Nhiều người mẹ khi đang trong thời kỳ cho con bú thường rơi vào tình cảnh tiến thoái lưỡng nan: nếu không uống kháng sinh thì ổ nhiễm trùng của mẹ khó thuyên giảm, nhưng nếu uống thì lại nơm nớp lo sợ thuốc ngấm vào sữa làm tổn thương hệ tiêu hóa non nớt của con. Nỗi băn khoăn liệu hoạt chất kháng sinh mẹ dùng có làm "quét sạch" quần thể vi sinh vật có lợi trong ruột trẻ hay không là thắc mắc rất phổ biến tại các phòng khám sản nhi.
Thực tế từ các công bố khoa học cho thấy, việc mẹ sử dụng kháng sinh trong giai đoạn mang thai, chuyển dạ hay khi đang nuôi con bằng sữa mẹ thực sự có tác động đến hệ vi khuẩn đường ruột của trẻ [1]. Dù vậy, mức độ ảnh hưởng không đơn thuần là "phá hủy hoàn toàn", mà chủ yếu làm suy giảm độ phong phú, làm hao hụt các chủng vi khuẩn bảo vệ then chốt và tạo điều kiện cho vi khuẩn cơ hội gia tăng [2]. Việc hiểu đúng bản chất vấn đề sẽ giúp các bậc phụ huynh bớt hoang mang và có cách xử trí an toàn, khoa học nhất.
Nỗi lo về dòng sữa mẹ sau những đợt dùng kháng sinh
Trong những tháng đầu đời, đường ruột của trẻ sơ sinh là một hệ sinh thái vô cùng non nớt và đang trong giai đoạn tiếp nhận các vi sinh vật đầu tiên để xây dựng nền tảng miễn dịch [3]. Nhiều bà mẹ cho rằng sữa mẹ là nguồn dưỡng chất vô trùng tuyệt đối, do đó bất kỳ loại thuốc nào mẹ nạp vào cơ thể cũng sẽ đi thẳng vào sữa và gây hại cho ruột bé.
Sự lo lắng này hoàn toàn có cơ sở khi các nghiên cứu chỉ ra rằng việc mẹ tiếp xúc với thuốc kháng sinh có thể tạo ra những biến đổi rõ rệt trong quần thể vi sinh vật đường tiêu hóa của cả mẹ lẫn con [1]. Tuy nhiên, nỗi lo sợ thái quá đôi khi khiến nhiều sản phụ tự ý ngưng thuốc kê đơn làm bệnh tình trở nặng, hoặc vội vã cắt đứt nguồn sữa mẹ quý giá vốn chứa đựng nhiều yếu tố bảo vệ sự phát triển của trẻ sơ sinh [4].
Trục vi sinh ruột - tuyến vú hoạt động thế nào?
Để hiểu tại sao kháng sinh mẹ uống lại ảnh hưởng đến con, trước hết cần nhìn vào mối liên kết kỳ diệu giữa đường ruột của mẹ và dòng sữa. Nghiên cứu khoa học đã phát hiện sự tồn tại của một trục vi sinh kết nối trực tiếp giữa ruột người mẹ và tuyến vú [4]. Các vi sinh vật cộng sinh từ lòng ruột mẹ có thể di chuyển qua các con đường tế bào để đến định cư tại mô tuyến vú [5].
Dòng sữa mẹ không hề vô trùng mà chứa đựng một hệ vi sinh vật đa dạng phong phú [4]. Khi trẻ bú mẹ, các vi khuẩn tiết ra từ tuyến vú cùng với vi khuẩn trên da bầu ngực mẹ sẽ đi vào đường tiêu hóa của trẻ [4]. Quá trình này giúp định hình và làm giàu hệ sinh thái đường ruột với sự chiếm ưu thế của các chủng vi khuẩn có lợi như Bifidobacterium và Lactobacillus [4].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã phân lập được các chủng vi khuẩn kỵ khí nghiêm ngặt thuộc họ Clostridiaceae như Blautia, Clostridium, Collinsella, Veillonella, cùng các chi Coprococcus, Faecalibacterium và Roseburia đồng thời xuất hiện trong cả sữa và mẫu phân của người mẹ [4]. Điều này minh chứng rằng hệ vi sinh vật của trẻ được uốn nắn trực tiếp từ chính hệ vi sinh vật của người mẹ qua dòng sữa [4]. Do đó, khi mẹ dùng kháng sinh, không chỉ bản thân thuốc có thể bài tiết qua sữa mà chính hệ vi sinh vật bản địa tại tuyến vú của mẹ cũng bị thay đổi [2].
Bằng chứng khoa học về tác động của kháng sinh
Tác động của kháng sinh đối với hệ vi sinh đường ruột mẹ và bé đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu chuyên sâu ở các mốc thời gian khác nhau.
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu và chỉ ra rằng việc điều trị bằng kháng sinh trong thời kỳ cho con bú làm suy giảm cộng đồng vi sinh vật tự nhiên trong sữa mẹ [2]. Cụ thể, lượng vi khuẩn Lactobacillus và Bifidobacterium trong sữa bị sụt giảm đáng kể, đồng thời làm giảm mức độ đa dạng vi khuẩn nói chung [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận lượng Bifidobacterium ở những bà mẹ không dùng kháng sinh cao hơn rõ rệt so với những mẹ có dùng thuốc [2].
Ảnh hưởng này thậm chí còn bắt đầu sớm hơn từ giai đoạn chuyển dạ. Một nghiên cứu năm 2021 dẫn lại phát hiện của nhóm tác giả Mshvildadze cho thấy, những trẻ sinh non có mẹ dùng kháng sinh trong quá trình chuyển dạ sở hữu hệ vi sinh đường ruột kém đa dạng hơn so với nhóm mẹ không dùng thuốc [1]. Việc dùng kháng sinh lúc sinh làm suy giảm tỷ lệ vi khuẩn bảo vệ Bifidobacteria trong sữa mẹ, từ đó gia tăng nguy cơ khiến trẻ bị loạn khuẩn ruột khi bú sữa [1].
Tại môi trường chăm sóc đặc biệt, một nghiên cứu năm 2022 về trẻ sinh non cho thấy kháng sinh là loại thuốc được dùng phổ biến nhất, và việc tiếp xúc với thuốc này đã ức chế sự phát triển của các vi khuẩn hội sinh có lợi, đồng thời thúc đẩy sự thống trị của nhóm vi khuẩn Enterobacteriaceae [6]. Khi phân tích tác động của liệu pháp kháng sinh chu sinh ở người mẹ, các nhà khoa học năm 2018 cũng ghi nhận sự sụt giảm nghiêm trọng của bốn nhóm vi khuẩn quan trọng gồm Lactobacillus, Bifidobacterium, Staphylococcus và Eubacterium [4].
Mặc dù vậy, các nghiên cứu này cũng chỉ ra những hạn chế nhất định. Đa phần các dữ liệu chuyên sâu về biến đổi sâu sắc được quan sát trên đối tượng trẻ sinh non hoặc trẻ có nguy cơ cao trong phòng chăm sóc tích cực [6]. Một số nghiên cứu chỉ giới hạn ở việc phân tích thành phần vi khuẩn trong phân và dữ liệu bệnh án mà chưa đánh giá được đầy đủ tác động nồng độ thuốc trong huyết thanh [6]. Hơn nữa, mức độ tác động dài hạn lên sức khỏe tổng thể vẫn đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu mở rộng trong tương lai [7].
Hệ vi khuẩn đường ruột bị xáo trộn để lại hậu quả gì?
Ở trạng thái khỏe mạnh, đường ruột con người được thống trị bởi các ngành vi khuẩn chính gồm Bacteroidetes, Firmicutes, Actinobacteria, Proteobacteria và Verrucomicrobia [1]. Tình trạng loạn khuẩn xảy ra khi có sự xáo trộn cấu trúc quần thể này, dẫn đến sự suy giảm vi khuẩn bảo vệ hoặc sự phát triển quá mức của một số vi sinh vật gây hại [1].
Đường ruột và hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh có mối quan hệ tương tác hai chiều rất chặt chẽ, tạo tiền đề lập trình cho sức khỏe suốt đời [3]. Khi trẻ bị loạn khuẩn sớm do ảnh hưởng từ thuốc kháng sinh của mẹ, cửa sổ cơ hội thiết lập miễn dịch tự nhiên có thể bị gián đoạn [3]. Nhiều nghiên cứu tổng quan đã liên kết tình trạng loạn khuẩn đường ruột ở giai đoạn đầu đời với các bệnh lý mãn tính về sau như dị ứng, hen suyễn, đái tháo đường, béo phì, bệnh viêm ruột và viêm ruột hoại tử ở trẻ sinh non [7].
Một đánh giá khoa học năm 2016 cũng nhấn mạnh rằng sự thay đổi hệ vi sinh vật trong sữa mẹ do kháng sinh gây ra có thể ảnh hưởng đến quá trình điều hòa cân nặng của trẻ, từ đó góp phần làm tăng nguy cơ béo phì ở trẻ em [8]. Thêm vào đó, việc gián đoạn hệ vi sinh vật trong những giai đoạn phát triển thần kinh quan trọng thời thơ ấu còn bị nghi ngờ có mối liên hệ với các rối loạn phát triển thần kinh thông qua trục ruột - não [2].
Những hiểu lầm phổ biến của các bà mẹ
Nhiều sản phụ thường mắc phải một trong hai thái cực sai lầm khi đứng trước chỉ định dùng thuốc kháng sinh.
Hiểu lầm thứ nhất là cho rằng "uống kháng sinh thì phải cai sữa ngay lập tức". Thực tế, sữa mẹ không chỉ chứa vi khuẩn mà còn chứa lượng lớn các chuỗi đường đa oligosaccharide (HMO) giúp nuôi dưỡng vi khuẩn tốt và các kháng thể bảo vệ trẻ chống lại nhiễm trùng [7]. Ngay cả đối với trẻ sinh non, việc được bú sữa mẹ ruột trên 70% tổng thể tích ăn vẫn giúp làm tăng mật độ các vi khuẩn có lợi như Clostridiales, Lactobaccilales, Bacillales và mang lại độ đa dạng sinh học cao hơn hẳn so với việc cho ăn sữa công thức hoặc sữa mẹ hiến tặng [6]. Vì vậy, việc tự ý ngưng sữa mẹ hoàn toàn khi chưa có chỉ định của bác sĩ có thể làm tước đoạt đi nguồn dưỡng chất bảo vệ tốt nhất của trẻ [4].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng thuốc kháng sinh mẹ uống hoàn toàn "vô hại" với đường ruột của con. Như các dữ liệu khoa học đã chỉ ra, việc mẹ dùng kháng sinh trong thai kỳ hoặc khi cho con bú đều làm giảm lượng vi khuẩn Bifidobacterium quý giá truyền sang con [2]. Nếu không có sự theo dõi cẩn thận, đường ruột của trẻ rất dễ bị mất cân bằng và chuyển dịch sang hướng bất lợi [4].
Đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Không phải mọi đứa trẻ đều chịu mức độ ảnh hưởng giống nhau từ việc mẹ dùng thuốc kháng sinh. Một số trường hợp đòi hỏi sự cảnh giác cao hơn từ gia đình và nhân viên y tế:
Trẻ sinh non là nhóm đối tượng nhạy cảm nhất. Bản thân việc sinh non đã hạn chế sự trưởng thành của đường tiêu hóa và hệ miễn dịch [6]. Hệ vi sinh của trẻ sinh non vốn đã có sự chuyển dịch bất lợi từ Bifidobacterium sang Enterococcus, lại dễ chịu ảnh hưởng bởi các can thiệp chu sinh [4]. Khi mẹ của trẻ sinh non dùng kháng sinh, nguy cơ loạn khuẩn ruột tăng lên rất cao [4].
Trẻ sinh mổ cũng thuộc nhóm có nguy cơ cao. Trẻ sinh qua đường âm đạo tự nhiên vốn có mức độ định cư của Bifidobacterium cao hơn so với trẻ sinh mổ [5]. Trẻ sinh mổ đã chịu thiệt thòi về nguồn vi khuẩn ban đầu, nếu tiếp tục nhận thêm tác động kháng sinh từ mẹ thì hàng rào vi sinh vật đường ruột sẽ càng trở nên mong manh [7].
Những người mẹ có cơ địa dị ứng hoặc mắc các bệnh lý thai kỳ cũng cần lưu ý. Mức độ Bifidobacterium trong sữa của những bà mẹ bị dị ứng vốn đã có xu hướng suy giảm so với bình thường [2]. Ngoài ra, tình trạng đái tháo đường thai kỳ cũng có thể truyền dọc tình trạng mất cân bằng vi sinh vật sang con [2]. Khi kết hợp thêm kháng sinh, đường ruột bé sẽ càng chịu nhiều thử thách [5].
Giải pháp thực tế bảo vệ đường ruột của bé
Để vừa đảm bảo điều trị triệt để bệnh nhiễm trùng cho mẹ, vừa hạn chế tối đa nguy cơ rối loạn đường ruột cho bé, việc phối hợp chặt chẽ với bác sĩ là yếu tố tiên quyết.
Khi được chỉ định dùng thuốc, mẹ cần thông báo rõ với bác sĩ rằng mình đang cho con bú để được lựa chọn những loại kháng sinh ít bài tiết qua sữa nhất hoặc có hồ sơ an toàn cao cho trẻ sơ sinh. Việc sử dụng kháng sinh đúng liều, đúng thời gian và tuân thủ nguyên tắc thận trọng là giải pháp cốt lõi để hạn chế tổn hại vi sinh vật đường ruột [3]. Tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh uống hoặc dừng thuốc giữa chừng khi thấy triệu chứng thuyên giảm.
Duy trì việc nuôi con bằng sữa mẹ tối đa là giải pháp bù đắp hữu hiệu nhất. Các thành phần sinh học hoạt tính, yếu tố tăng trưởng và chuỗi đường HMO trong sữa mẹ chính là nguồn thức ăn tự nhiên thúc đẩy sự phục hồi của các chủng vi khuẩn lành tính [7]. Sữa mẹ ruột luôn thể hiện ưu thế vượt trội về hàm lượng kháng thể sIgA, IgG và các yếu tố tăng trưởng so với sữa công thức hay sữa hiến tặng [3].
Trong trường hợp trẻ có dấu hiệu rối loạn tiêu hóa rõ rệt sau khi mẹ dùng thuốc, phụ huynh có thể trao đổi với bác sĩ về việc bổ sung men vi sinh. Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc bổ sung lợi khuẩn đường uống có tiềm năng hỗ trợ điều trị các rối loạn tiêu hóa ở trẻ em, tuy nhiên cần có sự hướng dẫn chuyên môn để lựa chọn đúng chủng loại phù hợp cho từng bệnh cảnh [7].
Tóm lại, việc mẹ uống kháng sinh có làm thay đổi và suy giảm một số dòng men vi sinh đường ruột của bé, nhưng tác động này hoàn toàn có thể kiểm soát được. Người mẹ không nên vì lo lắng quá mức mà từ chối điều trị bệnh cần thiết hoặc vội vã từ bỏ nguồn sữa mẹ quý báu. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để tìm được phác đồ điều trị an toàn, cân bằng giữa sức khỏe của mẹ và sự phát triển toàn diện của bé.
