Làm thế nào để phân biệt mỏi mắt thông thường và tăng nhãn áp do làm việc máy tính?

Nhiều nhân viên văn phòng thường xuyên gặp tình trạng nhức mắt, mỏi mắt sau nhiều giờ nhìn màn hình máy tính và cho rằng chỉ cần ngủ một giấc là khỏi. Tuy nhiên, ranh giới giữa cảm giác mỏi mắt thông thường do điều tiết và các tổn thương thị thần kinh âm thầm lại rất mong manh. Tình trạng khó chịu ở mắt đôi khi không đơn thuần là căng thẳng thị giác, mà có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của các bệnh lý nhãn khoa phức tạp như glaucoma góc mở ^[1].

Về bản chất, mỏi mắt do máy tính thường chỉ gây suy giảm chức năng thị giác tạm thời và cải thiện khi được nghỉ ngơi. Ngược lại, glaucoma góc mở là bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển mạn tính, đặc trưng bởi sự lõm dần của đĩa thị và tổn hại thị trường không hồi phục, thường diễn tiến âm thầm không có triệu chứng báo trước ^[2]. Người bệnh không thể dựa vào cảm giác đau nhức hay mức nhãn áp cảm nhận được để tự phân biệt hai tình trạng này.

Cơ chế tác động và sự nhầm lẫn tai hại

Mỏi mắt khi dùng thiết bị điện tử thường xuất phát từ việc giảm tần số chớp mắt, mắt khô hoặc cơ điều tiết phải làm việc quá sức liên tục. Trong khi đó, bệnh glaucoma góc mở gây tổn thương trực tiếp lên các sợi thần kinh thị giác nối từ võng mạc lên não ^[3], ^[2]. Nhãn áp tăng cao là một yếu tố nguy cơ mạnh và có thể điều chỉnh được, nhưng bản thân việc tăng áp lực này không đủ để chẩn đoán xác định bệnh ^[2].

Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ, glaucoma góc mở không hề gây đau đớn dữ dội hay đỏ mắt đột ngột ở giai đoạn đầu ^[2]. Một số trường hợp người bệnh đi khám vì dấu hiệu mỏi mắt kéo dài (asthenopia) nhiều tháng, nhưng khi kiểm tra kỹ lưỡng chuyên khoa mới phát hiện nhãn áp đã tăng cao kèm theo tổn thương nhãn khoa thứ phát nghiêm trọng ^[1]. Thậm chí, bệnh có thể âm thầm tiến triển mà áp lực nội nhãn vẫn nằm trong giới hạn bình thường của dân số chung ^[4], ^[2].

Nhãn áp bình thường vẫn có thể mắc bệnh: Bằng chứng sàng lọc cộng đồng

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi đo mắt thấy nhãn áp cao vượt ngưỡng mới bị bệnh glaucoma. Nghiên cứu thực tế chỉ ra một bức tranh hoàn toàn khác về mức độ âm thầm của căn bệnh này.

Một nghiên cứu tầm soát quy mô lớn tại Thụy Điển công bố năm 2002 thực hiện trên 32.918 cư dân từ 57 đến 79 tuổi nhằm so sánh nhóm bệnh nhân được phát hiện qua sàng lọc với nhóm tự đi khám lâm sàng định kỳ ^[4]. Kết quả ghi nhận có tới 52,9% bệnh nhân glaucoma góc mở trong nhóm sàng lọc cộng đồng thuộc dạng glaucoma nhãn áp bình thường (NTG, định nghĩa là nhãn áp dưới 21 mmHg ở cả hai mắt), trong khi tỷ lệ này ở nhóm tự đi khám chỉ đạt 13,5% ^[4]. Nhãn áp trung bình tại thời điểm chẩn đoán ở nhóm được sàng lọc là 22,9 mmHg, thấp hơn rõ rệt so với mức 32,5 mmHg ở nhóm tự đi khám ^[4].

Đáng chú ý, độ lệch thị trường trung bình (MD) ở mắt tổn thương nặng hơn của nhóm sàng lọc chỉ là -8,0 dB so với -16,2 dB ở nhóm tự đi khám, cho thấy việc tự cảm nhận triệu chứng để đi khám thường diễn ra khi thị trường đã tổn hại rất sâu ^[4]. Đáng lo ngại hơn, 62% người bệnh được phát hiện qua đợt sàng lọc trước đó đã từng đi khám bác sĩ mắt, và 17% từng khám trong vòng 2 năm gần nhất nhưng vẫn bị bỏ sót ^[4].

Mắt dò tìm chậm chạp: Dấu hiệu chức năng dễ bị bỏ qua

Khi ngồi trước màn hình máy tính, biểu hiện sớm của tổn hại thị trường do bệnh lý thần kinh thị giác thường bị nhầm lẫn với sự mất tập trung hay mỏi mắt thông thường.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 đã đánh giá các chuyển động mắt nhanh (saccades) trong một tác vụ thị giác tìm kiếm kỹ thuật số trên màn hình ^[5]. Nghiên cứu tiến hành trên 13 người tham gia có thị lực tốt (0,2 logMAR hoặc tốt hơn), gồm 7 bệnh nhân glaucoma góc mở nguyên phát (độ tuổi trung bình 65 ± 13) và 6 người đối chứng (độ tuổi trung bình 51 ± 6) ^[5]. Người tham gia phải thực hiện tác vụ tìm kiếm số "4" được phân bố ngẫu nhiên giữa các chữ số khác trên màn hình máy tính đã được căn chỉnh không gian tương ứng với bài đo thị trường chuẩn ^[5].

Kết quả cho thấy, bệnh nhân glaucoma góc mở nguyên phát có số lượng chuyển động mắt tìm kiếm trên mỗi màn hình cao hơn rõ rệt so với người bình thường (trung vị 59,00 chuyển động so với 32,50 chuyển động) ^[5]. Đồng thời, thời gian tìm kiếm thị giác trên mỗi màn hình của nhóm bệnh nhân cũng kéo dài hơn đáng kể (trung vị 38,50 giây so với 23,75 giây ở nhóm đối chứng) ^[5]. Điều này phản ánh rằng tổn hại thị trường giai đoạn sớm làm suy giảm khả năng định vị vật thể, buộc mắt phải đảo liên tục và mất nhiều thời gian hơn để quét thông tin trên màn hình làm việc ^[5].

Hiệu quả của các phương pháp sàng lọc và chẩn đoán

Việc phát hiện sớm glaucoma góc mở không thể chỉ dựa vào một lần đo nhãn áp đơn thuần tại các phòng khám thông thường.

Một nghiên cứu thử nghiệm tầm soát nhanh công bố năm 2001 tiến hành trên 734 đối tượng trong 4 ngày cuối tuần đã áp dụng đồng thời đo nhãn áp, đo độ sâu tiền phòng, chụp ảnh đáy mắt không giãn đồng tử và đo thị trường trên ngưỡng ^[3]. Trong số 734 người có dữ liệu hoàn chỉnh, phát hiện 55 ca glaucoma góc mở (chiếm 7,5%), 59 ca glaucoma góc đóng (8,4%) và 98 trường hợp nghi ngờ (13,4%) ^[3]. Trong tổng số bệnh nhân mắc glaucoma, chỉ có 29,8% người có mức nhãn áp vượt quá 21 mm Hg ^[3].

Tỷ lệ bất thường về dây thần kinh thị giác và thị trường ở các bệnh nhân glaucoma góc mở lần lượt là 94,5% và 67,3% ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng phương pháp hiệu quả nhất để sàng lọc glaucoma góc mở là chụp ảnh nổi lập thể gai thị được đánh giá bởi chuyên gia, kết hợp với việc kiểm tra tiền phòng ^[3]. Kiểm tra thị trường bằng máy đo chuyên dụng là trụ cột chính trong chẩn đoán và quản lý bệnh, giúp phát hiện những khiếm khuyết thị giác mà bài kiểm tra thị lực thông thường bỏ qua ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến của dân văn phòng

Hiểu lầm lớn nhất của người làm việc văn phòng là tin rằng đo nhãn áp định kỳ tại phòng khám đa khoa tổng quát là đủ để loại trừ bệnh. Các hướng dẫn y khoa chỉ rõ việc đo nhãn áp thường quy ở tuyến chăm sóc ban đầu không được khuyến nghị để sàng lọc glaucoma góc mở, bởi nhãn áp tăng cao không phải là tiêu chuẩn chẩn đoán tuyệt đối và nhiều người có nhãn áp bình thường vẫn phát triển bệnh ^[2].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng bệnh glaucoma luôn gây mờ mắt vùng trung tâm. Ngược lại, tổn thương đặc trưng của glaucoma góc mở là mất dần tầm nhìn ngoại vi, khiến người bệnh vẫn đọc sách, nhìn thẳng rõ nét nhưng không gian bao quát xung quanh bị thu hẹp dần ^[2]. Đa số các trường hợp glaucoma góc mở được phát hiện tình cờ trong những lần kiểm tra mắt toàn diện vì các lý do khác ^[2].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhân viên văn phòng và người làm việc với màn hình cần cảnh giác cao nếu thuộc các nhóm nguy cơ sau:

• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh glaucoma, người có tiền sử đái tháo đường hoặc cận thị nặng ^[2].
• Nhóm tuổi: Người da đen trên 40 tuổi và người da trắng trên 65 tuổi có nguy cơ gia tăng đối với glaucoma góc mở nguyên phát ^[2].
• Người sử dụng thuốc nhóm glucocorticoid: Một nghiên cứu bệnh chứng trên 9.793 ca bệnh và 38.325 người đối chứng cho thấy việc sử dụng glucocorticoid đường uống làm tăng nguy cơ tăng nhãn áp hoặc glaucoma góc mở với tỷ số chênh đã điều chỉnh là 1,41 ^[6]. Nguy cơ này tăng theo liều dùng, đạt tỷ số chênh 1,88 ở nhóm dùng từ 80 mg hydrocortisone/ngày trở lên, đồng thời tăng theo thời gian sử dụng trong 11 tháng đầu ^[6].
• Người có tình trạng tăng nhãn áp đơn thuần: Nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận khoảng 22% bệnh nhân sử dụng thuốc hạ nhãn áp do tăng áp lực nội nhãn sau đó đã tiến triển thành bệnh glaucoma góc mở nguyên phát ^[7].

Lời khuyên và hướng áp dụng thực tế

Để bảo vệ đôi mắt khi làm việc với máy tính, cần kết hợp chăm sóc thị giác hàng ngày và tầm soát chuyên khoa định kỳ:

• Tự theo dõi dấu hiệu chức năng: Nếu nhận thấy bản thân mất nhiều thời gian hơn để tìm kiếm các biểu tượng, dòng văn bản trên màn hình, mắt phải đảo qua lại liên tục mà không nắm bắt được chi tiết, hoặc thị giác mỏi mệt kéo dài nhiều tháng không đỡ, cần đi khám chuyên khoa sâu thay vì tự ý mua thuốc nhỏ mắt ^[5], ^[1].
• Thăm khám chuyên sâu định kỳ: Không dừng lại ở việc đo khúc xạ hay đo nhãn áp bằng máy thổi khí. Người có nguy cơ cao cần được soi đáy mắt chụp hình gai thị và đo thị trường tự động định kỳ với bác sĩ nhãn khoa ^[3], ^[2].
• Thực hành quy tắc bảo vệ mắt: Áp dụng việc cho mắt nghỉ giải lao sau mỗi chu kỳ làm việc, điều chỉnh ánh sáng màn hình phù hợp và duy trì chớp mắt đều đặn để giảm thiểu khô mỏi mắt cơ học.

Glaucoma góc mở là nguyên nhân hàng đầu thứ hai gây mù lòa không thể phục hồi tại Mỹ nếu không được điều trị kịp thời ^[2]. Việc nhầm lẫn giữa tình trạng mỏi mắt điều tiết và tổn thương thị thần kinh có thể dẫn đến việc chậm trễ can thiệp bằng thuốc hạ áp lực mắt hoặc thủ thuật chuyên sâu ^[2]. Khi có biểu hiện bất thường hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, người bệnh cần đến ngay các cơ sở chuyên khoa mắt uy tín để được chẩn đoán và hướng dẫn chính xác.