Nhiều người bước lên giường với cảm giác bồn chồn, tê rần rần hoặc như có kiến bò sâu bên trong bắp chân, buộc phải đung đưa hay đi lại mới thấy dễ chịu đôi chút. Hiện tượng này xảy ra vào buổi tối hoặc ban đêm, khiến giấc ngủ bị ngắt quãng, lâu dần dẫn tới mệt mỏi suy nhược. Đó là biểu hiện điển hình của hội chứng chân không yên (Restless Legs Syndrome - RLS) [1].

Liệu có vi chất dinh dưỡng nào thiếu hụt trực tiếp gây nên tình trạng khó chịu này? Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng sắt—được đánh giá thông qua chỉ số ferritin huyết thanh—chính là vi chất liên quan mật thiết nhất đến sự xuất hiện và tiến triển của hội chứng chân không yên [2, 6].

Căn nguyên từ não bộ: Trục ferritin và chất dẫn truyền dopamine

Hội chứng chân không yên đặc trưng bởi sự thôi thúc không thể cưỡng lại được việc cử động chân, thường đi kèm cảm giác khó chịu mơ hồ, tăng nặng vào ban đêm và thuyên giảm khi cử động chủ động [1]. Rối loạn này rất phổ biến, ước tính chiếm tỷ lệ từ 10% đến 35% ở nhóm người trên 65 tuổi [1].

Dù cơ chế bệnh sinh tương đối phức tạp, y học hiện đại xác định tình trạng thiếu sắt trong não đóng vai trò trọng tâm [1]. Thiếu sắt tại não làm rối loạn quá trình dẫn truyền thần kinh dopamine ở thể vân, đồng thời kích hoạt trạng thái tăng glutamate và giảm adenosine [1]. Những biến đổi này dẫn tới rối loạn chức năng mạng lưới vỏ não - thể vân - đồi thị và làm mất ức chế hệ thống thức tỉnh của não bộ, khiến đôi chân bồn chồn và giấc ngủ bị xáo trộn nghiêm trọng [6, 7].

Chỉ số ferritin huyết thanh phản ánh lượng sắt dự trữ trong cơ thể. Khi ferritin xuống thấp, chức năng dopaminergic bị ảnh hưởng, làm khởi phát hoặc nặng thêm các triệu chứng RLS [2, 7]. Hiện nay, các hướng dẫn thực hành lâm sàng khuyến cáo nên kiểm tra nồng độ ferritin huyết thanh và tiến hành bổ sung sắt nếu chỉ số này ở mức ≤ 75 µg/L [1].

Bổ sung sắt đường uống: Nghiên cứu trên trẻ em và thanh thiếu niên

Các thử nghiệm can thiệp bằng sắt đường uống đã được thực hiện để đánh giá khả năng cải thiện các đợt bồn chồn chân và mất ngủ, đặc biệt ở đối tượng trẻ em vốn rất nhạy cảm với tình trạng gián đoạn giấc ngủ [1, 7].

Một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2019 theo dõi 47 bệnh nhi (từ 5 đến 18 tuổi) có triệu chứng chân không yên hoặc giấc ngủ không yên kèm mức ferritin huyết thanh thấp (< 50 ng/mL) [2]. Các em được cho bổ sung sắt uống mỗi ngày (dưới dạng ferrous sulfate kết hợp cùng vitamin C) và đánh giá lại sau 8 tuần can thiệp [2]. Kết quả ghi nhận mức ferritin trung vị tăng rõ rệt từ 23,0 ng/mL lên 40,0 ng/mL (P < 0,0001) [2]. Thang điểm độ nặng RLS ở toàn bộ nhóm can thiệp cũng giảm từ 6,0 xuống 4,0 (P = 0,0283) [2]. Tuy nhiên, ở phân nhóm 16 trẻ đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn RLS xác định, mức giảm điểm RLS từ 9,5 xuống 7,0 chưa đạt ý nghĩa thống kê (P = 0,0558) dù ferritin tăng từ 25,0 lên 42,5 ng/mL (P < 0,0001), và không thấy mối tương quan rõ ràng giữa mức thay đổi ferritin và mức giảm điểm RLS (rho = -0,39, P = 0,1362) [2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2013 trên 22 trẻ nhỏ (15 nam, 7 nữ) đến khám vì rối loạn giấc ngủ với độ tuổi khởi phát trung vị là 7,5 tháng (từ 0 đến 40 tháng) cũng ghi nhận kết quả khả quan [3]. Triệu chứng điển hình nhất là trẻ thức giấc sau 1 đến 3 giờ ngủ, sau đó la hét, khóc lóc, đạp hoặc đập chân dữ dội [3]. Ở những trẻ có nồng độ ferritin dưới 50 ng/mL được bổ sung sắt đường uống, hiệu quả cải thiện lâm sàng phụ thuộc vào nồng độ ferritin đạt được [3]. Nghiên cứu cũng chứng minh mối liên hệ giữa chỉ số cử động chân định kỳ khi ngủ (PLMSI) cao với mức ferritin thấp [3].

Năm 2014, một nghiên cứu hồi cứu tại Phòng khám Rối loạn Giấc ngủ Nhi khoa thuộc Bệnh viện Nhi Wisconsin trên 97 trẻ mắc RLS (60,8% từ 5 đến 11 tuổi) cho thấy 71% trẻ có ferritin dưới 30 ng/mL với mức ferritin nền trung vị là 22,7 ng/mL [4]. Trong số đó, 65% trẻ được điều trị bằng sắt đơn trị liệu hoặc kết hợp giải pháp khác [4]. Khoảng 80% trẻ được bổ sung sắt có tái khám đã cải thiện hoặc hết hoàn toàn triệu chứng, với thời gian cải thiện hoặc thoái lui trung vị là 3,8 tháng [4].

Hiệu quả từ liệu pháp tiêm sắt tĩnh mạch

Trong các trường hợp thiếu hụt nghiêm trọng, kém hấp thu qua đường tiêu hóa hoặc cần hồi phục nhanh, liệu pháp tiêm sắt tĩnh mạch mang lại đáp ứng vượt trội [3, 4].

Nghiên cứu năm 2022 thực hiện tại một phòng khám giấc ngủ nhi khoa trên 63 bệnh nhân được truyền sắt tĩnh mạch, trong đó đa phần dùng ferric carboxymaltose (60 trường hợp) để điều trị hội chứng chân không yên (30 trẻ), rối loạn cử động chân định kỳ (22 trẻ) và rối loạn giấc ngủ không yên (17 trẻ) [5]. Trong số 59 trẻ có theo dõi lâm sàng và xét nghiệm, nồng độ ferritin trung bình tăng vọt từ 21,7 µg/L lên 147,9 µg/L (P < 0,001) [5]. Có tới 39 trẻ (tỷ lệ 73%) ghi nhận cải thiện ít nhất một triệu chứng giấc ngủ, trong khi 14 trẻ (26%) không cải thiện hoặc triệu chứng xấu đi [5]. Về độ an toàn, chỉ có 7 trẻ (11%) gặp tác dụng phụ tức thời, phổ biến nhất là thay đổi hành vi (6 ca) hoặc khó chịu đường tiêu hóa (4 ca), không xảy ra sốc phản vệ hay thoát mạch [5].

Bên cạnh trẻ em, sắt truyền tĩnh mạch cũng ghi nhận hiệu quả ở người cao tuổi [6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2025 mô tả cụ bà 87 tuổi có tiền sử bệnh tim mạch, đái tháo đường, suy thận mạn xuất hiện mất ngủ và hội chứng chân không yên khởi phát cấp tính kèm cử động chân định kỳ sau phẫu thuật thiếu máu mạc treo [6]. Xét nghiệm cho thấy bà bị thiếu máu với hemoglobin 10,5 g/dL và ferritin chỉ đạt 13 µg/L [6]. Các bác sĩ đã bỏ qua phương án dùng sắt uống do hấp thu chậm và kém hiệu quả, chuyển sang truyền tĩnh mạch iron sucrose [6]. Kết quả là mức ferritin được đưa lên 90 µg/L và toàn bộ triệu chứng RLS đã thoái lui chỉ trong vòng hai ngày [6].

Nguy cơ tăng nặng triệu chứng khi thiếu ferritin ở người dùng thuốc dopamine

Dù các thuốc chủ vận dopamine thường được chỉ định để điều trị triệu chứng chân không yên, việc lạm dụng hoặc dùng kéo dài khi cơ thể thiếu sắt có thể dẫn tới biến chứng nghiêm trọng gọi là hiện tượng tăng nặng triệu chứng (augmentation) [7]. Đây là tác dụng phụ do điều trị khiến các cơn bồn chồn xuất hiện sớm hơn trong ngày, lan lên tay hoặc trở nên dữ dội hơn [7].

Một phân tích gộp năm 2023 từ 6 nghiên cứu quan sát trên 220 bệnh nhân RLS bị tăng nặng và 687 bệnh nhân RLS không bị tăng nặng đã chỉ ra rằng: hiện tượng tăng nặng liên quan chặt chẽ với nồng độ ferritin huyết thanh thấp (p = 0,002) và liều tương đương levodopa cao (p = 0,026) [7]. Bổ sung sắt ở bệnh nhân thiếu sắt không chỉ làm dịu triệu chứng RLS nền mà còn giảm nguy cơ gặp phải hiện tượng này [7]. Các chuyên gia cũng lưu ý nên cân nhắc các thuốc không thuộc nhóm dopaminergic làm lựa chọn đầu tay cho người bệnh có nồng độ ferritin thấp kéo dài hoặc mắc RLS mức độ vừa đến nặng để phòng ngừa tác dụng phụ trên [7].

Một ca bệnh công bố năm 2021 nhắc nhở thêm về mối nguy tiềm ẩn: cụ ông 84 tuổi bị RLS tăng nặng suốt một năm dù đã tăng liều ropinirole (thuốc chủ vận dopamine) lên mức tối đa hàng ngày [1]. Khi thăm dò kỹ, mức ferritin của bệnh nhân rất thấp do thiếu máu thiếu sắt [1]. Nội soi đại tràng sau đó phát hiện polyp manh tràng nghịch sản mức độ cao và bệnh nhân được phẫu thuật cắt nửa đại tràng phải [1]. Sau mổ, triệu chứng RLS đã cải thiện đáng kể [1]. Trường hợp này nhấn mạnh việc tầm soát thiếu máu thiếu sắt và tìm nguyên nhân mất máu kín đáo là cực kỳ quan trọng trước khi vội vã tăng liều thuốc hướng thần [1].

Những hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung sắt chữa mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ khó ngủ hay bứt rứt chân tay là mua viên sắt về uống. Đây là sai lầm nguy hiểm. Hội chứng chân không yên chỉ là một trong nhiều nguyên nhân gây mất ngủ, và việc bổ sung sắt chỉ đem lại lợi ích rõ rệt khi người bệnh có bằng chứng thiếu hụt sắt hoặc nồng độ ferritin huyết thanh ở ngưỡng thấp (thường là dưới 50–75 µg/L) [2, 6, 7].

Hiểu lầm thứ hai là uống sắt sẽ có tác dụng tức thì ngay đêm đầu tiên. Trừ các trường hợp cấp cứu truyền tĩnh mạch liều cao có thể cải thiện sau vài ngày [6], quá trình bổ sung qua đường uống cần thời gian để cơ thể tái tạo lượng sắt dự trữ [4]. Nghiên cứu cho thấy thời gian trung vị để cải thiện hoặc hết triệu chứng khi uống sắt lên tới 3,8 tháng [4].

Ai cần thận trọng khi bổ sung vi chất sắt?

Sắt không phải là thực phẩm bổ sung có thể tùy tiện sử dụng lâu dài không kiểm soát. Những người mắc các rối loạn chuyển hóa sắt bẩm sinh hoặc mắc phải tuyệt đối không tự ý bổ sung sắt [8]. Dư thừa sắt kéo dài gây ứ đọng tại gan, tim, tụy và nhiều cơ quan nội tạng, dẫn đến nhiễm độc nguy hiểm.

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, việc bổ sung sắt cần có sự giám sát của bác sĩ thông qua việc kiểm tra độ bão hòa transferrin và nồng độ ferritin huyết thanh cả trước và sau quá trình can thiệp [8]. Những người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính, người cao tuổi có bệnh nền phức tạp hoặc bệnh nhi cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám kỹ lưỡng để chọn dạng bào chế và đường dùng phù hợp [3, 4, 7].

Gợi ý áp dụng thực tế và theo dõi điều trị

Nếu bạn hoặc người thân thường xuyên bị cảm giác bứt rứt, thôi thúc phải cử động chân vào ban đêm gây khó vào giấc ngủ, hãy đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc phòng khám giấc ngủ để được chẩn đoán chính xác [8]. Các bước tiếp cận nên gồm:

  • Xét nghiệm cận lâm sàng: Yêu cầu kiểm tra công thức máu và bộ chỉ số sắt huyết thanh, đặc biệt là nồng độ ferritin và độ bão hòa transferrin [6, 7].
  • Liều lượng và cách dùng theo khuyến cáo: Nếu ferritin dưới 50 µg/L, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định bổ sung sắt đường uống với liều từ 3 mg đến 6 mg sắt nguyên tố/kg thể trọng/ngày trong vòng ba tháng ở trẻ em [8]. Việc phối hợp thêm vitamin C giúp tăng cường khả năng hấp thu của sắt dạng uống [2].
  • Theo dõi định kỳ: Sau một liệu trình khoảng 8 tuần đến 3 tháng, người bệnh cần tái khám và làm lại xét nghiệm máu để đánh giá mức độ nâng ferritin và quyết định có nên duy trì tiếp hay ngừng [1, 7, 8].
  • Kết hợp vệ sinh giấc ngủ: Bên cạnh vi chất dinh dưỡng, việc duy trì lịch ngủ cố định, hạn chế chất kích thích và áp dụng các chiến lược hành vi là không thể thiếu để tối ưu hóa chất lượng giấc ngủ [8].

Bổ sung sắt là giải pháp can thiệp trúng đích vào cơ chế sinh học của hội chứng chân không yên thông qua việc phục hồi dự trữ ferritin và cân bằng dẫn truyền dopamine [2, 6]. Tuy nhiên, sắt là "con dao hai lưỡi", người bệnh cần thăm khám y tế bài bản, làm xét nghiệm định lượng và tuân thủ phác đồ của bác sĩ thay vì tự ý dùng thuốc tại nhà.