Đau đầu lặp đi lặp lại khiến nhiều người hoang mang, không biết mình chỉ bị căng thẳng thông thường hay mắc chứng đau nửa đầu. Việc tự ý mua thuốc giảm đau khi chưa rõ nguyên nhân khiến tình trạng dễ tái phát và khó kiểm soát.
Câu trả lời ngắn gọn là hai bệnh lý này có thể phân biệt qua cường độ đau, tính chất cơn đau (đau giật theo nhịp mạch hay đau thắt ép), sự xuất hiện của triệu chứng buồn nôn, nôn mửa và mức độ nặng lên khi vận động thể chất [4, 6, 8]. Dù vị trí đau một bên hay hai bên thường được nhắc đến, các triệu chứng đi kèm và mức độ cản trở sinh hoạt mới là chìa khóa nhận diện chính xác [1, 6, 8].
Bối cảnh và sự giao thoa trong chẩn đoán
Đau đầu là phàn nàn sức khỏe cực kỳ phổ biến, luôn đặt ra nhiều thách thức chẩn đoán cho bác sĩ lâm sàng [1]. Đa số người bị đau đầu tái phát trong cộng đồng mắc một biến thể của đau đầu căng thẳng hoặc đau nửa đầu (migraine) [1]. Đau đầu căng thẳng tiếp tục được chia thành hai nhóm nhỏ là dạng từng đợt và dạng mạn tính [2].
Việc phân biệt hai tình trạng này với nhau cũng như với các chứng đau đầu nguyên phát, thứ phát khác rất quan trọng [1, 2]. Tuy nhiên, sự chồng lấp đáng kể trong các tiêu chuẩn chẩn đoán khiến việc tách biệt đau đầu căng thẳng khỏi đau nửa đầu gặp nhiều khó khăn [2]. Giới y học vẫn tồn tại tranh luận liệu đau đầu căng thẳng và đau nửa đầu có phải là hai biểu hiện nằm trên cùng một chuỗi quá trình sinh lý bệnh hay không [2].
Dấu hiệu lâm sàng và cơ chế nhận diện cơn đau
Trong thực hành lâm sàng, chẩn đoán đau đầu nguyên phát dựa phần lớn vào bản chất và tính chất triệu chứng do người bệnh mô tả [3]. Do chứng đau nửa đầu dễ gây suy giảm chức năng vận động, đây là chẩn đoán có khả năng cao nhất ở bất kỳ bệnh nhân nào bị đau đầu tái phát làm cản trở sinh hoạt hàng ngày [1]. Các tiêu chuẩn của Hiệp hội Đau đầu Quốc tế (IHS) đóng vai trò hướng dẫn hữu ích để nhận diện các đặc điểm này [1, 6].
Cơ chế biểu hiện của hai loại đau đầu khác biệt rõ qua cảm giác đau và phản ứng cơ thể [4]. Đau nửa đầu đặc trưng bởi cảm giác đau nhói, giật theo nhịp đập của mạch máu, kèm theo phản ứng nhạy cảm ở hệ tiêu hóa (buồn nôn, nôn) và giác quan (sợ ánh sáng, sợ tiếng ồn) [4, 6, 8]. Ngược lại, đau đầu căng thẳng thường tạo cảm giác bị đè ép, thắt chặt ở cả hai bên đầu và ít khi đi kèm rối loạn tiêu hóa hay giác quan [4]. Ngoài ra, hệ thống mũi xoang có thể đóng vai trò lớn hơn trong chứng đau nửa đầu so với nhận định thông thường, bởi các yếu tố khởi phát đặc trưng của bệnh là thời tiết, mùi hương và khói đều tác động qua hệ thống này [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cách phân biệt?
Nhiều công trình nghiên cứu đã định lượng cụ thể từng dấu hiệu lâm sàng để giúp phân biệt hai chứng bệnh này. Một nghiên cứu công bố năm 2005 phân tích hồ sơ bệnh án của 225 trẻ em bị đau đầu tái phát cấp tính nhằm làm rõ đặc điểm dịch tễ và lâm sàng theo tiêu chuẩn IHS [4]. Kết quả cho thấy 98,2% bệnh nhân mắc đau đầu nguyên phát, bao gồm 48,9% đau nửa đầu, 48,4% đau đầu căng thẳng và 0,9% thể hỗn hợp [4]. Độ tuổi khởi phát trung bình của đau nửa đầu là 8,6 ± 2,9 tuổi và đau đầu căng thẳng là 9,7 ± 2,5 tuổi, thường rơi vào lứa tuổi đi học và không có sự khác biệt chung về giới tính ở tuổi khởi phát [4]. Trong nhóm đau nửa đầu, 30% có triệu chứng tiền triệu (aura) và nhóm này có tỷ lệ tiền sử gia đình mắc bệnh cao hơn đáng kể [4]. Ngược lại, nhóm đau đầu căng thẳng có tỷ lệ nữ giới, sống ở thành thị và đạt thành tích học tập xuất sắc cao hơn [4].
Về dấu hiệu lâm sàng trong nghiên cứu năm 2005, cơn đau nửa đầu có tính chất giật theo nhịp mạch ở 77,1% trường hợp, đau một bên chiếm 44,1% và đau hai bên chiếm 55,9% [4]. Có tới 68,8% bệnh nhân đau nửa đầu bị nặng lên khi vận động thể chất, 65,3% phải nghỉ học, 71% kèm nôn mửa và 67% sợ ánh sáng hoặc sợ tiếng ồn [4]. Trái lại, đau đầu căng thẳng xuất hiện ở cả hai bên đầu trong 81,8% trường hợp và mang tính chất đè ép ở 85,3% bệnh nhân [4]. Chỉ 11,8% ca đau đầu căng thẳng nặng lên khi vận động thể chất, 11,8% gây gián đoạn sinh hoạt, thỉnh thoảng mới kèm nôn mửa (7,3%) hoặc sợ ánh sáng, tiếng ồn (21,8%) [4].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1995 đã dùng bảng câu hỏi bán cấu trúc khảo sát 437 trẻ em và thanh thiếu niên đến khám liên tiếp tại phòng khám ngoại trú [6]. Sau khi loại trừ 28 ca đau đầu triệu chứng hoặc không phân loại được, trong 409 bệnh nhân đau đầu vô căn có 70,4% mắc đau nửa đầu hoặc đau đầu căng thẳng xác định, 20,5% rối loạn dạng đau nửa đầu và 9,1% đau đầu kiểu căng thẳng chưa đủ tiêu chuẩn [6]. Nhóm nghiên cứu xác định cường độ đau, tình trạng nặng lên khi vận động, buồn nôn và nôn mửa là các đặc điểm quan trọng nhất để chẩn đoán phân biệt [6]. Tính chất đau, chứng sợ ánh sáng và sợ tiếng ồn ít hữu ích hơn, còn vị trí đau là yếu tố ít quan trọng nhất [6]. Thời gian cơn đau nửa đầu kéo dài dưới 2 giờ ở 19,0% bệnh nhân [6]. Một phân tích tiếp nối công bố năm 1996 trên 437 trẻ em và thanh thiếu niên này khẳng định: bất kể độ tuổi, cường độ đau và sự hiện diện hay vắng mặt của cơn buồn nôn là yếu tố quan trọng nhất để phân biệt hai loại đau đầu [7]. Thanh thiếu niên thường đáp ứng tiêu chuẩn về thời gian cơn đau nửa đầu, tiền triệu và vị trí đau hai bên của đau đầu căng thẳng nhiều hơn, trong khi trẻ nhỏ thường biểu hiện đau tăng khi vận động và sợ ánh sáng nhiều hơn [7].
Bên cạnh triệu chứng, yếu tố kích hoạt cũng giúp phân biệt bệnh. Một nghiên cứu năm 2001 đã phỏng vấn qua điện thoại bằng bảng câu hỏi đối với 38 bệnh nhân đau nửa đầu và 17 bệnh nhân đau đầu căng thẳng về 18 yếu tố khởi phát và làm nặng cơn đau [5]. Cả hai nhóm đều ghi nhận các yếu tố khởi phát phổ biến nhất là căng thẳng (stress), ăn không đúng giờ, mệt mỏi và thiếu ngủ [5]. Tuy nhiên, thời tiết, mùi hương, khói và ánh sáng là các yếu tố khởi phát giúp phân biệt đau nửa đầu với đau đầu căng thẳng [5]. Khi loại trừ các yếu tố đã nằm trong tiêu chuẩn chẩn đoán IHS, các yếu tố làm nặng thêm cơn đau nửa đầu là rặn, cúi gập người và mùi hương [5]. Nghiên cứu không tìm thấy yếu tố khởi phát hay làm nặng nào giúp phân biệt chiều ngược lại từ đau đầu căng thẳng sang đau nửa đầu [5].
Ngoài y học hiện đại, một phân tích thứ cấp năm 2010 từ thử nghiệm châm cứu có đối chứng, làm mù tại Đức (GERAC) trên 1042 bệnh nhân (633 người đau nửa đầu, 409 người đau đầu căng thẳng) đã đối chiếu tiêu chuẩn IHS với chẩn đoán Y học cổ truyền Trung Quốc [3]. Dữ liệu chỉ ra hai bệnh lý này tương ứng với các thể bệnh hoàn toàn khác nhau trong Y học cổ truyền, nổi bật là các thể Can Dương Thượng Khang, Can Hỏa Vượng và Đờm giúp phân biệt rõ nhất giữa đau nửa đầu và đau đầu căng thẳng [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng
Việc áp dụng bộ tiêu chuẩn IHS mang lại lợi ích rõ rệt trong phân loại đau đầu, với mức độ đồng thuận cao khi so sánh với tiêu chuẩn phân loại Vahlquist (hệ số kappa đạt 0,57) [6]. Trong nghiên cứu năm 2005, việc thực hiện điện não đồ ở 21% bệnh nhân và chụp cắt lớp vi tính (CT) sọ não ở 39,1% bệnh nhân đều không làm thay đổi chẩn đoán lâm sàng ban đầu [4]. Điều này cho thấy khai thác kỹ triệu chứng lâm sàng có giá trị định hướng rất lớn [4].
Tuy vậy, các tiêu chuẩn hiện hành vẫn có giới hạn nhất định. Tiêu chuẩn chẩn đoán đau nửa đầu có độ đặc hiệu cao nhưng độ nhạy thấp, trong khi tiêu chuẩn cho đau đầu căng thẳng lại có độ nhạy cao nhưng độ đặc hiệu thấp [6]. Các nhà nghiên cứu đề xuất có thể tăng độ nhạy chẩn đoán đau nửa đầu bằng cách giảm thời gian tối thiểu của cơn đau từ 2 giờ xuống 1 giờ, hoặc cho phép chẩn đoán đau nửa đầu khi cơn đau dữ dội đi kèm buồn nôn dù chưa hội tụ đủ tiêu chuẩn về vị trí, tính chất đau và mức độ tăng nặng khi vận động [4, 8]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2023 ở trẻ từ 7 đến 14 tuổi bị đau đầu hàng tuần lưu ý rằng trong thực tế, dữ liệu thu thập đôi khi không bao phủ toàn bộ tiêu chuẩn chẩn đoán (như thiếu chi tiết về thời gian cơn đau), khiến một bộ phận người bệnh được xếp vào nhóm đau đầu không phân loại được [8].
Những hiểu lầm thường gặp về vị trí đau
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là dựa hoàn toàn vào tên gọi "đau nửa đầu" để tự chẩn đoán. Nhiều người cho rằng chỉ khi đau một bên đầu mới là đau nửa đầu, còn đau cả hai bên chắc chắn là đau đầu căng thẳng.
Thực tế nghiên cứu chứng minh vị trí đau là yếu tố ít quan trọng nhất trong chẩn đoán phân biệt [6]. Ở nhóm mắc chứng đau nửa đầu trong nghiên cứu năm 2005, tỷ lệ đau ở cả hai bên đầu chiếm tới 55,9%, vượt qua cả tỷ lệ đau một bên (44,1%) [4]. Dù đau đầu căng thẳng thường xuất hiện hai bên (81,8%), việc một cơn đau lan tỏa cả hai bên đầu không loại trừ khả năng bạn đang trải qua cơn đau nửa đầu thực sự [4]. Thay vì chỉ chú ý vị trí, người bệnh cần quan sát xem cơn đau có dữ dội, giật theo nhịp mạch và gây buồn nôn hay không [4, 6, 8].
Ai nên thận trọng?
Đau đầu không chỉ là rối loạn nguyên phát lành tính mà có thể liên quan đến các bệnh lý cấp tính hoặc tổn thương nghiêm trọng như u não hay phình mạch máu não [1]. Do đó, bác sĩ lâm sàng luôn phải xem xét các hội chứng đau đầu thứ phát và cân nhắc chỉ định các thủ thuật khảo sát chuyên biệt như chụp hình ảnh thần kinh khi cần thiết [1].
Người có cơn đau đầu tái phát gây suy giảm chức năng sinh hoạt, học tập hoặc làm việc cần đặc biệt thận trọng và nên đi khám sớm [1, 6]. Những người có tiền sử gia đình mắc đau nửa đầu, hoặc trẻ em trong độ tuổi đi học bắt đầu xuất hiện các cơn đau đầu kèm nôn mửa, sợ ánh sáng, sợ tiếng ồn cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá thay vì tự điều trị [4]. Khi đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, người bệnh bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp can thiệp nào.
Áp dụng thực tế trong theo dõi và kiểm soát cơn đau
Phương pháp tiêu chuẩn để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán đau đầu là kết hợp phỏng vấn lâm sàng với việc ghi nhật ký đau đầu và sử dụng bảng câu hỏi đã được chuẩn hóa [8]. Khi cơn đau xuất hiện, người bệnh nên ghi chép cụ thể vào sổ tay các thông tin: cường độ đau, cảm giác đau (giật theo mạch đập hay đè ép), vị trí đau, thời gian kéo dài, có kèm buồn nôn, nôn mửa, sợ ánh sáng hay tiếng ồn không [4, 6, 7]. Hãy ghi nhận cả việc đi lại, vận động thể chất, rặn hay cúi gập người có làm cơn đau tồi tệ hơn không [5, 6].
Trong sinh hoạt hàng ngày, cả người bị đau đầu căng thẳng và đau nửa đầu đều nên chủ động phòng ngừa bằng cách quản lý căng thẳng, ăn uống đúng giờ, nghỉ ngơi khi mệt mỏi và ngủ đủ giấc [5]. Riêng với người có dấu hiệu đau nửa đầu, cần hạn chế tiếp xúc với các yếu tố kích hoạt đặc thù qua đường mũi xoang và thị giác như khói thuốc, mùi hương nồng, ánh sáng chói và sự thay đổi thời tiết [5].
Nhìn chung, đau nửa đầu và đau đầu căng thẳng có thể được phân biệt chính xác nếu quan sát kỹ cường độ đau, tính chất mạch đập, phản ứng khi vận động và triệu chứng buồn nôn đi kèm [4, 6, 8]. Ghi nhật ký triệu chứng và tránh các yếu tố khởi phát sẽ giúp bạn kiểm soát tốt cơn đau cũng như cung cấp dữ liệu chính xác cho bác sĩ [5, 7]. Đừng ngần ngại thăm khám y tế nếu cơn đau tái diễn và làm gián đoạn cuộc sống của bạn [1].
