Nhiều người có thói quen tự ý hái hoặc mua các loại thảo dược dân gian như quái thảo mềm về sắc nước uống hàng ngày để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược khi đang dùng thuốc tây y, đặc biệt là các thuốc tác động lên hệ thống đông máu, tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nguy hiểm.
Cần khẳng định rõ: Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào đánh giá tương tác giữa cây quái thảo mềm với các thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ ghi nhận nguy cơ tương tác bất lợi nói chung giữa các nhóm hoạt chất thực vật (như flavonoid, hợp chất phenolic) với các nhóm thuốc chống huyết khối [1], [2].
Cơ chế tương tác giữa hoạt chất thảo dược và thuốc chống đông
Nhiều loại thảo dược tự nhiên chứa các nhóm hoạt chất sinh học phổ biến như flavonoid hoặc các dẫn xuất của chúng [3]. Trong các thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), các hoạt chất thực vật như nhóm flavan-3-ol hay (-)-epicatechin được ghi nhận có khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu do chất ADP kích thích [3]. Dù mức độ ức chế chỉ ở mức trung bình, tác động này vẫn có thể tạo ra hiệu ứng cộng dồn khi cơ thể tiếp nhận cùng lúc các thuốc tây y chống huyết khối [4], [3].
Bên cạnh đó, các loại thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (như dabigatran, rivaroxaban, apixaban) chuyển hóa và vận chuyển trong cơ thể phụ thuộc nhiều vào chất vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) và hệ enzym cytochrome P450 (CYP3A4) [4], [5]. Nếu các thành phần trong thảo dược gây ức chế hoặc cảm ứng protein P-gp hay enzym CYP3A4, nồng độ thuốc chống đông trong máu có thể tăng vọt hoặc suy giảm nghiêm trọng [4], [5], [6]. Việc tăng nồng độ thuốc hoặc cộng hưởng tác dụng ức chế tiểu cầu sẽ làm mất kiểm soát khả năng đông máu tự nhiên [4], [2].
Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược và thuốc tim mạch
Tổng quan y văn năm 2007 tổng hợp 80 bài báo khoa học (bao gồm 14 bài tổng quan hệ thống, 43 báo cáo ca bệnh, 25 nghiên cứu gồm 17 nghiên cứu trên người) cho thấy rất nhiều loại thảo dược và thực phẩm có thể tương tác với liệu pháp chống đông [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng tỷ lệ cũng như mức độ nghiêm trọng của các tương tác thảo dược - thuốc chống đông rất khó dự đoán trước trên lâm sàng [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ các sách giáo khoa, cơ sở dữ liệu y tế từ tháng 1/2000 đến tháng 12/2011 đã xác định 90 vị thuốc y học cổ truyền liên quan đến 306 tương tác với thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu [2]. Trong 194 tương tác được xác minh bằng chứng, có tới 79,9% là tương tác dược lực học và hầu hết được xếp loại từ trung bình đến nghiêm trọng [2]. Hậu quả chính của các tương tác này là làm tăng nguy cơ chảy máu do tác dụng chống đông hoặc chống ngưng tập tiểu cầu bị cộng dồn [2].
Nghiên cứu quan sát hồi cứu tại Bệnh viện Quốc tế Hải Phòng từ tháng 1/2022 đến tháng 12/2023 trên 2.647 đơn thuốc có chiết xuất thảo dược Ginkgo biloba cho thấy 342 đơn có xuất hiện tương tác thuốc, chiếm tỷ lệ 12,94% [7]. Chiết xuất này thường xuyên tương tác với thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông và kháng viêm không steroid, trong đó tương tác với clopidogrel và aspirin chiếm tỷ lệ 2,61% cho mỗi loại thuốc [7]. Đáng chú ý, các tương tác thuốc của chiết xuất này có mối liên quan đáng kể với nguy cơ xuất huyết (OR = 1,08, p < 0,001) và làm sai lệch xét nghiệm đông máu (OR = 1,49, p < 0,001) [7].
Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cũng chỉ ra rằng việc phối hợp thêm các tác nhân chống kết tập tiểu cầu vào phác đồ thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (NOACs) như rivaroxaban, dabigatran hay apixaban làm tăng rõ rệt tỷ lệ chảy máu ở bệnh nhân [4], [5]. Do đó, bất kỳ hoạt chất thảo dược nào có tác tính chống ngưng tập tiểu cầu dù nhẹ cũng tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng biến cố chảy máu khi phối hợp [5], [3].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay
Bằng chứng thực nghiệm đối với các hoạt chất thảo dược đơn lẻ chủ yếu vẫn dừng lại ở mô hình tế bào hoặc trong ống nghiệm (in vitro) [3]. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2021 về dịch chiết thảo dược Aesculus hippocastanum ghi nhận các thành phần coumarin và flavonoid chỉ làm kéo dài nhẹ thời gian thrombin (TT) và khó có thể chuyển thành tác động lâm sàng rõ rệt trên người nếu đứng độc lập [3].
Đồng thời, mức độ tương tác thực tế giữa thảo dược và thuốc chống đông rất khó khái quát hóa do sự khác biệt về cơ địa từng bệnh nhân, tình trạng bệnh lý gan thận đi kèm và liều lượng hoạt chất có trong từng ấm thuốc sắc [1], [4]. Các nghiên cứu tổng quan đều thừa nhận dữ liệu hiện tại còn mâu thuẫn và rất khó dự đoán chính xác tần suất xảy ra biến cố trên cộng đồng [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Trên thực tế, thảo mộc chứa hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau có thể can thiệp sâu vào con đường enzym chuyển hóa CYP3A4 hoặc kênh vận chuyển thuốc P-gp tại ruột và gan [4], [6].
Nhiều người bệnh cũng cho rằng uống thuốc sắc cách xa giờ uống thuốc tây (khoảng 1-2 tiếng) là hoàn toàn an toàn. Tuy nhiên, các biến đổi dược lực học và sự ức chế hay cảm ứng hệ enzym chuyển hóa của gan thường kéo dài nhiều ngày chứ không mất đi sau vài giờ [4], [5]. Việc dùng đồng thời thảo dược có tính kháng tiểu cầu với thuốc chống đông máu luôn tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết kéo dài bất kể thời điểm uống trong ngày [6], [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang điều trị bằng các thuốc chống đông máu kinh điển như warfarin hoặc các thuốc kháng đông đường uống mới (dabigatran, rivaroxaban, apixaban) phải hết sức thận trọng [4], [6]. Bất kỳ sự thay đổi nào về chuyển hóa thuốc hoặc bổ sung hoạt chất có tính kháng đông đều có thể dẫn đến nguy cơ đột quỵ hoặc xuất huyết nghiêm trọng [4], [6].
Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel hoặc ticagrelor không nên tự ý dùng các loại thảo dược chưa rõ tương tác [7], [4]. Những người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, suy thận nặng cũng thuộc nhóm nguy cơ cao do khả năng đào thải thuốc và độc chất của cơ thể đã suy giảm rõ rệt [4].
Khuyến cáo áp dụng thực tế
Khi được bác sĩ chỉ định dùng các loại thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, người bệnh không được tự ý sắc uống quái thảo mềm hay bất kỳ loại lá thuốc thảo dược nào khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế [1], [6].
Trong trường hợp bắt đầu hoặc ngừng sử dụng bất kỳ chế phẩm từ thực vật nào, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ điều trị để được theo dõi chặt chẽ liệu pháp chống đông [1]. Cần theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết bất thường như chảy máu chân răng kéo dài, xuất huyết dưới da, vết bầm tím tự nhiên, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ [7], [2]. Khi có các triệu chứng này, cần tới ngay cơ sở y tế để được kiểm tra các chỉ số xét nghiệm đông máu kịp thời [7], [1].
Thảo dược dân gian tuy có nhiều giá trị trong y học cổ truyền nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn khi phối hợp tùy tiện với y học hiện đại [2]. Sự an toàn của hệ tim mạch và tính mạng người bệnh phụ thuộc rất lớn vào việc tuân thủ đơn thuốc và thông báo minh bạch mọi sản phẩm thảo dược với bác sĩ điều trị [1], [6].
