Màu sắc nước tiểu phản ánh nguy cơ tái phát sỏi thận như thế nào?

Nhiều người có thói quen nhìn vào bồn cầu sau khi đi vệ sinh để tự đoán tình trạng sức khỏe qua màu nước tiểu. Với những người từng bị sỏi thận, nỗi lo sỏi quay trở lại càng khiến họ chú ý hơn đến dấu hiệu này mỗi ngày.

Thực tế, màu sắc nước tiểu có mối liên hệ chặt chẽ với độ cô đặc của nước tiểu và tình trạng bù nước của cơ thể ^[1]. Tuy nhiên, ở người bệnh sỏi thận, việc chỉ nhìn màu nước tiểu đơn thuần được đánh giá là ít mang lại giá trị chính xác, mà cần kết hợp theo dõi lượng nước uống hoặc dùng que thử tỷ trọng nước tiểu tại nhà để kiểm soát nguy cơ tái phát ^[2].

Vì sao nước tiểu cô đặc dễ gây sỏi thận?

Sỏi thận ảnh hưởng đến khoảng 10% dân số và thường liên quan mật thiết đến các yếu tố chế độ ăn uống chưa hợp lý ^[3]. Nguyên nhân hàng đầu trong số đó là việc uống không đủ nước ^[3].

Duy trì trạng thái đủ nước đòi hỏi sự cân bằng chặt chẽ giữa lượng dịch đưa vào và lượng dịch thải ra ^[2]. Khi cơ thể mất nước tăng lên hoặc lượng nước uống vào giảm đi, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu nước, buộc thận phải tái hấp thu nước ^[2]. Hệ quả là thể tích nước tiểu giảm xuống và nồng độ các chất hòa tan khác nhau trong nước tiểu tăng lên ^[2]. Tình trạng giảm thể tích nước tiểu này dẫn đến hiện tượng quá bão hòa các chất trong nước tiểu, từ đó hình thành sỏi đường tiết niệu ^[3].

Do đó, làm loãng nước tiểu là khuyến cáo chính yếu để ngăn ngừa sỏi thận tái phát ^[2]. Ở điều kiện sinh lý bình thường, thận điều hòa thể tích nước tiểu trong 24 giờ phản ánh gần đúng lượng dịch uống vào hàng ngày ^[3]. Việc tăng lượng nước uống vào vừa giúp phòng ngừa nguy cơ hình thành viên sỏi đầu tiên (phòng ngừa nguyên phát), vừa làm giảm nguy cơ sỏi tái phát (phòng ngừa thứ phát) ^[3].

Các thước đo độ loãng nước tiểu từ phòng xét nghiệm đến tại nhà

Theo dõi tình trạng bù nước và độ loãng nước tiểu là chìa khóa để ngăn sỏi thận tái phát ^[2]. Việc theo dõi này có thể thực hiện qua mẫu nước tiểu tại một thời điểm hoặc thu thập nước tiểu 24 giờ kèm theo các tiêu chí diễn giải tương ứng ^[2]. Ngoài ra, các phương pháp đánh giá tình trạng bù nước còn bao gồm đo độ thẩm thấu huyết tương hoặc huyết thanh, tỷ trọng nước tiểu (USG), độ thẩm thấu nước tiểu (Uosm), thay đổi cân nặng, thể tích nước tiểu và màu sắc nước tiểu ^[4].

Trong điều kiện phòng xét nghiệm, đo độ thẩm thấu nước tiểu là công cụ tốt nhất để đánh giá độ loãng của nước tiểu, ít bị nhiễu hơn so với đo tỷ trọng nước tiểu ^[2]. Tuy nhiên, phương pháp đánh giá này chỉ thực hiện được khi đi khám và làm xét nghiệm ^[2]. Đối với người dân nói chung và vận động viên, các phương pháp đánh giá bù nước ngoài việc nhìn màu nước tiểu phần lớn đều thiếu tính thực tế để áp dụng thường quy hàng ngày ^[4].

Để cải thiện độ loãng nước tiểu ở bệnh nhân sỏi thận trong sinh hoạt hàng ngày, việc theo dõi cần phải thực hiện được tại nhà ^[2]. Một nghiên cứu năm 2023 về bệnh nhân sỏi thận nhận định màu sắc nước tiểu ít có giá trị trong mục đích này, và que thử ước tính tỷ trọng nước tiểu hiện là công cụ duy nhất có sẵn tại nhà dù vẫn có những yếu tố gây nhiễu đã biết ^[2]. Bên cạnh đó, theo dõi lượng dịch uống vào tại nhà có thể là giải pháp thay thế cho việc theo dõi độ loãng nước tiểu, và việc dùng thiết bị kết nối hứa hẹn là giải pháp tiềm năng nhất ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về màu sắc và tỷ trọng nước tiểu?

Nhiều nghiên cứu ở các nhóm đối tượng khác nhau đã kiểm chứng mối liên hệ giữa màu sắc, tỷ trọng nước tiểu và tình trạng thiếu nước của cơ thể.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã sàng lọc 424 bài báo và chọn ra 10 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí để đánh giá tính giá trị của màu sắc nước tiểu ở người trưởng thành nói chung, người cao tuổi và vận động viên ^[4]. Phần lớn các nghiên cứu so sánh màu nước tiểu với tỷ trọng nước tiểu hoặc độ thẩm thấu nước tiểu, ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa với hệ số tương quan r dao động từ 0,40 đến 0,93 ^[4]. Các nghiên cứu nhìn chung báo cáo độ nhạy cao của màu nước tiểu như một công cụ phát hiện thiếu nước, nhưng mức tương quan thấp hơn được ghi nhận ở nhóm người trên 60 tuổi ^[4]. Tổng quan này lưu ý số lượng nghiên cứu còn hạn chế ở 10 bài báo và cần thêm nghiên cứu để xem nhân viên y tế, bệnh nhân có thể dùng chính xác phương pháp này trong thực tế hay không, cũng như mở rộng sang nhóm trẻ em ^[4].

Ở nhóm người trẻ tuổi, một nghiên cứu đoàn hệ phòng thí nghiệm công bố năm 2022 thực hiện trên 22 phụ nữ (tuổi trung bình 20 ± 1, cân nặng 65,4 ± 12,6 kg) và 21 nam giới (tuổi trung bình 21 ± 1, cân nặng 78,7 ± 14,6 kg) trong 10 ngày liên tiếp ở điều kiện sinh hoạt tự do ^[5]. Nghiên cứu khảo sát bộ 3 tiêu chí WUT gồm: giảm cân nặng buổi sáng trên 1%, màu nước tiểu trên mức 5 và mức độ khát từ 5 trở lên ^[5]. Kết quả cho thấy khi có 3 dấu hiệu (tỷ trọng nước tiểu trung bình 1,021 ± 0,007; P = 0,025) hoặc 2 dấu hiệu (tỷ trọng nước tiểu 1,019 ± 0,010; P = 0,026), tỷ trọng nước tiểu cao hơn có ý nghĩa so với khi chỉ có 1 dấu hiệu (1,016 ± 0,009) ^[5]. Độ thẩm thấu nước tiểu ở nhóm có 2 dấu hiệu (705 ± 253 mOsmol; P = 0,018) cũng cao hơn có ý nghĩa so với nhóm 1 dấu hiệu (597 ± 253 mOsmol) ^[5]. Khi thỏa mãn cả 3 dấu hiệu WUT, độ đặc hiệu đạt 0,956; khi ở mức 0 dấu hiệu, độ nhạy đạt 0,937 đối với ngưỡng độ thẩm thấu nước tiểu trên 700 mOsm ^[5]. Ngoài ra, ở các cầu thủ bóng đá nam trẻ tuổi, một nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận việc chọn đồ uống và theo dõi thay đổi cân nặng kèm màu sắc nước tiểu là mục tiêu đầu tiên trong huấn luyện bù nước, dù cần lặp lại nghiên cứu vào mùa hè và mùa đông ^[6].

Ở nhóm người cao tuổi, một nghiên cứu năm 2002 theo dõi lặp lại 2 lần trong 10 giờ trên 89 cựu chiến binh sử dụng bảng màu nước tiểu 8 mức độ ^[1]. Kết quả cho thấy mối liên hệ thuận có ý nghĩa giữa màu nước tiểu với cả tỷ trọng và độ thẩm thấu nước tiểu, cũng như giữa độ thẩm thấu nước tiểu với natri huyết thanh và tỷ lệ nitơ urê máu trên creatinin ^[1]. Một nghiên cứu mô tả tương quan khác năm 2006 trên 98 cư dân viện dưỡng lão từ 65 tuổi trở lên tại 7 cơ sở ở phía đông bang Iowa (Mỹ) cũng lấy mẫu nước tiểu hàng tuần để so sánh bảng màu và tỷ trọng đo bằng máy Chemstrip Mini UA Urine Analyzer ^[7]. Hệ số tương quan hạng Spearman theo từng tuần của toàn mẫu (98 người) dao động từ 0,3 đến 0,7 (p < 0,01) ^[7]. Phân tích nhóm nhỏ trên 78 người có chức năng thận đầy đủ (độ thanh thải creatinin ước tính từ 50 ml/phút trở lên) cho thấy mối tương quan có ý nghĩa ở cả nam (r = 0,53, p = 0,01) và nữ (r = 0,72, p = 0,01) ^[7]. Phụ nữ suy giảm chức năng thận nhẹ (độ thanh thải creatinin từ 30 đến 50 ml/phút) cũng có tương quan có ý nghĩa giữa màu và tỷ trọng nước tiểu (r = 0,64, p < 0,01) ^[7].

Tuy nhiên, không phải trường hợp bệnh lý nào công cụ này cũng hiệu quả. Một nghiên cứu thí điểm công bố năm 2011 trên 20 bệnh nhân đột quỵ cấp tính (thu thập 174 mẫu nước tiểu trong 10 ngày liên tiếp năm 2007) đã so sánh que thử tỷ trọng, khúc xạ kế và bảng màu nước tiểu với tỷ lệ urê trên creatinin máu ^[8]. Dù 9 trong số 20 bệnh nhân (45%) có dấu hiệu lâm sàng thiếu nước và có tỷ lệ urê trên creatinin lúc nhập viện cao hơn có ý nghĩa (P = 0,02), nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng nào giữa tỷ trọng hay màu nước tiểu với tỷ lệ urê trên creatinin máu ^[8]. Khúc xạ kế chỉ đồng thuận với 70/174 mẫu (40%) đo bằng que thử tỷ trọng và 117/174 mẫu (67%) đánh giá bằng màu nước tiểu, cho thấy que thử tỷ trọng không được ủng hộ làm chỉ báo sớm về thiếu nước ở bệnh nhân đột quỵ ^[8].

Hiểu lầm thường gặp khi tự nhìn màu nước tiểu

Hiểu lầm phổ biến nhất ở người bệnh sỏi thận là chỉ cần nhìn màu nước tiểu bằng mắt thường thấy nhạt là yên tâm đã đủ độ loãng để ngừa sỏi. Như nghiên cứu năm 2023 đã chỉ ra, riêng đối với mục tiêu theo dõi độ loãng nước tiểu tại nhà ở bệnh nhân sỏi thận, màu sắc nước tiểu có giá trị kém, và que thử tỷ trọng nước tiểu mới là công cụ khả dụng hiện nay ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ như cảm giác khát hoặc một lần nhìn màu nước tiểu. Nghiên cứu năm 2022 về tiêu chí WUT cho thấy việc kết hợp từ 2 đến 3 dấu hiệu (giảm cân nặng buổi sáng trên 1%, màu nước tiểu trên mức 5, mức độ khát từ 5 trở lên) mới phản ánh sự gia tăng có ý nghĩa của tỷ trọng và độ thẩm thấu nước tiểu ^[5]. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2006 ở viện dưỡng lão cũng nhấn mạnh việc lấy giá trị trung bình của màu nước tiểu qua nhiều lần đo khác nhau mới cung cấp công cụ đánh giá hữu ích ^[7].

Ai nên thận trọng khi áp dụng thước đo này?

Người cao tuổi trên 60 tuổi cần lưu ý rằng mối tương quan giữa màu nước tiểu và các chỉ số bù nước ở độ tuổi này thấp hơn so với người trẻ ^[4]. Đặc biệt, những bệnh nhân đang trong tình trạng cấp tính như đột quỵ không nên dựa vào que thử tỷ trọng hay màu nước tiểu để phát hiện sớm tình trạng thiếu nước ^[8].

Trong nghiên cứu năm 2006 về bảng màu nước tiểu, các nhà khoa học cũng phải loại trừ những người có bệnh suy tim sung huyết hoặc tiểu đường không ổn định, có bệnh thận đã được ghi nhận, hạ natri máu (natri huyết thanh dưới 135 meq/L), bệnh giai đoạn cuối, lú lẫn cấp tính, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc phụ thuộc ống thông dạ dày ^[7]. Do đó, người có bệnh nền phức tạp về tim mạch, thận, nội tiết hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ lượng nước uống phù hợp, không tự ý áp dụng cứng nhắc các bảng đo tại nhà.

Cách bù nước và theo dõi thực tế để ngừa sỏi thận tái phát

Theo các hướng dẫn hiện hành được tổng hợp năm 2023, để ngăn ngừa hình thành sỏi, người trưởng thành bị sỏi thận được khuyến cáo tăng lượng dịch uống vào ít nhất ở mức 2,5 lít/ngày ^[3]. Trong một số thể bệnh sỏi thận nặng (như tăng oxalat niệu nguyên phát hoặc do đường ruột, hoặc cystin niệu), lượng dịch cần tăng lên tới 3,5 - 4 lít/ngày ^[3].

Về thời điểm uống, lượng dịch đưa vào cơ thể phải được phân bổ cân bằng giữa ban ngày và ban đêm nhằm tránh hiện tượng nước tiểu bị quá bão hòa trong suốt thời gian ngủ ban đêm ^[3]. Thức uống được lựa chọn hàng đầu là nước lọc, và nên được chọn tùy thuộc vào thành phần khoáng chất của nước (chẳng hạn như hàm lượng canxi, bicarbonat hoặc magiê) ^[3]. Người bệnh cần tránh một số loại đồ uống có chứa đường fructose hoặc axit phosphoric, vì những chất này dễ làm tăng nguy cơ sỏi thận ^[3].

Để tự theo dõi tại nhà, người bệnh sỏi thận có thể ghi chép lượng nước uống vào hàng ngày hoặc sử dụng que thử để ước tính tỷ trọng nước tiểu ^[2]. Với người khỏe mạnh muốn theo dõi tình trạng bù nước chung, có thể kết hợp theo dõi cân nặng buổi sáng, cảm giác khát và bảng màu nước tiểu để nhận diện sớm tình trạng thiếu nước ^[5], từ đó tránh sự suy giảm hiệu suất thể chất và chức năng nhận thức do thiếu nước gây ra ^[4].

Làm loãng nước tiểu thông qua việc uống đủ từ 2,5 lít nước mỗi ngày và chia đều cả ngày lẫn đêm là nền tảng cốt lõi giúp ngăn ngừa sỏi thận tái phát ^[3]. Thay vì chỉ nhìn màu nước tiểu một cách cảm tính, người bệnh nên chủ động đong đếm lượng nước lọc uống vào hoặc dùng que thử tỷ trọng tại nhà, đồng thời hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh chế độ bù nước an toàn nhất cho tình trạng bệnh lý của mình ^[2].