Nhiều người thường xuyên rơi vào trạng thái thức dậy mệt mỏi, uể oải suốt cả ngày và không còn sức lực để hoàn thành công việc dù đã ngủ đủ giấc. Khi đi khám và thực hiện xét nghiệm công thức máu, chỉ số hemoglobin hoàn toàn bình thường, khiến người bệnh ngỡ ngàng vì bác sĩ kết luận không hề bị thiếu máu. Sự mâu thuẫn này khiến không ít người hoang mang tự hỏi liệu cảm giác kiệt sức triền miên của mình bắt nguồn từ đâu.

Câu trả lời nằm ở chỉ số ferritin huyết thanh – thước đo lượng sắt dự trữ thực tế của cơ thể. Bạn hoàn toàn có thể rơi vào tình trạng thiếu sắt tiềm ẩn dù lượng huyết sắc tố hemoglobin vẫn nằm trong ngưỡng an toàn. Khi các kho dự trữ sắt cạn kiệt, các tế bào không nhận đủ nguyên liệu để vận hành chuyển hóa năng lượng, gây nên cảm giác kiệt sức dai dẳng mà xét nghiệm máu thông thường dễ dàng bỏ sót.

Nghịch lý thiếu sắt nhưng không thiếu máu

Trong cơ thể người, sắt đóng vai trò tối quan trọng để tạo ra hemoglobin, protein vận chuyển oxy trong hồng cầu. Khi lượng sắt nạp vào không đủ hoặc bị thất thoát, cơ thể sẽ ưu tiên rút nguồn sắt dự trữ được lưu giữ dưới dạng ferritin để duy trì nồng độ hemoglobin trong máu. Do đó, xét nghiệm công thức máu thông thường chỉ phản ánh lượng hemoglobin lưu hành chứ không cho biết kho dự trữ sắt còn bao nhiêu.

Tình trạng thiếu sắt không thiếu máu xảy ra khi nồng độ ferritin huyết thanh giảm sâu nhưng lượng hemoglobin chưa tụt xuống mức gây bệnh thiếu máu. Ở giai đoạn này, tủy xương vẫn gom góp đủ lượng sắt dự trữ cuối cùng để sản xuất hồng cầu, nhưng các mô cơ, hệ thần kinh và ty thể bắt đầu bị "bỏ đói" sắt. Khi ferritin dự trữ cạn kiệt, hàng loạt quá trình sinh hóa tạo năng lượng bị ngưng trệ, biểu hiện đầu tiên và rõ nét nhất chính là sự kiệt sức mạn tính.

Nghiên cứu cho thấy thiếu sắt độc lập gây mệt mỏi và đau nhức

Mối liên hệ trực tiếp giữa sự thiếu hụt ferritin và cảm giác suy kiệt đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng. Đáng chú ý, các triệu chứng suy nhược hoàn toàn có thể khởi phát độc lập, không phụ thuộc vào việc người bệnh có bị tụt hemoglobin hay không.

Năm 2018, một nghiên cứu thực hiện trên 154 bệnh nhân chạy thận nhân tạo duy trì nhưng vẫn đạt mục tiêu hemoglobin từ 10.0 g/dL trở lên đã phân tích tác động của việc thiếu sắt [1]. Các nhà nghiên cứu phân loại thiếu sắt dựa trên độ bão hòa transferrin dưới 20% hoặc ferritin dưới 100 ng/mL [1]. Kết quả phân tích đa biến chỉ ra rằng nhóm bệnh nhân có nồng độ ferritin huyết thanh thấp bị gia tăng rõ rệt tình trạng mệt mỏi trầm trọng, đau khớp dữ dội, đau đầu trong khi lọc máu và chuột rút ở chân [1]. Nghiên cứu này khẳng định thiếu hụt ferritin tự thân nó là một yếu tố nguy cơ làm trầm trọng thêm các triệu chứng thể chất mà không cần đến sự xuất hiện của thiếu máu [1].

Không chỉ ở người bệnh thận, tình trạng thiếu hụt ferritin cũng phổ biến ở những người mắc các hội chứng đau mạn tính. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện từ năm 2016 đến 2017 trên 100 bệnh nhân mắc hội chứng đau cơ xơ hóa không thiếu máu so sánh với 100 người khỏe mạnh không thiếu máu, sử dụng ngưỡng ferritin dưới 30 ng/mL để xác định thiếu sắt [2]. Kết quả ghi nhận có tới 64% bệnh nhân đau cơ xơ hóa bị thiếu sắt dự trữ, so với 42% ở nhóm đối chứng [2]. Dù nồng độ ferritin nhìn chung không liên quan trực tiếp đến mức độ lo âu hay rối loạn giấc ngủ, nhưng ở phân nhóm những người ngủ kém, nồng độ ferritin thấp có mối tương quan nghịch với điểm trầm cảm [2].

Đặc biệt, ở người mắc bệnh tim mạch, thiếu sắt ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Thiếu sắt, có hoặc không có thiếu máu, được ước tính ảnh hưởng đến khoảng 37% đến 61% bệnh nhân suy tim mạn tính, làm tăng 40% đến 60% nguy cơ tử vong [3]. Hiện tượng thiếu sắt chức năng ở người bệnh suy tim đi kèm hội chứng thiếu máu đã làm suy giảm nghiêm trọng các chỉ số chất lượng cuộc sống, chủ yếu ở thang đo hoạt động thể chất và chức năng xã hội [4].

Hiệu quả của việc bổ sung sắt đối với mức năng lượng

Khi kho dự trữ sắt được lấp đầy, tình trạng mệt mỏi có thể cải thiện ngoạn mục nếu nguyên nhân cốt lõi thực sự do thiếu hụt ferritin. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2024 đã đánh giá việc điều trị trên 302 người trưởng thành mệt mỏi được chẩn đoán thiếu sắt không thiếu máu đến thiếu máu nhẹ [5]. Các tình nguyện viên được chia thành nhóm dùng viên nang Feroglobin (147 người) và nhóm dùng phác đồ chăm sóc chuẩn (146 người) gồm viên nang chứa ferrous fumarate hoặc viên nén ferrous ascorbate [5].

Sau 90 ngày theo dõi với 293 đối tượng hoàn thành, nhóm dùng Feroglobin đã tăng nồng độ hemoglobin trung bình từ 12.43 g/dL lên 13.24 g/dL [5]. Đáng chú ý, nồng độ ferritin huyết thanh của nhóm này tăng vọt tới 442.87%, vượt trội so với mức tăng 256.67% ở nhóm dùng phác đồ chuẩn [5]. Cùng với sự phục hồi của ferritin, điểm số trên thang đo mệt mỏi giảm tới 47.51% và toàn bộ các than phiền sức khỏe ban đầu đều được giải quyết hoàn toàn [5].

Bên cạnh sắt đường uống, việc bù sắt tĩnh mạch cũng mang lại hiệu quả rõ rệt cho một số nhóm bệnh nhân đặc thù. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2011 cho thấy việc dùng 800 mg sắt truyền tĩnh mạch giúp cải thiện điểm mệt mỏi ở phân nhóm phụ nữ tiền mãn kinh có nồng độ ferritin dưới 15 ng/mL nhưng hemoglobin hoàn toàn bình thường [3].

Ở bệnh nhân suy tim mạn tính, các thử nghiệm lớn như FAIR-HF và CONFIRM-HF đã chứng minh bù sắt đường tĩnh mạch giúp cải thiện vượt bậc quãng đường đi bộ 6 phút, nâng cao chất lượng sống và giảm tỷ lệ tái nhập viện [3]. Từ các bằng chứng này, Trường Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ đã khuyến cáo bổ sung sắt tĩnh mạch cho bệnh nhân suy tim có mức ferritin dưới 100 ng/mL, hoặc ferritin từ 100 đến 300 ng/mL nếu độ bão hòa transferrin dưới 20% [3].

Vì sao không phải trường hợp nào bù sắt cũng hết mệt mỏi?

Mặc dù việc bù đắp ferritin đem lại lợi ích lớn trong nhiều nghiên cứu, các bằng chứng y khoa cũng chỉ ra rằng việc nâng cao chỉ số ferritin không phải là "chiếc đũa thần" chữa bách bệnh mệt mỏi cho tất cả mọi người.

Năm 2020, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược với quy mô 393 người hiến máu lặp lại không bị thiếu máu nhưng thiếu sắt dự trữ (ferritin từ 50 microg/L trở xuống) đã được tiến hành [6]. Nhóm can thiệp được tiêm một liều tĩnh mạch duy nhất 800 mg sắt carboxymaltose, trong khi nhóm kia dùng giả dược [6]. Sau 6 đến 8 tuần, nồng độ ferritin ở nhóm tiêm sắt cao hơn nhóm giả dược trung bình 114.2 microg/L và hemoglobin tăng thêm 5.7 g/L [6]. Tuy nhiên, điểm đánh giá mệt mỏi giữa hai nhóm hoàn toàn tương đương nhau (3.9 điểm ở nhóm tiêm sắt so với 4.0 điểm ở nhóm giả dược), cho thấy việc tăng ferritin không hề giúp giảm mệt mỏi hay nâng cao sức khỏe tổng thể ở nhóm người hiến máu này [6].

Một kết quả tương tự cũng được ghi nhận từ năm 2012 trong nghiên cứu trên 154 nữ tình nguyện viên hiến máu dưới 50 tuổi bị thiếu sắt không thiếu máu [7]. Sau 4 tuần điều trị bằng ferrous sulfate đường uống, mức hemoglobin tăng 5.2 g/L và ferritin tăng 14.8 ng/mL so với nhóm giả dược [7]. Dẫu vậy, can thiệp này không mang lại bất kỳ tác động lâm sàng có ý nghĩa nào đối với triệu chứng mệt mỏi của người tham gia [7]. Điều này chứng tỏ mệt mỏi là một triệu chứng đa căn nguyên; nếu cảm giác uể oải không xuất phát từ việc thiếu sắt tại tế bào, việc nâng cao ferritin dự trữ sẽ không đem lại sự thay đổi về thể lực.

Ferritin cao ảo: Cái bẫy của phản ứng viêm mạn tính

Một hiểu lầm rất phổ biến là chỉ cần xét nghiệm thấy ferritin bình thường hoặc cao thì chắc chắn cơ thể không bị thiếu sắt. Trên thực tế, ferritin là một protein phản ứng pha cấp tính, có thể tăng vọt khi cơ thể đang có phản ứng viêm, nhiễm trùng hoặc bệnh tự miễn, che giấu tình trạng cạn kiệt sắt thực sự bên trong.

Hiện tượng này đã được làm rõ từ năm 1981 trong một nghiên cứu về bệnh viêm khớp dạng thấp [8]. Khi bệnh viêm khớp dạng thấp đang trong giai đoạn hoạt động, nồng độ ferritin huyết thanh có xu hướng tăng cao tương quan với mức độ hoạt động của bệnh [8]. Đến khi bệnh thuyên giảm nhờ điều trị thích hợp, nồng độ ferritin huyết thanh mới giảm dần [8]. Đáng chú ý, ở những bệnh nhân viêm khớp dạng thấp thể không hoạt động có kèm thiếu máu, việc bổ sung sắt giúp hemoglobin tăng đáng kể so với người không điều trị, dù nồng độ ferritin trước đó biến thiên độc lập với lượng hemoglobin [8]. Các nhà khoa học kết luận rằng ngay cả trong thể bệnh không hoạt động trên lâm sàng, ferritin huyết thanh vẫn không phản ánh chính xác tình trạng thiếu sắt thực tế [8]. Do đó, việc chẩn đoán thiếu sắt cần phối hợp nhiều chỉ số như độ bão hòa transferrin thay vì chỉ dựa vào một mình ferritin.

Ai nên chủ động kiểm tra ferritin dự trữ?

Nếu bạn thường xuyên cảm thấy kiệt sức, việc yêu cầu bác sĩ chỉ định thêm xét nghiệm ferritin huyết thanh là rất cần thiết, đặc biệt ở các nhóm đối tượng sau:

  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản: Những người có kinh nguyệt nhiều, rong kinh hoặc vừa trải qua thai kỳ rất dễ bị cạn kiệt nguồn sắt dự trữ trước khi tụt hemoglobin. Một thử nghiệm năm 2011 đã ghi nhận việc truyền sắt đem lại hiệu quả cải thiện mệt mỏi rõ rệt ở phụ nữ tiền mãn kinh có mức ferritin dưới 15 ng/mL [3].
  • Người mắc bệnh suy tim mạn tính: Bệnh nhân suy tim nhóm II hoặc III có mức ferritin dưới 100 ng/mL, hoặc từ 100 đến 300 ng/mL kèm độ bão hòa transferrin dưới 20% cần được đánh giá để xem xét bổ sung sắt tĩnh mạch theo hướng dẫn chuyên khoa [3].
  • Bệnh nhân chạy thận nhân tạo định kỳ: Nhóm người bệnh này có nguy cơ cao bị mệt mỏi, chuột rút và đau nhức dữ dội nếu ferritin dưới 100 ng/mL hoặc độ bão hòa transferrin dưới 20%, ngay cả khi hemoglobin vẫn trên 10.0 g/dL [1].
  • Người thường xuyên hiến máu hoặc ăn chay trường: Việc hiến máu làm tiêu hao khoảng 200-250 mg sắt nguyên tố cho mỗi lần lấy máu toàn phần, khiến kho dự trữ sắt dễ bị bào mòn nhanh chóng [6].

Áp dụng thực tế và nguyên tắc an toàn khi bổ sung sắt

Khi nhận thấy bản thân rơi vào trạng thái mệt mỏi vô cớ, tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc sắt liều cao về uống mà không có sự thăm khám của bác sĩ. Dư thừa sắt có thể gây tích tụ độc chất tại gan, tim và tuyến nội tiết.

Đầu tiên, hãy đến các cơ sở y tế để thực hiện đồng thời xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi và nồng độ ferritin huyết thanh. Nếu kết quả xác nhận bạn bị thiếu sắt không thiếu máu, bác sĩ sẽ tư vấn phương án bù sắt phù hợp. Việc sử dụng sắt đường uống liều thấp có thể mang lại hiệu quả tốt trong việc phục hồi ferritin và giảm mệt mỏi sau 30 đến 90 ngày [5]. Sau can thiệp bù sắt tĩnh mạch khoảng 12 tuần, người bệnh cần được kiểm tra lại mức hemoglobin và ferritin để đánh giá xem có cần duy trì tiếp hay không [3].

Cảm giác kiệt sức kéo dài không bao giờ là điều bình thường của cơ thể. Một chỉ số hemoglobin đẹp chưa thể bảo đảm bạn đang có một kho dự trữ năng lượng dồi dào. Lắng nghe cơ thể, chủ động kiểm tra toàn diện và điều trị thiếu hụt sắt dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế chính là chìa khóa giúp bạn sớm tìm lại nguồn năng lượng sống tích cực.