Thắc mắc thường gặp khi mệt mỏi kèm thiếu máu hồng cầu nhỏ
Nhiều người thường xuyên cảm thấy uể oải, da xanh xao và đi khám phát hiện tình trạng thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc [1]. Phản xạ tự nhiên của phần lớn người bệnh là lập tức mua viên sắt hoặc tăng cường thực phẩm giàu sắt với hy vọng nhanh chóng lấy lại sức lực. Tuy nhiên, không ít trường hợp uống sắt ròng rã nhiều năm trời nhưng cơ thể vẫn mệt mỏi, chỉ số máu không hề cải thiện [1].
Nguyên nhân là do người bệnh không phải bị thiếu sắt thông thường mà đang mang gen tan máu bẩm sinh thể nhẹ (beta-thalassemia minor) [1]. Với nhóm đối tượng này, việc tự ý bổ sung sắt bừa bãi hoàn toàn không giúp hết mệt mỏi [1]. Ngược lại, thói quen này còn đẩy cơ thể vào nguy cơ ứ đọng sắt dư thừa, gây tổn thương nghiêm trọng cho gan, tim và các tuyến nội tiết [2] [3].
Vì sao mang gen Thalassemia nhẹ lại gây mệt mỏi và dễ tích tụ sắt?
Beta-thalassemia là bệnh lý huyết học di truyền xảy ra do sự khiếm khuyết trong quá trình tổng hợp chuỗi beta của hemoglobin (huyết sắc tố) [1] [4]. Sự thiếu hụt một phần hoặc hoàn toàn chuỗi beta-globin làm cho hồng cầu bị nhỏ, nhược sắc và dẫn đến thiếu máu ở nhiều mức độ khác nhau [1] [4]. Khi nồng độ hemoglobin sụt giảm, việc cung cấp oxy cho các mô để thực hiện hô hấp tế bào bị đình trệ [5]. Hệ quả là cơ thể tích tụ các chất chuyển hóa của quá trình hô hấp kỵ khí như axit lactic, gây nhiễm toan và làm suy giảm hoạt động của các enzyme tế bào, từ đó tạo ra cảm giác mệt mỏi dai dẳng [5].
Điểm nguy hiểm nằm ở chỗ, cơ thể người bệnh Thalassemia có xu hướng tăng hấp thu sắt bất thường qua đường tiêu hóa [3]. Do quá trình tạo hồng cầu không hiệu quả (tủy xương tăng sinh mạnh nhưng hồng cầu tạo ra lại dễ vỡ) và tình trạng thiếu oxy mô, hormone điều hòa sắt là hepcidin bị ức chế sản xuất [3] [4]. Khi nồng độ hepcidin sụt giảm, ruột sẽ mở cửa hấp thu sắt từ thức ăn nhiều hơn mức bình thường [3].
Các nghiên cứu trên mô hình động vật còn chỉ ra rằng, yếu tố cảm ứng thiếu oxy ở ruột (HIF2alpha) và chất vận chuyển kim loại hóa trị hai (DMT1) bị kích hoạt sớm trong bệnh sinh beta-thalassemia [6]. Sự rối loạn tín hiệu này cùng với tình trạng tan máu mạn tính thúc đẩy sắt tích tụ dần vào các mô và cơ quan như gan [6]. Khi lượng sắt nạp vào vượt quá khả năng gắn kết và giải độc của protein vận chuyển transferrin, sắt tự do không gắn transferrin (NTBI) sẽ xuất hiện trong huyết tương [3]. Loại sắt tự do này thúc đẩy tạo ra các gốc oxy phản ứng (ROS), gây tổn thương tế bào và làm suy giảm chức năng của gan, tim cũng như hệ nội tiết [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tình trạng dư sắt và mệt mỏi?
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều bằng chứng cho thấy sự nguy hiểm của việc nhầm lẫn giữa mang gen Thalassemia nhẹ và thiếu máu thiếu sắt. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2024 mô tả trường hợp nam bệnh nhân 66 tuổi gốc Địa Trung Hải bị mệt mỏi kéo dài kèm tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường tuýp 2 và ngưng thở khi ngủ [1]. Ông bị chẩn đoán nhầm là thiếu máu thiếu sắt kháng trị và phải uống sắt bổ sung kéo dài một cách không cần thiết [1]. Dù uống sắt liên tục, xét nghiệm công thức máu vẫn báo thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc [1]. Chỉ đến khi thực hiện điện di huyết sắc tố, bác sĩ mới phát hiện đột biến chuỗi beta-globin và xác định ông mắc beta-thalassemia thể nhẹ [1].
Về nguy cơ tự ứ sắt ở người mang gen, một nghiên cứu năm 1995 tại Brazil đã đánh giá tình trạng dự trữ sắt trên 35 người trưởng thành mang gen beta-thalassemia và 35 người khỏe mạnh đối chứng, độ tuổi từ 20 đến 54 (mỗi nhóm gồm 20 nữ và 15 nam) [2]. Nhóm nghiên cứu đo sắt huyết thanh, tổng khả năng gắn sắt (TIBC), hemoglobin và ferritin huyết thanh — chỉ số phản ánh tốt nhất lượng sắt dự trữ trong gan [2]. Kết quả cho thấy ở nam giới mang gen bệnh, nồng độ ferritin huyết thanh trung bình lên tới 253,69 ng/mL, cao hơn rõ rệt so với mức 107,79 ng/mL ở nhóm nam bình thường [2]. Ở nữ giới, không có sự khác biệt thống kê giữa hai nhóm, và mức độ dự trữ sắt cũng không tương quan với độ nặng của thiếu máu [2].
Không chỉ giới tính, thói quen sinh hoạt cũng tác động mạnh đến lượng sắt tích tụ. Một nghiên cứu gia đình năm 1991 báo cáo về một bệnh nhân mang gen Thalassemia thể nhẹ có thói quen uống 80 g cồn mỗi ngày [7]. Bệnh nhân này bị quá tải sắt nghiêm trọng với lượng sắt lắng đọng ở gan tương đương bệnh nhiễm sắc tố sắt mô nguyên phát [7]. Phân tích di truyền loại trừ khả năng bệnh nhân mắc hai bệnh di truyền cùng lúc, từ đó kết luận chính sự kết hợp giữa gen Thalassemia thể nhẹ và bệnh gan do rượu đã gây ra tình trạng ứ sắt nặng [7].
Ở các thể nặng hơn như beta-thalassemia thể trung gian (không phụ thuộc truyền máu), tốc độ hấp thu sắt từ đường tiêu hóa cao gấp 3 đến 4 lần bình thường, làm tổng lượng sắt cơ thể tăng thêm từ 2 đến 5 g mỗi năm [3]. Nếu phải truyền máu định kỳ như thể nặng (beta-thalassemia major), tốc độ tích tụ sắt sẽ tăng gấp đôi [3]. Thống kê cho thấy tình trạng quá tải sắt ở tim ảnh hưởng đến khoảng 25% bệnh nhân beta-thalassemia thể nặng, làm tăng tỷ lệ biến chứng và tử vong [8].
Vậy làm sao để giảm mệt mỏi cho người mang gen bệnh mà không dùng sắt? Một nghiên cứu được dẫn lại trong tổng quan năm 2022 của nhóm tác giả Tabei và cộng sự đã khảo sát trên 73 trẻ em mắc beta-thalassemia thể nhẹ [5]. Các nhà khoa học đánh giá nồng độ carnitine tự do, carnitine toàn phần trong huyết tương, folate hồng cầu, hemoglobin và đo mức độ mệt mỏi qua số bậc thang trẻ leo được trong ngày [5]. Kết quả xác nhận bệnh nhi có nồng độ carnitine huyết tương thấp, và việc bổ sung carnitine kết hợp axit folic đem lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm mệt mỏi cũng như cải thiện tình trạng yếu cơ [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có mang lại giá trị cảnh báo thực tiễn rất cao. Chúng chỉ rõ cơ chế sinh học vì sao người bệnh Thalassemia dễ bị quá tải sắt ngay cả khi không truyền máu, đồng thời cung cấp chỉ số định lượng cụ thể (như ferritin huyết thanh, điện di huyết sắc tố) để phân biệt với thiếu máu thiếu sắt [1] [2] [3]. Nghiên cứu trên nhóm trẻ em cũng mở ra hướng đi an toàn trong việc hỗ trợ giảm mệt mỏi bằng axit folic và carnitine thay vì nhồi nhét sắt [5].
Tuy nhiên, các bằng chứng này vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đi sâu vào cơ chế phân tử như vai trò của HIF2alpha, DMT1 hay liệu pháp gen ức chế TMPRSS6 kết hợp thuốc thải sắt đường uống deferiprone mới chủ yếu được chứng minh trên mô hình chuột thực nghiệm [4] [6]. Nghiên cứu đánh giá ferritin ở người trưởng thành mang gen nhẹ có cỡ mẫu còn nhỏ (35 người bệnh) [2], và nghiên cứu bổ sung carnitine cùng axit folic mới thực hiện trên đối tượng trẻ em [5]. Do đó, việc áp dụng bất kỳ phác đồ bổ sung hoạt chất nào ở người lớn đều cần sự thăm khám và chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Những hiểu lầm phổ biến khiến người bệnh tiền mất tật mang
Hiểu lầm tai hại nhất là đánh đồng mọi chứng thiếu máu hồng cầu nhỏ đều do thiếu sắt [1]. Vì triệu chứng mệt mỏi, da xanh xao và kết quả tổng phân tích tế bào máu ban đầu khá giống nhau, nhiều người bệnh chịu cảnh điều trị sai hướng suốt hàng chục năm trước khi tìm ra đúng bệnh ở tuổi trưởng thành [1].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mang gen thể nhẹ (thalassemia minor) thì hoàn toàn vô hại với sắt. Thực tế, dù nhiều người không có triệu chứng rõ ràng, nam giới mang gen bệnh vẫn có nguy cơ cao bị tăng ferritin huyết thanh [2]. Nếu cộng thêm thói quen uống rượu bia hoặc tự uống viên sắt tổng hợp, gan sẽ nhanh chóng bị nhiễm độc sắt [7] [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần cảnh giác là những người được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt nhưng uống sắt một thời gian dài vẫn không thấy hồng cầu to lên hoặc hết thiếu máu [1]. Những người này cần làm xét nghiệm chuyên sâu như điện di huyết sắc tố để loại trừ gen Thalassemia [1].
Nam giới trưởng thành mang gen beta-thalassemia thể nhẹ là đối tượng cần theo dõi sát sao nồng độ ferritin huyết thanh định kỳ vì nguy cơ tích tụ sắt tự nhiên cao hơn nữ giới [2].
Người mang gen bệnh có thói quen sử dụng rượu bia tuyệt đối phải thận trọng [7]. Lượng cồn nạp vào kết hợp với cơ địa Thalassemia sẽ thúc đẩy sắt lắng đọng nhanh chóng tại gan, gây tổn thương gan nặng nề [7]. Ngoài ra, người có các bệnh lý nền đi kèm như đái tháo đường, tăng huyết áp, ngưng thở khi ngủ hoặc bệnh lý tim mạch cũng cần kiểm soát chặt chẽ chỉ số sắt để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng sức khỏe [1] [8].
Nguyên tắc ăn uống và chăm sóc thực tế cho người mang gen
Khi đã xác định mang gen Thalassemia thể nhẹ, nguyên tắc cốt lõi là không tự ý uống viên sắt hoặc các loại vitamin tổng hợp có chứa hàm lượng sắt cao [1]. Trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng tạo máu nào, người bệnh bắt buộc phải kiểm tra chỉ số ferritin huyết thanh theo chỉ định của bác sĩ [2].
Để cải thiện triệu chứng mệt mỏi và yếu cơ, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về việc bổ sung axit folic và carnitine [5]. Trong chế độ ăn hàng ngày, có thể ưu tiên các thực phẩm tự nhiên giàu folate (như rau lá xanh đậm, các loại đậu, ngũ cốc) để hỗ trợ quá trình tạo máu mà không làm tăng gánh nặng sắt. Đồng thời, cần hạn chế tối đa rượu bia và đồ uống có cồn để bảo vệ tế bào gan khỏi nguy cơ nhiễm sắt [7].
Bên cạnh dinh dưỡng, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước, ăn uống cân bằng các nhóm chất và khám sức khỏe định kỳ. Ở những trường hợp bệnh tiến triển hoặc thể trung gian, thể nặng, bác sĩ sẽ cân nhắc rất kỹ tần suất truyền máu và chỉ định dùng thuốc thải sắt (iron chelators) khi cần thiết để bảo vệ tim, gan [5] [3].
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Mệt mỏi kéo dài ở người mang gen Thalassemia thể nhẹ là vấn đề có cơ sở sinh học rõ ràng, nhưng giải pháp tuyệt đối không nằm ở viên thuốc bổ sắt [5] [1]. Hiểu đúng bản chất di truyền của cơ thể, kiểm tra ferritin định kỳ, nói không với rượu bia và bổ sung đúng vi chất như axit folic theo hướng dẫn y khoa sẽ giúp bạn kiểm soát tốt sức khỏe [5] [7] [2]. Nếu đang gặp tình trạng mệt mỏi chưa rõ nguyên nhân hoặc đang có bệnh nền, hãy đến cơ sở y tế để làm xét nghiệm chuyên sâu và nhận tư vấn trực tiếp từ bác sĩ [1].
