Nhiều người có thói quen tiện tay dùng ngay ly trà sữa đang uống dở để chiêu viên vitamin tổng hợp hay viên vi chất mỗi ngày. Sự kết hợp này mang lại cảm giác dễ chịu, ngon miệng và xua tan mùi nồng đặc trưng của các loại thực phẩm bổ sung. Tuy nhiên, liệu cách làm này có khiến các vi chất dinh dưỡng trôi qua đường tiêu hóa mà không kịp hấp thu vào cơ thể?

Câu trả lời ngắn gọn: Bạn không nên uống vitamin tổng hợp chung với trà sữa. Hỗn hợp polyphenol (tannin) từ trà cùng protein và chất béo trong sữa tạo nên các tương tác hóa học phức tạp, có khả năng làm giảm nghiêm trọng tỷ lệ hấp thu của các khoáng chất quan trọng, điển hình là sắt [1]. Thói quen này có thể biến viên uống bổ sung đắt tiền thành một sự lãng phí lớn.

Cơ chế tương tác giữa các thành phần trong ly trà sữa

Trà sữa là một hệ dung dịch phức tạp chứa đồng thời polyphenol chiết xuất từ lá trà cùng protein và chất béo từ sữa động vật hoặc thực vật. Khi đi vào đường tiêu hóa, các hợp chất tự nhiên này không đứng yên riêng lẻ mà tương tác mạnh mẽ với nhau và với các dưỡng chất đi kèm [1, 4].

Cơ chế đầu tiên là sự tương tác giữa polyphenol trong trà và protein từ sữa. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng các polyphenol trong trà tạo liên kết tự phát với các phần còn lại của axit amin trong protein sữa bò thông qua liên kết hydro và lực van der Waals [2]. Quá trình này tạo nên hiện tượng dập tắt huỳnh quang tĩnh và hình thành phức hợp protein - polyphenol [2]. Khi phức hợp này xuất hiện, nó làm thay đổi cấu trúc bậc hai của protein sữa bò: làm giảm hàm lượng chuỗi xoắn alpha, chỗ quay beta và cuộn ngẫu nhiên, đồng thời làm tăng hàm lượng phiến gấp nếp beta [2]. Protein và polyphenol có thể tạo tương tác mạnh, làm giảm khả năng sẵn có của polyphenol từ trà [3]. Tương tác đặc biệt rõ giữa catechin của trà và casein của sữa bò [4].

Cơ chế thứ hai liên quan đến quá trình vận chuyển và hấp thu. Một số nghiên cứu cho thấy các protein sữa có khả năng vận chuyển và giúp hấp thu catechin qua hệ tiêu hóa [3]. Sự tương tác với protein sữa bò cũng có thể làm tăng khả năng giải phóng sinh học của polyphenol, trong đó các polyphenol ester hóa như epicatechin gallate và epigallocatechin gallate cho hiệu quả cải thiện tốt hơn [2]. Đối với trà sữa yến mạch, chất béo đóng vai trò quan trọng khi lượng lipid hỗ trợ giải phóng flavonoid và axit phenolic từ nền thực phẩm, khiến khả năng giải phóng sinh học của polyphenol cao hơn ở loại sữa yến mạch béo vừa (3,0%) và béo nhiều (5,8%) so với loại ít béo (1,5%) [5].

Cơ chế thứ ba là sự can thiệp của polyphenol lên các men tiêu hóa. Polyphenol trong trà ở nồng độ trên 0,25% làm giảm đáng kể lượng glucose và axit béo tự do giải phóng từ sữa yến mạch sau khi tiêu hóa tại ruột [5]. Ngoài ra, polyphenol ở nồng độ trên 0,10% còn ức chế quá trình tiêu hóa protein sữa yến mạch trong giai đoạn dạ dày [5]. Khi dùng chung với vitamin tổng hợp, sự biến đổi môi trường tiêu hóa và khả năng tạo phức càng trở nên đáng lo ngại.

Khả năng ức chế hấp thu khoáng chất: Bằng chứng từ các nghiên cứu

Ảnh hưởng rõ rệt nhất của thói quen uống viên bổ sung chung với đồ uống chứa trà là sự sụt giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu khoáng chất, đặc biệt là sắt không phải dạng heme (non-haem iron).

Trong một thử nghiệm lâm sàng năm 1999 trên người trưởng thành đo lường sự tích hợp đồng vị phóng xạ sắt vào hồng cầu từ bữa ăn với bánh mì, các đồ uống chứa polyphenol đều cho thấy tác động ức chế mạnh mẽ [1]. Mức độ giảm hấp thu phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng tổng polyphenol có trong đồ uống [1]:

  • Đồ uống chứa 20–50 mg tổng polyphenol/khẩu phần làm giảm 50–70% lượng sắt hấp thu từ bữa ăn [1].
  • Đồ uống chứa 100–400 mg tổng polyphenol/khẩu phần làm giảm từ 60–90% lượng sắt hấp thu [1].
  • Trà đen ức chế hấp thu sắt ở mức 79–94%, trà bạc hà là 84%, trà pennyroyal là 73%, cacao là 71%, cỏ roi ngựa (vervain) là 59%, hoa đoạn (lime flower) là 52% và cúc La Mã (camomile) là 47% [1].

Ở cùng nồng độ tổng polyphenol, trà đen có tác dụng ức chế mạnh hơn cacao và các loại trà thảo mộc khác, đồng thời có lực ức chế tương đương trà bạc hà [1]. Điều đáng lưu ý nhất: việc thêm sữa vào cà phê và trà hầu như không làm thay đổi đặc tính ức chế hấp thu sắt của các thức uống này [1]. Thêm sữa không giúp bảo vệ lượng sắt được bổ sung khỏi sự cản trở của polyphenol trong trà [1].

Các nghiên cứu tổng hợp và theo dõi trên người cũng củng cố cơ chế này [6]. Khảo sát trên 83 nam tình nguyện viên khỏe mạnh tại Thái Lan cho thấy ăn rau chùm gai (yod kratin - loại rau rất giàu polyphenol) làm giảm gần 90% lượng sắt hấp thu từ bữa ăn phức hợp [6]. Việc bổ sung chiết xuất polyphenol từ trà và hương thảo cũng làm giảm hấp thu sắt ở 27 phụ nữ tiền mãn kinh có mức dự trữ sắt bình thường [6].

Ở mức độ phân tử, các flavonoid (chủ yếu là quercetin) được xem là chất ức chế chính đối với sự hấp thu sắt tại tá tràng [6]. Nghiên cứu trên mô hình chuột chỉ ra rằng quercetin tạo phức chelat giữ sắt trong lòng ruột và chặn sắt bên trong tế bào biểu mô ruột [6]. Chúng làm tăng thu nhận sắt ở bờ bàn chải tế bào nhưng ngăn chặn quá trình vận chuyển sắt qua màng đáy để vào máu [6]. Việc dùng quercetin kéo dài liều 50 mg/kg mỗi ngày trong 10 ngày bằng ống thông dạ dày làm suy giảm các phân tử vận chuyển sắt quan trọng ở tá tràng như DMT1, cytochrome b tá tràng (Dcytb) và Ferroportin (Fpn) [6].

Tác động của sữa đến các chất chống oxy hóa trong trà

Nhiều người cho rằng sữa có thể trung hòa hoàn toàn hoạt tính của trà, làm mất đi các chất có hại lẫn có lợi. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy bức tranh phức tạp và chưa hoàn toàn đồng nhất [4].

Năm 2007, một nghiên cứu trên người đánh giá việc tiêu thụ 400 mL trà đen cho thấy nồng độ trong huyết tương tăng đáng kể: khả năng chống oxy hóa tăng 10%, tổng phenol tăng 20%, catechin tăng 32%, quercetin tăng 39% và kaempferol tăng 45% trong vòng 80 phút [7]. Điều thú vị là các chỉ số này không hề bị thay đổi khi cho thêm sữa vào trà [7]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2005 trên nam giới trưởng thành cho thấy dù diện tích dưới đường cong (AUC) của catechin huyết tương có thấp hơn khi uống trà kèm sữa so với trà nguyên chất, việc thêm sữa không làm mất đi khả năng điều hòa tình trạng chống oxy hóa toàn phần của huyết tương, khả năng kháng oxy hóa của huyết tương hay sự suy giảm các chất phản ứng với axit thiobarbituric trong máu và nước tiểu [8].

Tuy nhiên, bài tổng quan năm 2017 lưu ý rằng các bằng chứng thực nghiệm in vitro và in vivo vẫn còn nhiều mâu thuẫn do khác biệt về loại trà, thành phần, lượng sữa và phương pháp pha chế [4]. Các tương tác giữa catechin và casein có thể làm giảm hoạt tính chống oxy hóa trong một số trường hợp, đồng thời vai trò của bề mặt màng cầu béo trong sữa đối với tương tác này vẫn cần được làm rõ [4]. Dù hoạt tính chống oxy hóa của polyphenol có thể được giữ lại một phần, tác dụng phụ là cản trở hấp thu khoáng chất như sắt vẫn tồn tại nguyên vẹn [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi uống vitamin tổng hợp

Hiểu lầm thứ nhất: "Sữa trong trà sữa có canxi và chất béo, giúp hấp thu các vitamin tan trong dầu tốt hơn". Dù chất béo hỗ trợ một số dưỡng chất, nhưng nền trà sữa chứa nồng độ polyphenol cao. Khi kết hợp, polyphenol có thể làm chậm quá trình phân giải chất béo tự do và protein [5], đồng thời cạnh tranh hoặc ngăn cản sự vận chuyển của các ion kim loại vào máu [6].

Hiểu lầm thứ hai: "Cho thêm sữa vào trà sẽ vô hiệu hóa tannin, giúp uống vitamin an toàn". Nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh việc pha thêm sữa vào trà đen không làm giảm hay xóa bỏ tác động ức chế hấp thu sắt [1]. Khả năng cô lập sắt của polyphenol vẫn diễn ra mạnh mẽ trong đường ruột [2, 6].

Hiểu lầm thứ ba: "Uống trà sữa với vitamin chỉ làm giảm một phần nhỏ, không đáng kể". Thực tế, các polyphenol ở nồng độ từ 100–400 mg/khẩu phần có thể thổi bay 60–90% lượng sắt thu nhận [1]. Nếu bạn đang uống viên sắt hoặc vitamin tổng hợp để bù đắp vi chất, việc giảm tới gần 90% lượng hấp thu sẽ làm mất đi hầu hết công dụng của sản phẩm [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dù việc uống vitamin cùng trà sữa không gây nguy hiểm tính mạng ngay lập tức, một số nhóm người cần tuyệt đối tránh thói quen này:

  • Phụ nữ tiền mãn kinh, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Nhóm người này có nhu cầu sắt rất cao. Polyphenol từ trà có thể làm giảm hấp thu sắt ở phụ nữ tiền mãn kinh [6], dẫn đến nguy cơ thiếu máu thiếu sắt âm thầm.
  • Người đang điều trị thiếu máu do thiếu sắt: Việc dùng trà đồng thời với thuốc bổ sung sắt sẽ triệt tiêu hiệu quả điều trị do polyphenol tạo phức chelat và chặn sắt vào dòng máu [6].
  • Ngược lại, người mắc bệnh ứ sắt (Hemochromatosis - HH): Các nghiên cứu ghi nhận đồ uống chứa polyphenol có thể là một chiến lược hỗ trợ hữu ích để giảm hấp thu sắt [6]. Một nghiên cứu trên 18 bệnh nhân HH chứng minh rằng uống trà trong bữa ăn thay vì nước lọc giúp giảm đáng kể lượng sắt hấp thu và giảm tần suất phải trích máu tĩnh mạch (phlebotomies) để thải sắt [6]. Nhóm đối tượng này có thể thảo luận cùng bác sĩ điều trị để tận dụng tác dụng ức chế của trà.

Người có bệnh lý nền đường tiêu hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thiết lập thời gian biểu uống thuốc và thực phẩm bổ sung.

Lời khuyên thực tế để bảo toàn dưỡng chất

Để cơ thể hấp thu trọn vẹn từng miligam vitamin và khoáng chất trong viên uống bổ sung, bạn nên áp dụng các nguyên tắc dùng đồ uống khoa học:

  • Luôn uống vitamin tổng hợp với nước lọc: Nước ấm hoặc nước đun sôi để nguội ở nhiệt độ phòng là dung môi tinh khiết nhất, không chứa polyphenol, không chứa protein sữa gây cản trở hấp thu [1].
  • Cách ly thời gian uống trà sữa: Nếu bạn yêu thích trà sữa, hãy thưởng thức món đồ uống này cách thời điểm uống vitamin tổng hợp hoặc bữa ăn chính ít nhất từ 1,5 đến 2 giờ. Khoảng cách này giúp các chất trong dạ dày và ruột non hoàn thành phần lớn chu trình tiêu hóa và hấp thu vi chất mà không bị polyphenol cản đường [3, 6].
  • Uống viên bổ sung đúng cách: Các loại vitamin tan trong dầu (như A, D, E, K) hấp thu tốt hơn khi có một lượng nhỏ chất béo từ thức ăn lành mạnh trong bữa ăn thông thường, thay vì phụ thuộc vào chất béo từ sữa hay bột béo của trà sữa.

Viên vitamin tổng hợp được sản xuất nhằm hỗ trợ bù đắp thiếu hụt dinh dưỡng cho cơ thể. Thói quen sử dụng trà sữa làm nước uống chiêu thuốc vô tình biến polyphenol và protein thành rào cản ngăn chặn sự hấp thu của các khoáng chất thiết yếu [1, 2]. Hãy duy trì thói quen uống thực phẩm bổ sung bằng nước lọc tinh khiết và tách biệt ly trà sữa yêu thích ra khỏi thời điểm dùng thuốc để bảo vệ tối đa sức khỏe và hiệu quả dinh dưỡng.