Nhiều bà mẹ đang trong giai đoạn cho con bú rơi vào tình huống bắt buộc phải sử dụng thuốc kháng sinh để điều trị các bệnh lý nhiễm trùng. Cùng với sự lo lắng về tác dụng phụ của thuốc, câu hỏi thường trực nhất là liệu kháng sinh bài tiết qua sữa mẹ có làm đường ruột non nớt của trẻ bị xáo trộn, và mẹ có nên thay đổi thực đơn hoặc cắt sữa mẹ chuyển sang sữa công thức hay không.
Câu trả lời được các chuyên gia y tế và bằng chứng khoa học khẳng định là người mẹ không nên vội vã dừng cho con bú hay chuyển sang sữa công thức. Thay vì cắt sữa mẹ, việc duy trì nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ kết hợp theo dõi sát phân của trẻ mới là giải pháp tối ưu để bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái vi khuẩn đường ruột của bé.
Kháng sinh từ mẹ tác động tới đường ruột bé ra sao?
Trong những tháng đầu đời, hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ sơ sinh phụ thuộc mật thiết vào sự trao đổi vi sinh vật mang tính động lực giữa mẹ và con [1]. Sữa mẹ không phải là môi trường vô trùng; bản thân sữa mẹ chứa một hệ vi sinh vật đa dạng giúp gieo mầm và định hình các chủng vi khuẩn cư trú trong đường tiêu hóa của em bé [2].
Khi người mẹ sử dụng kháng sinh trong giai đoạn cho con bú, hoạt chất của thuốc có thể bài tiết một lượng nhỏ vào sữa mẹ. Tác động rõ rệt nhất của việc này là làm suy giảm quần thể vi sinh vật tự nhiên có trong sữa mẹ [3]. Cụ thể, các nghiên cứu ghi nhận lượng lợi khuẩn quan trọng như Bifidobacterium và Lactobacillus trong sữa của các bà mẹ dùng kháng sinh bị sụt giảm đáng kể so với những người không dùng thuốc, đồng thời làm giảm độ đa dạng vi khuẩn nói chung [3].
Khi trẻ bú nguồn sữa này, sự cân bằng vi sinh đường ruột có thể bị ảnh hưởng gián tiếp, làm giảm số lượng vi khuẩn có lợi và tạo điều kiện cho các rối loạn tiêu hóa nhẹ như đi ngoài phân lỏng, phân sống hoặc xì xoẹt xảy ra. Do quá trình định cư của vi khuẩn trong giai đoạn đầu đời trùng khớp với các mốc phát triển thần kinh quan trọng, các xáo trộn vi sinh do kháng sinh gây ra còn được giả thuyết là có liên quan đến sự gián đoạn trục ruột - não [3].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì?
Mối liên hệ giữa kháng sinh từ mẹ, chất lượng sữa mẹ và hệ vi sinh của trẻ đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa những năm gần đây:
Một báo cáo tổng quan công bố năm 2021 chỉ ra rằng việc sử dụng kháng sinh trong giai đoạn mang thai và cho con bú có tác động sâu rộng đến hệ vi sinh vật, làm giảm mật độ và thay đổi cấu trúc vi khuẩn đường ruột của trẻ sơ sinh [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh mật độ Bifidobacterium ở những bà mẹ không dùng kháng sinh cao hơn rõ rệt so với nhóm có sử dụng [3]. Việc kháng sinh trong thời kỳ cho con bú làm nghèo nàn hệ khuẩn sữa, đặc biệt là vi khuẩn Bifidobacterium và Lactobacillus, dẫn đến giảm độ đa dạng sinh học trong sữa mẹ [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2016 đã phân tích vai trò của việc mẹ dùng kháng sinh đối với hệ vi sinh đường ruột và nguy cơ béo phì ở trẻ nhỏ [1]. Các tác giả chỉ ra rằng kháng sinh từ mẹ đi vào sữa mẹ là yếu tố phơi nhiễm then chốt làm biến đổi hệ vi sinh đường ruột của trẻ, từ đó ảnh hưởng đến cơ chế điều hòa cân nặng và làm gia tăng nguy cơ béo phì ở trẻ em [1].
Năm 2020, một nghiên cứu tổng quan về hệ vi sinh vật đường ruột trẻ sơ sinh và dinh dưỡng của mẹ đã so sánh các phương thức nuôi dưỡng [4]. Kết quả cho thấy trẻ dùng sữa công thức kết hợp sinh mổ có cấu trúc vi sinh vật đường ruột kém đa dạng hơn [4]. Đáng chú ý, những trẻ không được bú mẹ, bị phơi nhiễm với kháng sinh và sinh bằng phương pháp mổ đẻ bị suy giảm rõ rệt về độ phong phú tương đối của các đơn vị phân loại vi khuẩn đường ruột [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học phát hiện việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ vượt trội hơn nuôi hỗn hợp ở chỗ có khả năng phục hồi tình trạng loạn khuẩn đường ruột ở trẻ sinh mổ [4].
Mới đây nhất, một công trình nghiên cứu công bố năm 2025 trên tạp chí Cell Reports Medicine của Shama và cộng sự đã phát hiện mối quan hệ phụ thuộc liều lượng giữa hệ vi sinh vật trong sữa mẹ và hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ sinh non có cân nặng cực thấp [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc dùng kháng sinh và thực hành nuôi dưỡng trẻ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến động lực định cư của vi khuẩn từ sữa mẹ sang ruột con [2].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù vai trò của hệ vi sinh vật ngày càng được khẳng định, các nhà khoa học vẫn thừa nhận một số khoảng trống dữ liệu. Theo tổng quan năm 2020, các dữ liệu trên người nhằm kiểm tra mối liên hệ trực tiếp giữa khẩu phần dinh dưỡng của mẹ khi cho con bú với sự thay đổi thành phần vi khuẩn sữa mẹ vẫn còn tương đối ít ỏi [4]. Cơ chế chính xác về việc dinh dưỡng của mẹ tác động tới vi sinh vật đường ruột của con qua sữa vẫn cần được làm rõ thêm qua các nghiên cứu theo dõi dài hạn [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sâu về động lực truyền vi khuẩn thường được thực hiện trên nhóm đối tượng đặc biệt như trẻ sơ sinh có cân nặng cực thấp [2], do đó khả năng suy rộng kết quả cho toàn bộ nhóm trẻ đủ tháng, khỏe mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn.
Hiểu lầm tai hại: Cắt sữa mẹ, đổi ngay sữa công thức
Nhiều gia đình khi thấy mẹ phải uống kháng sinh liền vội vàng cho bé ngừng bú mẹ hoàn toàn và chuyển sang sữa công thức vì sợ thuốc làm hư đường ruột của con. Đây là một quan niệm sai lầm và có thể gây bất lợi lớn hơn cho hệ tiêu hóa của bé.
Theo một tổng quan năm 2017, hệ vi sinh vật của trẻ sinh thường, bú mẹ hoàn toàn, sinh đủ tháng và không phơi nhiễm kháng sinh (cả trực tiếp lẫn gián tiếp từ mẹ) được coi là "tiêu chuẩn vàng" của sức khỏe đường ruột [5]. Sữa mẹ bản chất là một nguồn prebiotic tự nhiên lý tưởng, cung cấp các thành phần hoạt tính tối ưu để nuôi dưỡng các loài vi sinh vật có lợi [5].
Ngược lại, việc cho trẻ ăn sữa công thức có liên quan đến nguy cơ béo phì và hen suyễn cao hơn so với trẻ bú mẹ [4]. Trẻ ăn sữa công thức tiếp xúc với hỗn hợp dưỡng chất và carbohydrate phức tạp hơn [4]. Khi trẻ vừa bị phơi nhiễm kháng sinh, sinh mổ lại không được bú mẹ, sự suy giảm các nhóm vi khuẩn có lợi diễn ra nghiêm trọng hơn nhiều [4]. Việc duy trì bú mẹ hoàn toàn chính là cách tự nhiên giúp trẻ tái lập thế cân bằng đường ruột [4].
Nhóm trẻ cần được theo dõi đặc biệt
Không phải mọi đứa trẻ đều chịu tác động giống nhau khi mẹ dùng kháng sinh. Một số nhóm đối tượng có nguy cơ loạn khuẩn cao hơn và đường ruột kém bền vững hơn trước các biến động bên ngoài:
Thứ nhất là trẻ sinh non và trẻ có cân nặng khi sinh cực thấp (VLBW). Theo dữ liệu năm 2021, có tới 37% phụ nữ mang thai dùng kháng sinh trong thai kỳ và 33% dùng trong lúc chuyển dạ [6]. Khoảng 44% đến 64% trẻ sinh non chào đời bằng phương pháp mổ đẻ so với 32% ở trẻ đủ tháng [6]. Hệ vi sinh của trẻ sinh non kém sức chống chịu trước các tác động bên ngoài hơn nhiều so với trẻ đủ tháng khỏe mạnh [6].
Thứ hai là trẻ sinh mổ. Sinh mổ dẫn đến sự định cư bất thường ban đầu của các vi sinh vật liên quan đến da như tụ cầu (Staphylococci) trong ruột trẻ [6]. Trẻ sinh mổ tiếp xúc với kháng sinh và không được bú mẹ hoàn toàn sẽ có nguy cơ suy giảm hệ vi khuẩn nghiêm trọng [4].
Với những nhóm trẻ này, mọi biểu hiện rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy kéo dài, chướng bụng, đi ngoài phân nhầy máu cần được bác sĩ chuyên khoa nhi thăm khám cẩn thận.
Hướng dẫn điều chỉnh thực đơn cho bé khi mẹ dùng kháng sinh
Khi mẹ bắt buộc phải dùng kháng sinh, việc can thiệp vào chế độ ăn của bé cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
Đối với trẻ dưới 6 tháng tuổi: Không tự ý đổi sang sữa công thức nếu không có chỉ định y khoa nghiêm ngặt từ bác sĩ. Cần kiên trì cho trẻ bú mẹ hoàn toàn vì sữa mẹ cung cấp prebiotic tự nhiên giúp phục hồi hệ vi sinh [4], [5]. Nếu trẻ có dấu hiệu đi ngoài nhiều lần, phân lỏng do kháng sinh bài tiết qua sữa, mẹ hãy cho bé bú thành nhiều cữ nhỏ hơn để đường ruột dễ hấp thu. Nghiên cứu năm 2017 ghi nhận các liệu pháp vi sinh (men vi sinh/probiotic) kết hợp các thành phần prebiotic phù hợp có thể được chỉ định bổ sung nhằm hỗ trợ ngăn ngừa rối loạn vi sinh vật ở đường tiêu hóa của trẻ [5]. Việc dùng men vi sinh nào cho bé cần được bác sĩ chuyên khoa tư vấn cụ thể.
Đối với trẻ đã bước vào giai đoạn ăn dặm (từ 6 tháng tuổi trở lên): Mẹ vẫn tiếp tục duy trì các cữ bú mẹ xen kẽ bữa ăn. Thực đơn ăn dặm của bé cần giữ nguyên sự ổn định, không nên đột ngột giới thiệu các món ăn lạ, thức ăn chứa nhiều đạm khó tiêu hay đồ ngọt trong giai đoạn này. Ưu tiên các loại cháo mềm, súp nấu nhuyễn dễ tiêu hóa. Để giảm nồng độ kháng sinh đỉnh điểm bài tiết vào sữa, mẹ nên uống thuốc ngay sau khi vừa cho con bú xong hoặc uống cách xa cữ bú tiếp theo từ 2 đến 3 tiếng, tùy thuộc vào loại kháng sinh được kê đơn.
Đối với chế độ của người mẹ: Mẹ cần uống nhiều nước, ăn uống đủ chất, cân bằng dinh dưỡng và tuân thủ đúng liều lượng kháng sinh theo đơn của bác sĩ điều trị, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc giữa chừng khiến vi khuẩn kháng thuốc.
Lời khuyên cân bằng cho mẹ
Việc dùng kháng sinh khi đang cho con bú là điều bất khả kháng nhưng không đồng nghĩa với việc mẹ phải hy sinh nguồn sữa quý giá dành cho con. Sữa mẹ vẫn là giải pháp dinh dưỡng và phòng hộ sinh học tốt nhất giúp đường ruột non nớt của trẻ vượt qua giai đoạn xáo trộn vi sinh vật [4], [5]. Phụ huynh hãy giữ bình tĩnh, tiếp tục cho con bú đều đặn, không tự ý thay đổi sữa và chủ động trao đổi với bác sĩ nếu phát hiện trẻ có dấu hiệu rối loạn tiêu hóa kéo dài.
