Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, những cơn ho dai dẳng do nhiễm trùng đường hô hấp trên thường khiến người bệnh mệt mỏi, mất ngủ. Trước tình trạng này, nhiều gia đình phân vân giữa việc tự pha mật ong nước ấm hay tìm đến các loại siro ho không kê đơn tại hiệu thuốc.
Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy mật ong có hiệu quả giảm ho tương đương hoặc nhỉnh hơn một số thành phần siro ho phổ biến như dextromethorphan hay diphenhydramine [1] [2]. Mật ong giúp làm dịu triệu chứng nhiễm trùng hô hấp trên và giảm tần suất ho tốt hơn so với việc không can thiệp [3] [1].
Cơ chế tự nhiên giúp xoa dịu đường thở
Cơn ho thực chất là phản xạ bảo vệ của hệ hô hấp nhằm tống xuất chất tiết ứ đọng và dị vật ra ngoài cơ thể [4]. Tình trạng viêm đường hô hấp trên có thể bắt nguồn từ nhiễm vi khuẩn, virus hoặc do các yếu tố kích thích và dị nguyên [4]. Khi niêm mạc họng bị tổn thương, bề mặt này trở nên nhạy cảm và dễ kích hoạt phản xạ co thắt liên tục.
Mật ong chứa các đặc tính kháng khuẩn tự nhiên, được các hướng dẫn y tế ghi nhận như một biện pháp hỗ trợ kiểm soát ho cấp tính ở trẻ nhỏ [3]. Khi uống mật ong pha nước ấm, độ sánh đặc của dung dịch giúp bao phủ lớp niêm mạc đang sưng rát, làm dịu kích ứng tại chỗ. Môi trường ấm ẩm cũng góp phần giảm cảm giác ngứa họng và hỗ trợ làm dịu cơn co thắt cơ trơn phế quản.
Dữ liệu từ các tổng quan hệ thống quốc tế
Nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã đánh giá tác động lâm sàng của mật ong đối với các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên [5] [3]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu trong tổng số 1.345 hồ sơ được sàng lọc [3]. Kết quả cho thấy mật ong vượt trội hơn so với chăm sóc thông thường ở điểm số triệu chứng kết hợp (khác biệt trung bình -3,96; khoảng tin cậy 95% CI -5,42 đến -2,51 từ 3 nghiên cứu) [3].
Bên cạnh đó, mật ong làm giảm tần suất ho với khác biệt trung bình chuẩn hoá SMD -0,36 (95% CI -0,50 đến -0,21 từ 8 nghiên cứu) và giảm độ nghiêm trọng của cơn ho với SMD -0,44 (95% CI -0,64 đến -0,25 từ 5 nghiên cứu) [3]. Khi so sánh trực tiếp với giả dược trên 2 nghiên cứu, mật ong mang lại hiệu quả giảm triệu chứng kết hợp với SMD -0,63 (95% CI -1,44 đến 0,18) [3]. Trước đó, một đánh giá y học thực chứng năm 2009 cũng xác nhận mật ong có tác dụng làm giảm triệu chứng ho ở trẻ em bị nhiễm trùng đường hô hấp trên [5].
Các tổng quan Cochrane về ho cấp tính ở trẻ em cũng đưa ra các bằng chứng định lượng cụ thể [6] [2]. Tổng quan Cochrane năm 2010 phân tích thử nghiệm trên 108 trẻ cho thấy mật ong giảm tần suất ho tốt hơn không điều trị với khác biệt trung bình MD -0,99 (95% CI -1,63 đến -0,35), giảm mức độ ho gây phiền toái với MD -0,93 (95% CI -1,76 đến -0,10) và cải thiện giấc ngủ của trẻ với MD -0,92 (95% CI -1,77 đến -0,07), dù không tạo khác biệt có ý nghĩa ở độ nghiêm trọng của cơn ho với MD -0,69 (95% CI -1,46 đến 0,07) [6]. Đến năm 2012, tổng quan cập nhật gồm 2 thử nghiệm trên 265 trẻ chỉ ra mật ong giảm tần suất ho tốt hơn không điều trị với MD -1,07 (95% CI -1,53 đến -0,60 trên 154 trẻ) [2].
So sánh mật ong với dextromethorphan và diphenhydramine
Để trả lời câu hỏi liệu mật ong có vượt trội hơn thuốc ho không kê đơn, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối đầu trực tiếp [1] [4] [2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2007 được thực hiện trên 105 trẻ từ 2 đến 18 tuổi bị nhiễm trùng hô hấp trên kéo dài từ 7 ngày trở xuống [1]. Trẻ được cho dùng một liều duy nhất gồm mật ong kiều mạch, siro dextromethorphan hương mật ong hoặc không điều trị vào thời điểm 30 phút trước khi ngủ [1].
Kết quả đánh giá qua bảng hỏi chuẩn hóa cho thấy mật ong luôn đạt điểm cải thiện tốt nhất, trong khi nhóm không điều trị đạt điểm thấp nhất [1]. Mật ong vượt trội đáng kể so với không điều trị về việc giảm tần suất ho và điểm tổng hợp, trong khi thuốc dextromethorphan không tốt hơn nhóm không điều trị ở bất kỳ tiêu chí nào [1]. Khi so sánh trực diện giữa mật ong và dextromethorphan, nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [1]. Tổng quan Cochrane năm 2012 cũng đồng thuận với bằng chứng chất lượng trung bình rằng mật ong không có sự khác biệt đáng kể so với dextromethorphan trong giảm tần suất ho (MD -0,07; 95% CI -1,07 đến 0,94 trên 149 trẻ) [2].
Đối với hoạt chất kháng histamin diphenhydramine thường có trong siro ho đêm, một thử nghiệm lâm sàng năm 2017 trên 87 bệnh nhân nhi chia làm 3 nhóm: dùng mật ong loại 1 (42 trẻ), mật ong loại 2 (25 trẻ) hoặc siro diphenhydramine (20 trẻ) trong 2 đêm liên tiếp [4]. Kết quả cho thấy cả 3 nhóm đều giảm điểm triệu chứng ho sau can thiệp, nhưng mật ong loại 1 vượt trội hơn diphenhydramine ở tất cả các khía cạnh ngoại trừ tần suất ho, còn mật ong loại 2 hiệu quả hơn diphenhydramine ở mọi mặt ngoại trừ chất lượng giấc ngủ của trẻ [4]. Dữ liệu từ tổng quan năm 2012 cũng ghi nhận bằng chứng chất lượng thấp cho thấy mật ong nhỉnh hơn một chút so với diphenhydramine về việc hạ tần suất ho (MD -0,57; 95% CI -0,90 đến -0,24 trên 80 trẻ) [2].
Thử nghiệm đối chứng với salbutamol và giả dược
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2014 tại phòng cấp cứu nhi đã so sánh hiệu quả giữa mật ong, thuốc giãn phế quản salbutamol và giả dược trên 145 trẻ từ 1 đến 12 tuổi bị cảm lạnh thông thường [7]. Nghiên cứu phân bổ 57 trẻ dùng mật ong, 43 trẻ dùng salbutamol và 45 trẻ dùng giả dược, theo dõi liên tục trong 5 ngày bằng phỏng vấn qua điện thoại [7].
Kết quả chỉ ra rằng mật ong làm giảm đáng kể điểm triệu chứng trung bình vào ngày thứ ba (p < 0,001) và duy trì ưu thế vượt trội so với giả dược trong suốt 5 ngày (p < 0,002) [7]. Mật ong luôn đạt điểm cải thiện cao nhất trên từng triệu chứng đơn lẻ lẫn tổng thể, trong khi salbutamol và giả dược có kết quả kém nhất [7]. Khi phân tích từng cặp, mật ong tốt hơn hẳn giả dược nhưng không có khác biệt thống kê với salbutamol (p = 0,478), trong khi bản thân salbutamol không đem lại lợi ích nào vượt trội hơn so với việc dùng giả dược [7].
Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm đều cho thấy tác dụng dược lý vượt bậc của mật ong [8]. Một nghiên cứu đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi có kiểm soát giả dược thực hiện từ tháng 11/2021 đến tháng 2/2022 tại 13 phòng khám nhi ở Nhật Bản trên 161 bệnh nhân từ 1 đến 5 tuổi bị ho dưới 7 ngày [8]. Trẻ được cho dùng mật ong keo (78 trẻ) hoặc siro giả dược hương mật ong (83 trẻ) trước giờ ngủ 1 tiếng trong 2 đêm liên tiếp [8]. Cả hai nhóm đều ghi nhận sự cải thiện về ho đêm và giấc ngủ, nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng mật ong và nhóm dùng siro giả dược, cho thấy mật ong không thể hiện tác dụng dược lý vượt trội hơn siro làm ngọt [8].
Điểm mạnh và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy mật ong có giá trị sử dụng cao nhờ chi phí rẻ, mức độ sẵn có rộng rãi và là giải pháp tiềm năng giúp hạn chế tình trạng lạm dụng kháng sinh không cần thiết cho nhiễm trùng hô hấp trên [3]. Việc giảm kê đơn kháng sinh bừa bãi là yếu tố sống còn nhằm kiểm soát nguy cơ gia tăng kháng kháng sinh trong chăm sóc ban đầu [3].
Mặc dù vậy, người dùng cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của hệ thống dữ liệu [3] [8] [2]. Đa phần các nghiên cứu so sánh dựa trên báo cáo chủ quan qua bảng hỏi của phụ huynh thay vì thiết bị đếm cơn ho chuyên dụng [1] [4] [7]. Nguy cơ sai lệch tổng thể trong các tổng quan vẫn ở mức trung bình đến cao, cỡ mẫu nhiều nghiên cứu còn nhỏ và kết quả đối chứng giả dược ở trẻ nhỏ cho thấy tác dụng tâm lý hoặc độ ngọt của siro cũng đóng vai trò xoa dịu đáng kể [3] [8] [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mật ong trị ho
Nhiều người lầm tưởng mật ong là thần dược có khả năng tiêu diệt tận gốc mọi mầm bệnh gây viêm đường hô hấp. Thực tế, mật ong chỉ được chứng minh có hiệu quả hỗ trợ giảm nhẹ các triệu chứng bề mặt như tần suất ho, độ phiền toái và hỗ trợ giấc ngủ do cảm lạnh hoặc nhiễm trùng hô hấp trên [5] [3] [1].
Một sai lầm khác là quan niệm siro ho tân dược luôn mang lại hiệu lực mạnh hơn các liệu pháp thiên nhiên. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh dextromethorphan hay diphenhydramine không cho thấy sự vượt trội so với mật ong trong việc cắt cơn ho đêm ở trẻ [1] [4] [2]. Dù vậy, người bệnh không được dùng mật ong để thay thế các phác đồ điều trị chuyên khoa hoặc tự ý ngưng thuốc bác sĩ đã chỉ định khi mắc bệnh lý hô hấp nặng.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù là thực phẩm tự nhiên, mật ong không an toàn cho mọi lứa tuổi. Nhóm nghiên cứu lâm sàng chỉ khảo sát trên trẻ từ 1 tuổi trở lên [8] [7] hoặc từ 2 tuổi trở lên [1] [6] [2]. Tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào do hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc độc tố Clostridium botulinum gây liệt cơ nguy hiểm.
Người mắc đái tháo đường cần lưu ý lượng đường tự nhiên dồi dào trong mật ong có thể gây dao động đường huyết nhanh chóng nếu lạm dụng. Những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, dị ứng các sản phẩm từ ong hoặc đang gặp các bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng mật ong thường xuyên để hỗ trợ điều trị ho.
Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày
Để đạt hiệu quả làm dịu tốt nhất, người bệnh nên dùng mật ong vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 30 phút đến 1 tiếng, tương tự quy trình được áp dụng trong các nghiên cứu lâm sàng [1] [8]. Đây là khoảng thời gian các cơn ho kích ứng dễ bùng phát làm gián đoạn giấc ngủ của cả gia đình [1] [4].
Về cách pha chế, hãy lấy 1 đến 2 thìa cà phê mật ong nguyên chất khuấy đều trong một cốc nước ấm khoảng 40 đến 50 độ C. Tránh dùng nước sôi vì nhiệt độ quá cao có thể làm biến tính các enzyme và hoạt chất sinh học tự nhiên. Có thể ngậm trực tiếp một thìa mật ong nguyên chất rồi nuốt chậm để dịch mật ong tráng đều khắp niêm mạc họng, mang lại cảm giác dịu rát tức thì.
Mật ong pha nước ấm là giải pháp hỗ trợ giảm ho tiện lợi, an toàn và có hiệu quả tương đương các loại siro ho không kê đơn thông thường. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng cảm lạnh tạm thời. Khi cơn ho kéo dài trên 7 ngày, kèm theo sốt cao, khó thở hoặc khạc đờm đặc, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.