau đợt viêm đường hô hấp trên [3]. Thông thường, ho sau cảm lạnh chỉ nên diễn ra trong vài ngày rồi tự khỏi; nhưng một khi kéo dài quá 3 tuần, nó chuyển thành ho dai dẳng sau nhiễm trùng [4].

Tình trạng này thường đi kèm cảm giác ngứa ngáy, châm chích khó chịu ở cổ họng, khiến người bệnh liên tục gặp các cơn ho kịch phát [4]. Dù đa số là lành tính, cơn ho kéo dài gây cản trở lớn đến sinh hoạt hàng ngày, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất, tinh thần cũng như làm tăng chi phí y tế [3].

Vì sao đường thở vẫn kích ứng dù virus đã sạch?

Ngay cả khi hệ miễn dịch đã tiêu diệt hoàn toàn virus cảm cúm, tình trạng quá mẫn của đường thở vẫn có thể tiếp diễn [1]. Nhiễm trùng do virus kích hoạt phản ứng viêm và trung gian cho sự tăng nhạy cảm ho, dẫn đến các cơn ho bán cấp hoặc mạn tính [1]. Hiện tượng viêm này cũng tương tự như các quá trình viêm xảy ra trong đợt cấp của bệnh hen suyễn hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính [3].

Bên cạnh tổn thương tại phế quản, hiện tượng tăng đáp ứng đường thở ngoài lồng ngực cũng đóng vai trò là cơ chế quan trọng gây ho kéo dài [5]. Tình trạng này phản ánh sự tắc nghẽn luồng khí biến đổi ngoài lồng ngực khi tiếp xúc với các kích thích hô hấp, biểu hiện qua sự sụt giảm luồng khí hít vào [5]. Cơ chế này cũng thường gặp ở những người bị ho do thuốc ức chế men chuyển, viêm mũi xoang hoặc trào ngược dạ dày thực quản [5].

Khi đường thở bị quá mẫn, chỉ cần một thay đổi nhỏ như hít phải không khí lạnh, bụi bẩn, khói thuốc hay mùi hương nồng cũng có thể kích hoạt chuỗi phản xạ ho liên hồi [2]. Người bệnh rơi vào vòng luẩn quẩn: càng ho nhiều, niêm mạc họng càng trầy xước và viêm nhiễm, dẫn đến ho dai dẳng không dứt [4].

Bằng chứng khoa học về các nguyên nhân gây ho bán cấp

Để hiểu rõ tỷ lệ lành tính so với các biến chứng thực sự, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá nhóm bệnh nhân ho kéo dài.

Năm 2021, một nghiên cứu hồi cứu tại các phòng khám ban đầu đã khảo sát 195 bệnh nhân đến khám vì triệu chứng ho [6]. Kết quả chẩn đoán ghi nhận: ho hậu nhiễm trùng chiếm tỷ lệ cao nhất với 50,8% (99 bệnh nhân), tiếp theo là hen thể ho chiếm 20,5% (40 bệnh nhân), hội chứng ho đường hô hấp trên chiếm 14,4% (28 bệnh nhân) và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính chiếm 5,6% (11 bệnh nhân) [6]. Nghiên cứu này chỉ ra một đặc điểm quan trọng: có tới 93% bệnh nhân hen thể ho từng có tiền sử bị các đợt ho kéo dài tái phát nhiều lần, trong khi tỷ lệ này ở nhóm ho hậu nhiễm trùng chỉ là 12% [6]. Việc không có tiền sử ho kéo dài tái phát giúp dự đoán ho hậu nhiễm trùng với độ chính xác vừa phải, đạt diện tích dưới đường cong là 0,87 [6]. Ngược lại, tiền sử có các đợt ho kéo dài tái phát giúp dự đoán hen thể ho với diện tích dưới đường cong là 0,76 [6].

Tuy nhiên, bức tranh lâm sàng có thể thay đổi tùy thuộc vào tuyến điều trị. Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Nhật Bản theo dõi tiến cứu 148 bệnh nhân bị ho bán cấp (từ 3 đến 8 tuần) tại các phòng khám hô hấp chuyên khoa [7]. Nghiên cứu ghi nhận có tới 68,3% (97 bệnh nhân) bị ho bán cấp tiến triển thành ho mạn tính kéo dài trên 8 tuần [7]. Đáng chú ý, các nguyên nhân chính gây ho bán cấp trong nhóm bệnh nhân này lần lượt là: hen thể ho (44 người), ho dị ứng atopy (24 người), hội chứng xoang phế quản (13 người) và ho hậu nhiễm trùng chỉ có 7 người [7]. Nghiên cứu tại Nhật Bản kết luận rằng ho hậu nhiễm trùng có thể ít phổ biến hơn nhận định trước đây ở tuyến chuyên khoa, và hen thể ho kết hợp với ho dị ứng chính là tiền đề dẫn đến ho mạn tính khó trị [7].

Sự khác biệt giữa hai nghiên cứu này cho thấy: ở giai đoạn sớm tại y tế ban đầu, ho hậu nhiễm trùng chiếm đa số [6]; nhưng nếu cơn ho kéo dài dai dẳng và không thuyên giảm, nguy cơ cao bệnh nhân đang mắc phải các biến chứng như hen phế quản thể ho hoặc viêm phế quản dị ứng cần điều trị đặc hiệu [7].

Ngoài các nguyên nhân trên, một báo cáo ca bệnh năm 2008 đã ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 60 tuổi không hút thuốc, nhập viện cấp cứu vì ho khan kéo dài sau đợt viêm đường hô hấp dưới do vi khuẩn Mycoplasma pneumoniae [5]. Người bệnh bị ho nặng kèm khó thở và mệt mỏi, được xác định cơ chế ho mạn tính là do tăng đáp ứng đường thở ngoài lồng ngực và đã đáp ứng điều trị phục hồi chức năng giọng nói [5].

Các nghiên cứu điều trị: Thuốc hay liệu pháp tự nhiên?

Việc tìm kiếm giải pháp điều trị cho chứng ho hậu nhiễm trùng vẫn là một thách thức y khoa, bởi các lựa chọn điều trị hiện nay chỉ đem lại hiệu quả thấp hoặc trung bình [4].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được đề cập năm 2020 cho thấy, 6 thử nghiệm đánh giá các phác đồ thuốc khác nhau (gồm fluticasone dạng hít, budesonide dạng hít, salbutamol kết hợp ipratropium-bromide, montelukast, thuốc chủ vận thụ thể opioid giảm đau, codeine và gelatin) đều không cho thấy lợi ích rõ ràng đối với người bệnh và hầu hết nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao [3]. Trước thực tế này, thử nghiệm OSPIC tại Thụy Sĩ đã được thiết kế ngẫu nhiên mù ba để đánh giá hiệu quả của phác đồ 5 ngày dùng corticosteroid đường uống so với giả dược trên 204 bệnh nhân trưởng thành bị ho kéo dài từ 3 đến 8 tuần sau nhiễm trùng hô hấp [3].

Trong khi các thuốc kháng viêm đường uống vẫn đang được nghiên cứu thêm, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi thực hiện từ năm 2008 đến 2011 tại Bệnh viện Đại học Baqiyatallah (Iran) trên 97 bệnh nhân trưởng thành bị ho dai dẳng sau nhiễm trùng trên 3 tuần đã mang lại kết quả bất ngờ [8]. Bệnh nhân được chia thành 3 nhóm dùng hỗn dịch pha nước ấm uống mỗi 8 giờ trong vòng một tuần: nhóm 1 dùng hỗn hợp mật ong và cà phê, nhóm 2 dùng thuốc steroid toàn thân (prednisolone), và nhóm 3 dùng hoạt chất guaifenesin làm nhóm chứng [8].

Kết quả cho thấy điểm số cơn ho của nhóm mật ong kết hợp cà phê giảm ngoạn mục từ 2,9 trước điều trị xuống 0,2 sau điều trị (p < 0,001) [8]. Nhóm dùng steroid chỉ giảm từ 3,0 xuống 2,4 (p < 0,05), trong khi nhóm đối chứng guaifenesin gần như không thay đổi với điểm số từ 2,8 xuống 2,7 (p > 0,05) [8]. Phân tích thống kê khẳng định hiệu quả giảm tần suất cơn ho của mật ong kết hợp cà phê vượt trội rõ rệt so với nhóm dùng steroid toàn thân [8]. Mặc dù nghiên cứu này có cỡ mẫu hạn chế ở 97 người, nó mở ra hướng can thiệp lành tính hỗ trợ giảm kích ứng họng tại nhà [8].

Dấu hiệu cảnh báo: Khi nào cơn ho không còn là lành tính?

Phần lớn ho sau cảm cúm sẽ tự thoái lui dần khi niêm mạc phục hồi, nhưng người bệnh không được chủ quan trước các dấu hiệu nguy hiểm [4].

Ho kéo dài trên 8 tuần sẽ chính thức bước vào giai đoạn ho mạn tính, lúc này nguyên nhân thường phức tạp và cần sự can thiệp chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa [2]. Theo danh mục nguyên nhân lâm sàng, cơn ho mạn tính có thể xuất phát từ các bệnh lý nghiêm trọng như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn, giãn phế quản, u tân sinh, bệnh phổi kẽ hoặc các bệnh lý tim mạch như suy thất trái, hẹp van hai lá làm tăng áp lực nhĩ trái [2]. Ngoài ra, nhiễm trùng dai dẳng như lao phổi hay ho gà cũng là nguyên nhân gây ho kéo dài cần điều trị kịp thời [2].

Người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện kiểm tra nếu nhận thấy các dấu hiệu sau:

  • Ho kéo dài vượt quá mốc 8 tuần mà không có xu hướng thuyên giảm [2].
  • Cơn ho đi kèm khó thở dữ dội, đau ngực hoặc khó thở khi nằm [3, 6].
  • Có tiền sử các đợt ho kéo dài lặp đi lặp lại nhiều lần trong quá khứ, dấu hiệu cảnh báo bệnh hen thể ho [6].
  • Đang sử dụng các loại thuốc điều trị như thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển, một nguyên nhân phổ biến gây ho kéo dài [3, 6].
  • Có triệu chứng nghi ngờ trào ngược dạ dày thực quản hoặc hội chứng chảy dịch mũi sau [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị ho dai dẳng

Hiểu lầm tai hại nhất là lạm dụng kháng sinh để dập tắt cơn ho sau cảm cúm. Các đợt ho hậu nhiễm trùng thường xuất phát từ phản ứng quá mẫn sau nhiễm virus hoặc cơ chế viêm tăng đáp ứng đường thở, nơi mà vi khuẩn không còn hiện diện [4, 6]. Uống kháng sinh trong trường hợp này không mang lại tác dụng giảm ho mà còn gây rối loạn vi sinh đường ruột và gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua thuốc chống viêm corticoid đường uống để uống kéo dài. Mặc dù viêm là cơ chế bệnh sinh của ho kéo dài, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn đang đánh giá cẩn trọng hiệu quả thực tế và việc tự dùng steroid toàn thân tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng [3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mọi cơn ho kéo dài sau cảm cúm đều là "ho gió" bình thường và sẽ tự khỏi. Như nghiên cứu năm 2024 tại Nhật Bản đã chỉ ra, có đến hơn 68% bệnh nhân ho bán cấp đã chuyển thành ho mạn tính do các bệnh lý tiềm ẩn như hen suyễn dạng ho hay viêm phế quản dị ứng chưa được phát hiện [7].

Những nhóm người cần đặc biệt thận trọng

Một số đối tượng khi bị ho khan kéo dài sau ốm cần được bác sĩ thăm khám sớm hơn thông thường:

  • Người có tiền sử dị ứng, viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn: Nhóm này có cơ địa đường thở tăng nhạy cảm và rất dễ chuyển từ ho bán cấp thành ho mạn tính khó chữa [3, 8].
  • Người từng có các đợt ho dai dẳng tái phát trong tiền sử: Đây là dấu hiệu lâm sàng có giá trị dự đoán cao đối với bệnh hen thể ho [6].
  • Người cao tuổi hoặc có bệnh nền tim mạch: Tình trạng ho có thể liên quan đến các vấn đề huyết động như tăng áp lực buồng tim hay tác dụng phụ của thuốc tim mạch [2].
  • Người hút thuốc lá hoặc có tiền sử bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính: Khói thuốc làm trầm trọng thêm tình trạng viêm đường thở dai dẳng [2].

Chăm sóc tại nhà và hướng xử trí đúng cách

Khi bị ho khan sau đợt cảm cúm thông thường, nếu chưa xuất hiện các dấu hiệu báo động, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp làm dịu đường hô hấp.

Dựa trên nghiên cứu lâm sàng, việc sử dụng mật ong kết hợp cà phê pha với nước ấm uống mỗi 8 giờ trong một tuần có thể hỗ trợ giảm triệu chứng ho hiệu quả và an toàn hơn việc tự ý dùng thuốc kháng viêm steroid [8]. Bên cạnh đó, người bệnh cần uống đủ nước ấm để giữ ẩm biểu mô vòm họng và đường hô hấp.

Cần chủ động tránh xa các yếu tố kích thích trực tiếp như khói thuốc lá, bụi bẩn, hóa chất tẩy rửa nồng gắt, không khí máy lạnh quá lạnh và khô, hoặc nước clo trong hồ bơi, vì chúng trực tiếp làm kích hoạt phản xạ co thắt phế quản [2]. Đeo khẩu trang khi ra ngoài đường là thói quen đơn giản giúp giảm bớt lượng dị nguyên và khí lạnh hít vào đường thở [2].

Nếu cơn ho không thuyên giảm sau 3 đến 8 tuần hoặc có xu hướng nặng lên, người bệnh cần dừng việc tự điều trị tại nhà và đến gặp bác sĩ chuyên khoa hô hấp để được đo chức năng hô hấp và chẩn đoán chính xác [1, 8].

Lời kết

Ho khan kéo dài sau cảm cúm là triệu chứng rất phổ biến, phần lớn do niêm mạc đường thở bị tăng tính kích ứng sau đợt tấn công của virus hô hấp [4, 7]. Tuy vậy, ranh giới giữa một cơn ho hậu nhiễm trùng lành tính tự khỏi và một bệnh lý tiềm ẩn như hen dạng ho hay viêm đường thở dị ứng đòi hỏi người bệnh phải chú ý theo dõi sát sao về mặt thời gian và các triệu chứng cảnh báo đi kèm [5, 8]. Chủ động thăm khám y tế khi cơn ho kéo dài quá giới hạn là cách tốt nhất để bảo vệ chức năng hô hấp và nâng cao chất lượng cuộc sống [1, 3].