Nôn ói liên tục: Sai lầm uống ừng ực khiến dạ dày phản ứng ngược

Nôn mửa dữ dội là phản xạ bảo vệ của cơ thể, nhưng tình trạng nôn liên tục dễ khiến người bệnh mất nước nghiêm trọng. Phản xạ tự nhiên của hầu hết mọi người khi nôn xong là cảm thấy khát khô cổ và lập tức tìm một cốc nước đầy để uống cạn một hơi.

Tuy nhiên, việc uống dồn dập một lượng chất lỏng lớn lại chính là nguyên nhân kích thích dạ dày đang co thắt dữ dội tiếp tục tống ngược mọi thứ ra ngoài. Quy tắc bù dịch chuẩn xác y khoa khi bị nôn là chia nhỏ thành từng ngụm rất nhỏ, uống từ từ và có khoảng nghỉ giữa các lần [1].

Cơ chế kích thích dạ dày và nguyên tắc "chờ 10 phút, uống từng ngụm"

Khi đường tiêu hóa bị viêm do vi rút (chẳng hạn rotavirus) hoặc vi khuẩn (như vi khuẩn tả), niêm mạc dạ dày trở nên cực kỳ nhạy cảm [1]. Uống quá nhanh làm căng phồng thành dạ dày đột ngột, kích hoạt phản xạ co thắt và gây nôn thốc ra ngoài [1].

Khi xuất hiện nôn ói trong lúc bù dịch, người chăm sóc cần tạm ngừng cho uống, đợi khoảng 10 phút để dạ dày ổn định trở lại [1]. Sau khoảng thời gian chờ này, việc bù dịch phải được tiếp tục nhưng với tốc độ chậm hơn, uống từng ngụm nhỏ và cách nhau từng khoảng thời gian ngắn [1]. Đa số trường hợp, hiện tượng nôn sẽ xuất hiện hoặc tiếp diễn trong 1 đến 2 giờ đầu khi thực hiện liệu pháp bù dịch đường uống (ORT), sau đó sẽ giảm dần hoặc chấm dứt hoàn toàn [1].

Bằng chứng khoa học về liệu pháp bù dịch đường uống (ORT)

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ nôn là dịch uống vào sẽ trôi ra hết, việc bù dịch qua đường miệng trở nên vô ích. Tuy nhiên, các quan sát y khoa chỉ ra rằng mặc dù trông có vẻ một lượng lớn dịch bù bị tống ra ngoài, nhưng trên thực tế phần lớn lượng dịch được đưa vào vẫn được cơ thể giữ lại và phát huy tác dụng phục hồi thể tích tuần hoàn [1]. Liệu pháp ORT vừa có vai trò điều trị vừa phòng ngừa tình trạng mất nước [1].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 1991 trên 111 trẻ từ 3 đến 36 tháng tuổi bị viêm dạ dày ruột mất nước mức độ vừa cho thấy: nhóm bù dịch bằng đường uống (hoặc qua ống thông mũi - dạ dày) có tỷ lệ thất bại chỉ là 3,8% (2 trên 52 trẻ) [2]. Mặc dù tỷ lệ nôn khi đang bù dịch ở nhóm uống cao hơn nhóm truyền tĩnh mạch (52% so với 22%), phương pháp bù dịch đường uống vẫn được chứng minh là cực kỳ an toàn, hiệu quả và không gây ra biến chứng nặng nào [2].

Thậm chí, nghiên cứu năm 2009 tại khoa cấp cứu nhi khoa cho thấy việc triển khai bù dịch đường uống ngay tại phòng chờ trước khi bác sĩ thăm khám đã giúp giảm đáng kể tỷ lệ bệnh nhân phải truyền dịch tĩnh mạch từ 56% xuống còn 28%, đồng thời giảm tỷ lệ nhập viện từ 32% xuống còn 23% [3].

Vai trò của truyền dịch tĩnh mạch: Khi nào cần áp dụng?

Bù dịch đường uống là nền tảng ban đầu, nhưng truyền dịch tĩnh mạch là biện pháp cần thiết khi xuất hiện mất nước nặng hoặc điều trị đường uống thất bại [4].

Một nghiên cứu năm 1996 trên 58 trẻ em từ 6 tháng đến 13 tuổi bị nôn ói ít nhất 5 lần trong 24 giờ trước đó và có toan chuyển hóa đã kiểm tra hiệu quả của phương pháp truyền dịch nhanh (20 đến 30 mL/kg dung dịch tinh thể đẳng trương trong 1 đến 2 giờ) [5]. Kết quả cho thấy toàn bộ bệnh nhân đều cải thiện tình trạng mất nước sau khi truyền dịch nhanh [5]. Sau đó, trẻ được cho uống thử 1 đến 3 ounce chất lỏng trong; 72% trẻ dung nạp tốt và được xuất viện về nhà [5]. Đáng chú ý, nồng độ bicarbonate huyết thanh thấp hơn hoặc bằng 13 mEq/L có liên quan đáng kể đến nguy cơ thất bại dung nạp đường uống và phải nhập viện [5].

Thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2016 trên 150 trẻ viêm dạ dày ruột mất nước vừa không đáp ứng bù nước đường uống cũng xác nhận: phác đồ truyền nhanh 20-30 cc/kg dịch tinh thể qua tĩnh mạch trong 2 giờ giúp giải quyết triệu chứng nôn ở 63/75 trẻ (84%), giúp người bệnh xuất viện mà không cần theo dõi 24 giờ [4]. Trước đó, một nghiên cứu năm 1990 trên 17 trẻ mất nước từ 3-6% cũng ghi nhận 65% trường hợp hết nôn hoàn toàn sau khi được truyền 30 ml/kg dung dịch glucose 3,3% và natri clorid 0,3% trong 3 giờ [6].

Sai lầm thường gặp: Nước ngọt, nước trái cây và tự ý dùng thuốc chống nôn

Một sai lầm rất lớn của người bệnh là dùng trà, nước ép trái cây, nước ngọt có ga hoặc đồ uống thể thao để bù nước [7]. Các loại thức uống gia đình này chứa quá ít natri nhưng lại có hàm lượng carbohydrate và độ thẩm thấu cao hơn mức khuyến nghị, do đó cần phải tránh dùng khi cố gắng bù nước cho trẻ [7]. Dung dịch bù nước chuẩn hiện nay là dung dịch áp lực thẩm thấu thấp (245 mOsm/kg) theo khuyến cáo năm 2002 của WHO, chứa nồng độ glucose 75 mmol/L và natri 75 mEq/L, giúp giảm lượng phân và rút ngắn thời gian tiêu chảy [7]. Đa số các dung dịch thương mại chứa khoảng 2% đến 3% carbohydrate [7].

Bên cạnh đó, việc tự ý dùng thuốc chống nôn là hành vi nguy hiểm. Thuốc chống nôn như chlorpromazine không nên dùng vì gây tác dụng phụ buồn ngủ (lơ mơ), làm cản trở quá trình tiếp tục bù nước đường uống, trong khi bản thân triệu chứng nôn thường sẽ tự thuyên giảm khi ORT được duy trì đều đặn [1].

Đối với thuốc chống nôn ondansetron, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng năm 2016 trên 170 trẻ từ 3 tháng đến 5 tuổi cho thấy: một liều uống duy nhất ondansetron trước khi bắt đầu ORT giúp giảm tỷ lệ thất bại bù nước đường uống từ 62% xuống 31%, tăng lượng dung dịch uống trong 4 giờ (645 mL so với 554 mL) và giúp bù nước nhanh hơn [8]. Dù vậy, việc dùng thuốc này phải tuân thủ chỉ định chuyên môn, người nhà không tự ý mua dùng tại nhà [8].

Ai cần đặc biệt thận trọng và dấu hiệu phải đến viện ngay?

Người bệnh và gia đình không nên cố bù nước tại nhà khi đã có các dấu hiệu nguy hiểm [7]. Theo tài liệu y khoa năm 2011, các trường hợp sau đây cần nhập viện để can thiệp:

  • Trẻ em mất nước nặng (sụt giảm trên 10% trọng lượng cơ thể) [7].
  • Trẻ có biểu hiện tổn thương thần kinh, trạng thái nhiễm độc hoặc sốc [7].
  • Trẻ hoàn toàn không thể dung nạp được nước uống hoặc điều trị bù nước đường uống thất bại [7].
  • Có nghi ngờ bệnh ngoại khoa cần phẫu thuật hoặc chưa rõ chẩn đoán bệnh [7].
  • Trẻ sơ sinh dưới 2 tháng tuổi; trẻ nhỏ dưới 6 tháng bị sốt kèm đi ngoài phân có máu; trẻ bị suy giảm miễn dịch hoặc suy dinh dưỡng [7].

Đặc biệt, ở trẻ suy dinh dưỡng bị mất nước nặng, lượng dịch truyền tĩnh mạch ban đầu được khuyến cáo giảm xuống mức 10 mL/kg (thay vì 20 mL/kg ở trẻ bình thường) để tránh nguy cơ quá tải dịch hoặc suy tim [7].

Hướng dẫn bù nước từng ngụm nhỏ chuẩn khoa học

Để bù nước an toàn tại nhà cho người bị nôn, hãy tuân thủ liều lượng theo khuyến cáo của CDC [7]:

  • Trẻ dưới 10 kg: Uống từ 60 đến 120 mL dung dịch oresol cho mỗi lần nôn ói hoặc đi ngoài phân lỏng (bên cạnh nhu cầu nước hàng ngày) [7].
  • Trẻ trên 10 kg: Uống từ 120 đến 240 mL dung dịch oresol cho mỗi lần nôn ói hoặc tiêu chảy [7].
  • Thời điểm uống: Ngay sau khi nôn, hãy để dạ dày nghỉ 10 phút [1]. Sau đó, dùng thìa hoặc thìa cà phê cho uống từng ngụm rất nhỏ, mỗi lần cách nhau từ 1 đến 2 phút [1].
  • Dung dịch chuẩn: Pha gói oresol đúng tỷ lệ nước ghi trên bao bì để đảm bảo độ thẩm thấu tối ưu [7]. Tuyệt đối không pha loãng hơn hoặc đặc hơn. Không thay thế bằng nước đường hay nước ngọt công nghiệp [7].

Nôn mửa là phản ứng cấp tính gây mệt mỏi và lo lắng. Hãy bình tĩnh áp dụng nguyên tắc cho dạ dày nghỉ ngơi ngắn và bù dịch từng thìa nhỏ kiên trì để kiểm soát tình trạng mất nước an toàn [1].