Nhiều người bệnh tim mạch, mạch máu não có thói quen dùng thêm các loại cây cỏ, thảo dược dân gian như cỏ bạc đầu để sắc uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc hoặc hỗ trợ trị bệnh. Thói quen này xuất phát từ tâm lý coi thảo mộc thiên nhiên là lành tính, không có tác dụng phụ.
Tuy nhiên, việc dùng chung thảo dược chứa các hoạt chất sinh học với thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Sự kết hợp này có thể gây ra tương tác làm tăng tác dụng chống đông máu, kéo dài thời gian chảy máu và làm xuất hiện các biến chứng xuất huyết nghiêm trọng [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen kết hợp thuốc và thảo mộc
Thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu là những liệu pháp y khoa nền tảng, đóng vai trò sống còn trong điều trị và phòng ngừa huyết khối, bệnh động mạch vành và các tai biến tim mạch [2]. Các loại thuốc ức chế kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel giúp ngăn ngừa các tế bào tiểu cầu dính chụm lại tạo thành cục máu đông [3].
Bên cạnh đó, các thuốc chống đông như warfarin hay các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới tác động trực tiếp lên chuỗi đông máu huyết tương [4]. Mặc dù rất hiệu quả trong ngăn ngừa đột quỵ và thuyên tắc mạch, nhóm thuốc này có giới hạn an toàn tương đối hẹp và nguy cơ cao gây biến cố ngoại ý nếu có tương tác thuốc đi kèm [4].
Cỏ bạc đầu là loại dược liệu dân gian chứa nhiều hợp chất tự nhiên, trong đó có nhóm flavonoid. Khi người bệnh tự ý uống cỏ bạc đầu trong lúc đang điều trị bằng thuốc chống đông hoặc thuốc ức chế tiểu cầu, nguy cơ tương tác dược lý học hoàn toàn có thể xảy ra [1]. Việc thiếu hiểu biết về tương tác này khiến nhiều người tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm mà không hề hay biết [1].
Cơ chế tương tác: Kéo dài thời gian chảy máu
Cơ chế đông cầm máu của cơ thể dựa trên hai quá trình chính: sự kết tập của các tiểu cầu để tạo nút chặn tiểu cầu ban đầu và sự kích hoạt dòng thác đông máu để hình thành mạng lưới fibrin bền vững [2]. Các thuốc chống huyết khối tác động vào các khâu khác nhau của quá trình này để giữ cho dòng máu lưu thông bình thường [2].
Khi sử dụng thảo dược chứa các hoạt chất tự nhiên như flavonoid, một số cơ chế dược lực học có thể can thiệp trực tiếp vào chức năng tiểu cầu hoặc các yếu tố đông máu [5], [2]. Nếu dùng kết hợp, tác dụng hiệp đồng cộng gộp sẽ xảy ra: thuốc đã ức chế đông máu, thảo dược lại tiếp tục cản trở sự kết tập tiểu cầu hoặc làm thay đổi các thông số huyết học [5].
Hậu quả là thời gian chảy máu kéo dài hơn nhiều so với dự tính của bác sĩ điều trị [1]. Một vết xước nhỏ ngoài da, chảy máu chân răng thông thường, hoặc một vết bầm tím cũng có thể mất nhiều thời gian hơn bình thường để cầm máu. Nguy hiểm hơn, tình trạng tương tác có thể dẫn đến xuất huyết nội tạng hoặc xuất huyết tiêu hóa khó kiểm soát [1], [4].
Các bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược - thuốc chống đông
Mối nguy hiểm từ việc kết hợp thảo dược với thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu y khoa quốc tế.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2013 đã tiến hành rà soát dữ liệu từ 8 cuốn sách chuyên khảo về tương tác thuốc, 4 nguồn tài nguyên web và y văn từ tháng 1/2000 đến tháng 12/2011 [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng các thuốc chống đông và chống kết tập tiểu cầu thông thường có tương tác bất lợi với nhiều loại thảo dược đơn lẻ [1]. Việc dùng đồng thời thảo dược có thể làm tăng hoặc giảm tác dụng dược lý của thuốc chống đông, dẫn đến những hậu quả từ trung bình đến nghiêm trọng [1]. Các tác giả đặc biệt nhấn mạnh nguy cơ chảy máu gia tăng ở những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tim mạch hoặc mạch máu não không thể xem nhẹ [1].
Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2006 được thực hiện trên 250 bệnh nhân điều trị nội trú tại khoa nội nhằm đánh giá tỷ lệ sử dụng thảo dược có thể can thiệp vào phác đồ chống huyết khối [6]. Kết quả cho thấy 42,4% (106 người) có sử dụng thảo dược, trong đó 71,7% (76 người) đã dùng liên tục trong 12 tháng trước đó [6]. Đáng chú ý, gần 31% bệnh nhân sử dụng các loại thảo dược có khả năng tương tác với thuốc chống đông hoặc thuốc ức chế tiểu cầu [6]. Khoảng 21% người bệnh cùng lúc uống thảo dược và thuốc chống đông/tiểu cầu, một nửa trong số họ đối mặt trực tiếp với nguy cơ tương tác bất lợi [6]. Đa số những người đối diện nguy cơ này là người cao tuổi (chiếm 62,5%) [6].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2019 cũng chỉ ra rằng việc sử dụng các thảo dược có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của thuốc chống đông và chống kết tập tiểu cầu [5]. Các thành phần thảo mộc có khả năng can thiệp thông qua việc điều hòa các enzym chuyển hóa cytochrom P450, tác động vào sự kết tập tiểu cầu và làm thay đổi các chỉ số huyết động học [5]. Nghiên cứu xác nhận một số báo cáo ca bệnh ghi nhận việc dùng đồng thời thảo dược làm tăng nguy cơ chảy máu [5].
Ngoài ra, theo một tổng quan năm 2010 trích từ Cơ sở dữ liệu Toàn diện về Y học Tự nhiên, có khoảng 180 sản phẩm bổ sung từ tự nhiên có khả năng tương tác với thuốc chống đông warfarin, và hơn 120 loại có thể tương tác với các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel hay dipyridamole [7]. Các chất tự nhiên tác động theo nhiều cơ chế khác nhau: từ tính chất kháng tiểu cầu, hoạt tính giống heparin, cho đến việc gây rối loạn chuyển hóa thuốc hoặc kháng vitamin K [7].
Thực trạng báo động: Người bệnh giấu bác sĩ việc dùng thảo mộc
Mặc dù rủi ro tương tác đã được cảnh báo, tình trạng lạm dụng và dùng tùy tiện thảo dược vẫn diễn ra phổ biến. Khảo sát năm 2006 ghi nhận hơn 90% bệnh nhân có dùng thảo dược đã không thông báo hoặc thảo luận điều này với nhân viên y tế [6].
Đánh giá năm 2013 cũng chỉ ra rằng rủi ro từ tương tác thảo dược - thuốc tân dược thường bị người bệnh và cộng đồng bỏ qua hoặc đánh giá quá thấp [1]. Rất nhiều bệnh nhân không tự giác chia sẻ với bác sĩ về các loại nước sắc thảo mộc, lá cây rừng hay bài thuốc dân gian họ đang uống thêm ở nhà [1].
Khoảng trống thông tin này đẩy bệnh nhân vào tình thế cực kỳ rủi ro [1]. Khi xảy ra biến chứng xuất huyết hoặc khi chỉ số xét nghiệm đông máu biến động bất thường, các bác sĩ gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm nguyên nhân thực sự nếu không biết bệnh nhân đang dùng kèm các bài thuốc thảo mộc [1], [4].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Tương tác thảo dược - thuốc có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng có mức độ nguy hiểm cao hơn rõ rệt:
- Người cao tuổi: Đây là nhóm chiếm tỷ lệ cao trong các trường hợp gặp nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược [6]. Người già thường có chức năng gan thận suy giảm, làm chậm quá trình đào thải hoạt chất, khiến nồng độ thuốc và độc chất tích tụ lâu hơn trong cơ thể [3].
- Bệnh nhân tim mạch và mạch máu não: Những người đang dùng các thuốc chống đông đường uống như warfarin, rivaroxaban, apixaban hoặc thuốc ức chế tiểu cầu như aspirin, clopidogrel để dự phòng đột quỵ, nhồi máu cơ tim [1], [4], [3].
- Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc làm thủ thuật: Người sắp nhổ răng, nội soi can thiệp, phẫu thuật hoặc can thiệp mạch máu nếu sử dụng thảo mộc làm kéo dài thời gian chảy máu có thể dẫn đến mất máu cấp tính khó cầm trong lúc thực hiện thủ thuật [3].
- Bệnh nhân có bệnh lý nền về gan, thận: Chức năng chuyển hóa và đông máu nội sinh đã bị tổn thương, khi có thêm tác động dược lý từ thảo mộc sẽ khiến tình trạng xuất huyết dễ bùng phát và nặng nề hơn [3].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và xử lý khi gặp biến chứng
Để bảo vệ bản thân và tránh những tương tác ngoài ý muốn, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Chủ động kê khai: Mang theo tất cả các loại cây cỏ, thảo mộc khô, trà lá, hoặc chế phẩm bổ sung đang dùng tại nhà để báo cáo đầy đủ với bác sĩ điều trị trong mỗi lần tái khám [1], [6].
- Không tự ý kết hợp: Tuyệt đối không tự ý sắc uống cỏ bạc đầu hoặc các vị thuốc nam, thuốc bắc khi chưa có sự tư vấn và đồng ý của bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc huyết học [1].
- Theo dõi sát các dấu hiệu xuất huyết: Nếu đang dùng thuốc chống đông mà vô tình uống thảo dược, người bệnh cần chú ý phát hiện sớm các dấu hiệu chảy máu bất thường. Đó có thể là hiện tượng chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm, xuất hiện nhiều mảng bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân va đập, nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng, phân có màu đen sẫm.
- Xử trí khi có dấu hiệu bất thường: Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu chảy máu nào, cần ngừng ngay việc uống thảo dược và đến cơ sở y tế để được kiểm tra các chỉ số đông máu và điều chỉnh phác đồ dùng thuốc nếu cần [4], [3].
Lời khuyên kết luận
Cỏ bạc đầu hay các loại thảo mộc tự nhiên đều có những giá trị dược tính nhất định trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại, đặc biệt là khi đặt trong bối cảnh người bệnh đang sử dụng các loại thuốc can thiệp sâu vào hệ thống đông cầm máu [1], [7]. Để phòng ngừa cục máu đông hiệu quả mà vẫn bảo vệ an toàn cho tính mạng, người bệnh hãy luôn duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ và không bao giờ tự ý dùng thêm thảo dược khi chưa được chuyên gia y tế cho phép [1], [4].
