Nhiều người Việt có thói quen thưởng thức một ly trà atiso giải nhiệt ngay trong bữa cơm hoặc ngay sau khi vừa ăn xong. Dù atiso được biết đến rộng rãi nhờ khả năng thanh lọc cơ thể và chứa dồi dào chất chống oxy hóa, việc dùng loại thức uống này quá gần bữa ăn lại dấy lên một băn khoăn lớn về mặt dinh dưỡng: liệu chúng có cản trở khả năng hấp thu vi chất của cơ thể?

Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng khoa học là có: các hợp chất polyphenol tự nhiên có trong các loại thực vật giàu hoạt chất sinh học tương tự atiso có khả năng liên kết với sắt, từ đó làm suy giảm đáng kể tỷ lệ hấp thu loại khoáng chất thiết yếu này vào máu [1], [2]. Nếu duy trì thói quen uống trà sát bữa ăn trong thời gian dài, cơ thể bạn hoàn toàn có thể đối mặt với nguy cơ thiếu hụt sắt, đặc biệt ở những nhóm người có nhu cầu sắt cao [3].

Cơ chế polyphenol khóa giữ sắt trong đường ruột

Khi thức ăn đi vào ống tiêu hóa, các phân tử polyphenol và flavonoid gặp gỡ ion sắt tự do và nhanh chóng tham gia vào phản ứng tạo phức chelate [1], [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các polyphenol hoạt tính sinh học có ái lực rất mạnh với ion kim loại chuyển tiếp, khiến sắt bị bắt giữ và tạo thành các phức hợp polyphenol - sắt khó vận chuyển qua màng sinh học [1], [4]. Quá trình này diễn ra phụ thuộc lớn vào hàm lượng cũng như chủng loại polyphenol có trong khẩu phần ăn uống [1].

Điều thú vị là ở cấp độ tế bào biểu mô ruột non, các polyphenol không hoàn toàn chặn đứng việc sắt đi vào bên trong tế bào niêm mạc ruột [4]. Trái lại, một số nghiên cứu nuôi cấy mô ghi nhận hiện tượng polyphenol như EGCG và chiết xuất hạt nho thúc đẩy quá trình khử khoảng 15% ion Fe(3+) thành Fe(2+) trong môi trường thử nghiệm, làm tăng lượng sắt đi qua bề mặt đỉnh vào bên trong tế bào [4]. Tuy nhiên, lượng sắt này sau đó bị "bẫy" lại và lượng sắt thoát qua màng đáy để đi vào vòng tuần hoàn máu giảm đi rõ rệt do lối thoát ferroportin-1 bị ức chế hoặc bị cản trở bởi các phức hợp cồng kềnh [4].

Không chỉ tác động lên sắt không heme có nguồn gốc thực vật, polyphenol thực vật còn gây ảnh hưởng tiêu cực lên cả sắt heme từ thịt động vật [5], [6]. Các bằng chứng trong phòng thí nghiệm cho thấy hoạt chất EGCG và chiết xuất giàu polyphenol làm giảm vận chuyển xuyên biểu mô của sắt có nguồn gốc từ heme sau 7 giờ ủ tế bào ruột Caco-2 [5]. Dù sắt heme vẫn được đưa vào tế bào ruột, quá trình phóng thích sắt qua màng đáy để hòa vào dòng máu bị ức chế gần như hoàn toàn [5].

Bằng chứng khoa học về tác động ức chế hấp thu sắt

Tác động ngăn cản hấp thu sắt của polyphenol thực vật đã được khẳng định thông qua hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng độc lập trong nhiều thập kỷ qua [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên dòng tế bào biểu mô ruột người Caco-2 đã đánh giá tác động ức chế vận chuyển sắt đánh dấu (55)Fe của các polyphenol thực vật [7]. Kết quả cho thấy các hoạt chất sinh học như EGCG, chiết xuất hạt nho và chiết xuất trà xanh ức chế vận chuyển xuyên biểu mô của đồng vị phóng xạ sắt theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [7]. Dù ở nhiệt độ thấp 4 độ C lượng sắt thu nhận ở bề mặt đỉnh vẫn cao hơn nhóm đối chứng ở 37 độ C với mức ý nghĩa thống kê (P < 0,001), khả năng đưa sắt vào tuần hoàn vẫn bị chặn đứng [7].

Một công trình khác thực hiện năm 2012 cũng trên tế bào Caco-2 nhằm kiểm tra sự hấp thu sắt heme cho thấy các polyphenol ức chế quá trình hấp thu sắt heme theo mức nồng độ [6]. Đáng chú ý, nồng độ polyphenol cao ở mức 46 mg/L phong tỏa khả năng hấp thu sắt mà axit ascorbic không thể bù trừ được [6]. Chỉ khi hạ nồng độ polyphenol xuống mức thấp hơn hoặc bằng 4,6 mg/L, việc bổ sung axit ascorbic mới có thể đảo ngược hiện tượng ức chế này [6].

Ở cấp độ sinh vật sống, một nghiên cứu in vivo năm 2019 tiến hành trên chuột thí nghiệm bằng phương pháp bơm dạ dày và tiêm phúc mạc polyphenol quercetin - một flavonoid tiêu biểu trong thực vật [8]. Kết quả cho thấy dùng quercetin đường uống làm giảm nồng độ sắt trong huyết thanh và các mô thông qua việc giữ sắt tại niêm mạc tá tràng và ngăn cản sắt đi ra máu [8]. Đồng thời, quercetin đường uống và tiêm làm giảm biểu hiện gen của các protein vận chuyển sắt quan trọng ở tá tràng gồm DMT1, Dcytb và ferroportin (FPN), trong khi quercetin tiêm làm tăng mạnh biểu hiện gen hepcidin tại gan - một hormone chủ chốt ức chế hấp thu sắt ở ruột [8]. Chuột được cho uống quercetin liều 50 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 10 ngày cũng ghi nhận sự suy giảm mạnh các protein vận chuyển DMT1, Dcytb và FPN này [2].

Trên người, tổng quan năm 2020 ghi nhận tiêu thụ loại rau yod kratin rất giàu polyphenol làm giảm tỷ lệ hấp thu sắt từ bữa ăn phức hợp tới gần 90% ở 83 nam tình nguyện viên Thái Lan khỏe mạnh [2]. Khi dùng nước trà thay cho nước lọc trong bữa ăn ở 18 bệnh nhân mắc chứng thừa sắt di truyền (hemochromatosis), khả năng hấp thu sắt sụt giảm đáng kể, giúp giảm tần suất phải trích máu tĩnh mạch trị liệu [2]. Tương tự, bổ sung chiết xuất polyphenol từ trà và hương thảo cũng làm giảm hấp thu sắt ở 27 phụ nữ tiền mãn kinh có mức dự trữ sắt bình thường [2].

Mặt lợi và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các phát hiện về khả năng gắn kết sắt của polyphenol mở ra hai góc nhìn trái ngược trong chăm sóc sức khỏe dinh dưỡng [2], [3]. Về mặt tích cực, việc sử dụng các loại thức uống giàu polyphenol cùng bữa ăn trở thành một giải pháp hỗ trợ không dùng thuốc hữu ích đối với những bệnh nhân mắc chứng ứ sắt hoặc bệnh nhân hemochromatosis nhằm kiểm soát tình trạng dư thừa sắt mô và giảm áp lực tế bào gan [2], [3]. Sự tích tụ sắt dư thừa được biết đến là yếu tố kích hoạt các gốc oxy hóa tự do (ROS), dẫn đến nguy cơ xơ hóa và xơ gan [3].

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có cũng tồn tại những giới hạn nhất định khi chuyển tải sang đời sống hàng ngày [7], [3]. Nhiều nghiên cứu cơ chế chủ yếu được tiến hành trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm với liều chiết xuất tinh khiết [7], [8]. Bữa ăn thực tế của con người chứa một tổ hợp phức tạp gồm nhiều thành phần vi chất khác nhau có thể làm thay đổi động học gắn kết giữa polyphenol và sắt [2]. Dù vậy, một bài tổng quan hệ thống năm 2019 nhấn mạnh rằng thiếu sắt vẫn là dạng thiếu hụt vi chất phổ biến nhất toàn cầu, do đó nguy cơ giảm hấp thu sắt khi bổ sung hoặc tiêu thụ nhiều polyphenol là điều không thể xem nhẹ [3].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà thảo mộc cùng bữa ăn

Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng chỉ có trà xanh hoặc trà đen chứa tanin đậm đặc mới gây cản trở hấp thu sắt, còn các loại trà thảo mộc lành tính như atiso thì hoàn toàn vô hại. Trên thực tế, nhóm hợp chất polyphenol và flavonoid - vốn là thành phần mang lại màu sắc và các đặc tính sinh học quý giá của atiso - đều có cấu trúc phân tử dễ dàng tạo liên kết phức hợp chelate với ion sắt [1], [2]. Bất kể nguồn gốc từ thảo dược nào, khi nồng độ polyphenol trong đường ruột đạt mức đủ cao, chúng đều phát huy tác động giữ sắt tương tự [7], [6].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ăn nhiều thịt đỏ chứa sắt heme thì không cần lo lắng về sự can thiệp của polyphenol. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng các polyphenol hoạt tính sinh học vẫn ức chế đáng kể việc đưa sắt heme vào hệ tuần hoàn thông qua ức chế quá trình vận chuyển qua màng đáy của tế bào ruột [5], [6]. Dù sắt heme có sinh khả dụng tự nhiên cao hơn sắt không heme, sự hiện diện đồng thời của nồng độ polyphenol cao vẫn làm giảm tổng lượng sắt mà cơ thể tiếp nhận được [5], [6].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc kiểm soát thời điểm uống trà atiso và các loại nước giàu polyphenol là vô cùng cần thiết đối với một số nhóm dân số có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt cao [3]:

  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và phụ nữ tiền mãn kinh: Đây là nhóm thường xuyên bị hao hụt sắt tự nhiên qua chu kỳ kinh nguyệt [2], [3]. Nghiên cứu chỉ ra việc dung nạp polyphenol thường xuyên quanh bữa ăn có thể duy trì tình trạng dự trữ sắt ở mức thấp [2].
  • Phụ nữ đang mang thai và cho con bú: Giai đoạn này nhu cầu sắt gia tăng vượt bậc để nuôi dưỡng thai nhi và sản xuất hồng cầu, việc giảm hấp thu sắt từ thức ăn có thể dẫn đến thiếu máu thai kỳ nghiêm trọng [3].
  • Trẻ vị thành niên đang trong độ tuổi phát triển nhanh: Nhu cầu sắt cho quá trình tăng trưởng cơ bắp và khối lượng máu rất lớn [3].
  • Người ăn chay hoặc ăn thuần thực vật: Nguồn sắt dung nạp chủ yếu là sắt không heme từ rau củ, vốn rất nhạy cảm và dễ bị ức chế bởi các hợp chất polyphenol thực vật [8], [2].
  • Người đang được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt hoặc đang phải uống viên sắt điều trị: Việc uống trà atiso gần bữa ăn hoặc gần cữ uống thuốc sẽ triệt tiêu hiệu quả điều trị của chế phẩm sắt [8], [2].

Ngược lại, những người mắc bệnh lý thừa sắt (hemochromatosis) hoặc có nguy cơ tổn thương gan do tích lũy sắt cao có thể hưởng lợi từ đặc tính chelate hóa sắt của polyphenol khi có sự tham vấn y khoa [2], [3].

Hướng dẫn sử dụng trà atiso đúng cách trong đời sống

Để tận hưởng trọn vẹn những lợi ích sức khỏe của trà atiso mà không gây cản trở chuyển hóa sắt, người tiêu dùng nên điều chỉnh thói quen uống theo các nguyên tắc khoa học sau:

Về mặt thời điểm, tuyệt đối không nên dùng trà atiso ngay trong bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn xong [2]. Khoảng cách an toàn nhất là nên thưởng thức trà atiso cách xa bữa ăn chính ít nhất từ 1 đến 2 giờ. Việc tạo ra khoảng đệm thời gian này giúp thức ăn có đủ thời gian hoàn tất giai đoạn hấp thu sắt tại tá tràng và phần trên hỗng tràng trước khi polyphenol xuất hiện trong lòng ruột non [8], [2].

Về sự kết hợp vi chất, nghiên cứu đã chứng minh rằng vitamin C (axit ascorbic) có khả năng trung hòa và đảo ngược tác động ức chế hấp thu sắt của polyphenol ở nồng độ vừa phải [7], [6]. Do đó, việc tăng cường thực phẩm giàu vitamin C tự nhiên như cam, chanh, ổi, ớt chuông trong bữa ăn sẽ giúp bảo vệ sự hấp thu của cả sắt không heme và sắt heme [7], [6]. Tuy nhiên, nếu lượng polyphenol đưa vào quá đậm đặc (tương đương mức 46 mg/L trong phòng thí nghiệm), vitamin C cũng không thể bù trừ hoàn toàn [6]. Vì vậy, việc hãm trà atiso với độ đậm đặc vừa phải, uống lượng nước cân đối và tránh ngâm trà quá đặc sát giờ ăn là biện pháp phòng ngừa tối ưu [6]. Đối với những người đang phải uống thuốc bổ sung sắt hoặc có bệnh nền mạn tính, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để phân chia thời gian dùng thuốc và thảo dược hợp lý.

Trà atiso là một thức uống giải khát giàu hoạt chất sinh học có lợi cho sức khỏe tim mạch và chống oxy hóa nếu được sử dụng đúng cách [3]. Tuy nhiên, do khả năng bắt giữ sắt của các hợp chất polyphenol tự nhiên, người dùng không nên duy trì thói quen uống trà ngay trong hoặc sát bữa ăn [1], [2]. Bằng việc giãn cách thời gian uống cách xa bữa ăn từ 1 đến 2 giờ và bổ sung đầy đủ vitamin C, bạn hoàn toàn có thể vừa thưởng thức trọn vẹn hương vị thơm mát của atiso vừa bảo vệ tối đa nguồn vi chất dinh dưỡng thiết yếu cho cơ thể [7], [6].