Người bệnh sốt xuất huyết kiêng ăn thực phẩm có màu đen, đỏ để làm gì?

Trong mùa dịch sốt xuất huyết, nhiều gia đình thường truyền tai nhau quy tắc kiêng ăn hoặc uống bất kỳ loại thực phẩm nào có màu đỏ, đen hay nâu thẫm. Không ít người cảm thấy băn khoăn, cho rằng đây chỉ là kiêng cữ dân gian thiếu căn cứ khoa học khi người ốm vốn đã rất chán ăn và cần bồi bổ. Tuy nhiên, đằng sau lời dặn dò này là một nguyên tắc lâm sàng sống còn giúp bảo vệ tính mạng của người bệnh.

Người mắc sốt xuất huyết tuyệt đối nên tránh các thực phẩm và đồ uống có màu đen hoặc đỏ nhằm ngăn ngừa nguy cơ nhầm lẫn màu sắc của thức ăn với triệu chứng nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen do xuất huyết đường tiêu hóa. Khi biến chứng chảy máu nội tạng xuất hiện, việc phân biệt chính xác dịch nôn và chất thải là cơ sở quyết định giúp bác sĩ nhận diện kịp thời giai đoạn chuyển nặng để can thiệp cấp cứu.

Vì sao việc kiêng đồ ăn sẫm màu lại mang tính sống còn?

Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue gây ra, lây truyền qua vết đốt của muỗi Aedes với bốn chủng huyết thanh từ DENV-1 đến DENV-4 ^[1]. Căn bệnh này có thể diễn tiến từ các triệu chứng tương tự như cảm cúm thông thường cho đến những biến chứng xuất huyết nghiêm trọng ^[1]. Trong đó, đường tiêu hóa là một trong những cơ quan dễ bị tấn công nhất.

Khi người bệnh ăn hoặc uống các thực phẩm có màu sắc sẫm như tiết canh, thực phẩm chế biến từ huyết, thịt bò tái, củ dền, thanh long ruột đỏ, dưa hấu, sô-cô-la, nước ngọt có ga màu đen hoặc dùng thuốc dạng si-rô màu nâu đỏ, hệ tiêu hóa có thể đào thải các sắc tố này ra ngoài. Nếu người bệnh bị nôn mửa hoặc đi tiêu, chất dịch và phân sẽ có màu nâu đen, đỏ thẫm hoặc đen xì.

Sự biến đổi màu sắc do thức ăn này rất dễ bị nhầm lẫn với hiện tượng xuất huyết tiêu hóa trên hoặc dưới, khiến đội ngũ y tế chẩn đoán nhầm tình trạng bệnh. Nguy hiểm hơn, người nhà có thể chủ quan nghĩ rằng dịch màu đỏ đen là do thức ăn cũ mà bỏ qua thời điểm vàng cấp cứu khi niêm mạc ruột thực sự đang chảy máu ồ ạt.

Cơ chế khiến người bệnh sốt xuất huyết đối mặt với chảy máu nội tạng

Sốt xuất huyết tác động trực tiếp lên hệ thống tạo máu và mạch máu của cơ thể, làm suy giảm nghiêm trọng số lượng tiểu cầu và gây tổn thương thành mạch ^[1], ^[2]. Tình trạng giảm tiểu cầu làm suy yếu khả năng tự đông máu, khiến các mao mạch dễ vỡ và dẫn đến các biểu hiện xuất huyết từ nhẹ đến nguy kịch ^[2]. Biểu hiện chảy máu có thể bắt đầu từ các nốt xuất huyết nhỏ dưới da, vết bầm tím, chảy máu chân răng đến những biến chứng nặng đe dọa tính mạng như xuất huyết tiêu hóa, tiểu ra máu hoặc xuất huyết não ^[1], ^[2].

Bên cạnh hiện tượng giảm tiểu cầu, niêm mạc ống tiêu hóa của người bệnh sốt xuất huyết cũng phải chịu tổn thương trực tiếp. Tình trạng viêm sung huyết và loét dạ dày - tá tràng có thể bùng phát trong giai đoạn cấp tính của bệnh. Khi thành mạch tại ổ viêm bị vỡ trong bối cảnh các yếu tố đông máu suy giảm, máu sẽ tràn vào lòng ống tiêu hóa. Máu khi tiếp xúc với dịch vị axit của dạ dày sẽ bị oxy hóa chuyển thành màu nâu đen hoặc màu bã cà phê, và khi đi qua đường ruột sẽ tạo thành phân đen sệt bóng như hắc ín kèm mùi tanh đặc trưng.

Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ và biểu hiện tổn thương tiêu hóa thực tế

Các tổn thương ở đường tiêu hóa trong bệnh sốt xuất huyết không hề hiếm gặp mà xuất hiện với tần suất rất cao. Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2011 trên một đoàn hệ gồm 8.559 bệnh nhân sốt xuất huyết trong đợt dịch năm 2006 đã ghi nhận có tới 67% bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng về bụng và tiêu hóa ^[3]. Triệu chứng thường gặp nhất là buồn nôn chiếm 52% (4.453 người), tiếp theo là đau bụng chiếm 36% (3.058 người), nôn mửa chiếm 29% (2.477 người), tiêu chảy chiếm 17% (1.471 người), gan to chiếm 2% (144 người), xuất huyết tiêu hóa chiếm 0,3% (34 người) và cổ trướng chiếm 0,1% (8 người) ^[3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng có 1.640 bệnh nhân cần phải nhập viện điều trị (chiếm 19%), và trong nhóm nhập viện này có tới 74% (1.210 người) biểu hiện các triệu chứng tiêu hóa ^[3]. Ở những bệnh nhân phải nằm viện, tỷ lệ buồn nôn lên đến 59%, đau bụng chiếm 42%, nôn mửa chiếm 41% và tiêu chảy chiếm 24% ^[3]. Ngoài ra, có 70% số bệnh nhân nhập viện có kết quả xét nghiệm chức năng gan bị biến đổi bất thường ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra giới hạn rằng đây là khảo sát hồi cứu tại vùng dịch, nhưng đã chứng minh các triệu chứng tiêu hóa xuất hiện dày đặc và có mối liên hệ rõ rệt với mức độ cần nhập viện ^[3].

Tình trạng tổn thương thực thể tại dạ dày đã được làm sáng tỏ qua một nghiên cứu nội soi công bố năm 1989 tại miền nam Đài Loan ^[4]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành nội soi dạ dày - tá tràng trên 76 bệnh nhân được chẩn đoán lâm sàng mắc sốt xuất huyết (trong đó có 26 ca được khẳng định bằng huyết thanh học) và so sánh với 655 bệnh nhân nội soi làm nhóm chứng ^[4]. Kết quả cho thấy có tới 58,5% bệnh nhân thuộc nhóm sốt xuất huyết bị viêm dạ dày xuất huyết khi quan sát qua nội soi, trong khi ở nhóm chứng tỷ lệ này chỉ là 8,9% ^[4].

Đáng chú ý, nghiên cứu nội soi này ghi nhận mối liên hệ mật thiết giữa số lượng tiểu cầu và nguy cơ chảy máu: những bệnh nhân có lượng tiểu cầu dưới 50.000/mm³ có tỷ lệ phát hiện xuất huyết tiêu hóa trên lên tới khoảng 48,6%, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 29,7% ở nhóm bệnh nhân có tiểu cầu trên 50.000/mm³ ^[4]. Hầu hết các ca xuất huyết tiêu hóa trên xuất hiện sau ngày thứ 4 kể từ khi khởi phát bệnh ^[4]. Nghiên cứu cũng phát hiện những bệnh nhân từng sử dụng thuốc đường uống trước khi nội soi bị giảm tiểu cầu rõ rệt hơn và có tỷ lệ xuất huyết tiêu hóa trên là 40,6%, so với 26% ở nhóm không dùng thuốc đường uống trước đó ^[4]. Đặc biệt, nghiên cứu lưu ý không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa xuất huyết tiêu hóa trên với triệu chứng đau thượng vị hay phát ban ngoài da, đồng nghĩa với việc người bệnh có thể bị chảy máu dạ dày mà không hề thấy đau bụng báo trước ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu thực hiện năm 2022 tại vùng Jeddah trên 600 mẫu máu và phân cũng nhấn mạnh rằng các biểu hiện đường tiêu hóa xảy ra thường xuyên ở bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue ^[5]. Nghiên cứu xác lập rằng bệnh sốt xuất huyết Dengue dẫn tới xuất huyết đường tiêu hóa khi có sự hiện diện của ký sinh trùng đường ruột, và việc không nhận diện sớm các tổn thương này có thể làm tăng tỷ lệ mắc bệnh cũng như nguy cơ tử vong ^[5].

Những ca lâm sàng nguy kịch và tầm quan trọng của can thiệp kịp thời

Các biến chứng xuất huyết trong sốt xuất huyết có thể diễn tiến vô cùng phức tạp và nhanh chóng làm suy sụp thể trạng người bệnh nếu không được xử trí chuyên sâu ^[1], ^[6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2020 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 38 tuổi nhập viện cấp cứu sau 7 ngày sốt cao liên tục từng cơn kèm đau đầu, đau sau hốc mắt và đau cơ ^[1]. Người bệnh này xuất hiện triệu chứng tiểu ra nước tiểu màu đỏ có cục máu đông kéo dài suốt hai ngày cùng hai đợt chảy máu chân răng ^[1]. Tác giả nhấn mạnh virus Dengue có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm như sốt xuất huyết Dengue, hội chứng sốc Dengue, suy gan, suy thận cấp, viêm tụy, khối máu tụ cơ và xuất huyết tiêu hóa ^[1].

Tại các trung tâm hồi sức, tình trạng xuất huyết tiêu hóa do sốt xuất huyết có thể đòi hỏi kỹ thuật can thiệp cầm máu xâm lấn. Báo cáo năm 2024 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân cuối độ tuổi 30 mắc sốt xuất huyết nặng có biến chứng xuất huyết tiêu hóa ^[6]. Bất chấp các biện pháp hồi sức tích cực và truyền chế phẩm máu, tình trạng chảy máu vẫn diễn tiến xấu khiến các bác sĩ phải tiến hành can thiệp nội soi khẩn cấp ^[6]. Nhờ kỹ thuật kẹp clip kim loại và tiêm dung dịch adrenaline qua nội soi, nguồn chảy máu đã được kiểm soát thành công, giúp bệnh nhân qua cơn nguy kịch ^[6].

Đặc biệt, xuất huyết tiêu hóa còn có thể che giấu hoặc kết hợp với các bệnh lý huyết học tiềm ẩn khác. Một báo cáo năm 2024 mô tả một nam thanh niên ở độ tuổi đầu 20 nhập viện vì sốt xuất huyết với triệu chứng đi ngoài phân đen và nôn ra máu ^[2]. Đáng chú ý, tình trạng đi ngoài phân đen kèm theo sụt giảm nồng độ huyết sắc tố vẫn tiếp tục tái diễn ngay cả khi lượng tiểu cầu của bệnh nhân đã hồi phục về mức bình thường ^[2]. Khi tiến hành thăm dò chuyên sâu, các bác sĩ phát hiện người bệnh mắc chứng rối loạn đông máu do thiếu hụt yếu tố XI (Hemophilia C) đi kèm một vết loét đang chảy máu tại vị trí nối giữa dạ dày và thực quản ^[2]. Trường hợp này khẳng định việc quan sát màu sắc phân và dịch nôn có ý nghĩa sống còn giúp thầy thuốc phát hiện những tổn thương nội tạng nguy hiểm.

Nhận biết các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm theo tiêu chuẩn y khoa

Theo hướng dẫn phân loại bệnh sốt xuất huyết, việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo là chìa khóa then chốt để ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm tính mạng ^[7]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2009 đã đưa ra hệ thống phân loại mới bao gồm sốt xuất huyết có hoặc không có dấu hiệu cảnh báo và sốt xuất huyết nặng ^[7].

Các dấu hiệu cảnh báo mà người bệnh và gia đình bắt buộc phải theo dõi bao gồm: nôn mửa liên tục hoặc nôn dữ dội, đau bụng hoặc ấn đau vùng bụng, gan to, lừ đừ hoặc rối loạn ý thức, tích tụ dịch kèm khó thở, chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết tiêu hóa, xuất huyết võng mạc, tiểu ít và tình trạng cô đặc máu đi kèm giảm tiểu cầu nghiêm trọng ^[7]. Tiêu chuẩn chẩn đoán sốt xuất huyết Dengue thể nặng cũng được xác định dựa trên tiêu chí giảm tiểu cầu xuống dưới 100.000/mm³ cùng bằng chứng thoát huyết tương như tăng chỉ số hematocrit từ 20% trở lên, tràn dịch màng phổi hoặc cổ trướng ^[8].

Sốt xuất huyết thể nặng được đặc trưng bởi tình trạng thoát huyết tương dẫn đến sốc, xuất huyết nghiêm trọng và suy giảm chức năng các tạng như suy gan, suy thận cấp hay bệnh lý não ^[7]. Dữ liệu y khoa khẳng định nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tỷ lệ tử vong do sốt xuất huyết có thể lên tới 20% ^[7]. Tuy nhiên, nếu bệnh nhân được theo dõi sát sao, nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và tiến hành bù dịch tĩnh mạch đúng phác đồ, tỷ lệ tử vong có thể giảm xuống dưới 1% ^[7]. Do đó, bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ chảy máu tiêu hóa nào qua phân và chất nôn đều phải được xử lý như một tình trạng cấp cứu khẩn cấp.

Những hiểu lầm thường gặp trong dinh dưỡng khi mắc sốt xuất huyết

Nhiều người quan niệm sai lầm rằng khi bị sốt xuất huyết thì cần ăn nhiều thực phẩm màu đỏ như tiết canh, huyết bò, củ dền hay uống nước ngọt màu đỏ để "bổ máu" và bù lại lượng máu đã mất. Đây là một quan niệm rất nguy hiểm. Các loại thực phẩm màu đỏ hay tiết động vật không thể làm tăng tiểu cầu trong giai đoạn cấp tính, ngược lại còn làm nhuộm đỏ đường tiêu hóa, khiến người nhà và nhân viên y tế hoàn toàn mất phương hướng khi theo dõi triệu chứng xuất huyết nội tạng.

Một hiểu lầm khác là kiêng khem quá mức, cắt giảm hầu hết các chất dinh dưỡng dẫn đến tình trạng suy nhược cơ thể. Người bệnh sốt xuất huyết không cần kiêng ăn toàn bộ các thực phẩm bổ dưỡng, mà chỉ cần chú trọng tránh các sắc tố đậm màu có thể gây nhầm lẫn với máu. Thức ăn vẫn cần đảm bảo cung cấp đủ năng lượng, đạm và khoáng chất để cơ thể có đủ sức đề kháng chống chọi với virus.

Nhiều gia đình cũng chủ quan cho rằng chỉ khi thấy đau bụng dữ dội thì dạ dày mới bị chảy máu. Bằng chứng khoa học nội soi đã chứng minh không có mối liên hệ có ý nghĩa giữa triệu chứng đau vùng thượng vị với tình trạng xuất huyết tiêu hóa trên ở bệnh nhân sốt xuất huyết ^[4]. Chảy máu niêm mạc có thể diễn ra âm thầm, và việc quan sát trực tiếp màu sắc dịch nôn cũng như màu phân là chỉ dấu lâm sàng nhạy bén nhất tại nhà.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng với xuất huyết tiêu hóa

Tất cả bệnh nhân sốt xuất huyết đều cần được theo dõi sát, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ chuyển nặng và xuất huyết cao hơn hẳn:

• Trẻ em dưới 10 tuổi: Sốt xuất huyết Dengue thể nặng có xu hướng ảnh hưởng mạnh mẽ đến đối tượng trẻ nhỏ ^[5].
• Bệnh nhân có lượng tiểu cầu hạ thấp: Những người có số lượng tiểu cầu dưới mức 50.000/mm³ có nguy cơ bị xuất huyết tiêu hóa trên cao hơn rõ rệt so với nhóm có tiểu cầu trên 50.000/mm³ ^[4].
• Người từng sử dụng thuốc uống trước đó: Bệnh nhân dùng một số loại thuốc đường uống trước khi được chẩn đoán có thể bị sụt giảm tiểu cầu nhiều hơn và tăng tỷ lệ chảy máu dạ dày ^[4]. Bệnh nhân tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc hạ sốt giảm đau như aspirin hay ibuprofen vì các hoạt chất này ức chế kết tập tiểu cầu và làm tổn thương niêm mạc dạ dày.
• Người có bệnh lý đông máu phối hợp: Những người mang khiếm khuyết yếu tố đông máu di truyền hoặc bệnh lý gan kèm theo có thể bị chảy máu ồ ạt khó kiểm soát dù số lượng tiểu cầu đã bắt đầu hồi phục ^[2].
• Bệnh nhân có biểu hiện đau bụng, buồn nôn hoặc nôn mửa liên tục: Những triệu chứng tiêu hóa này chiếm tỷ lệ rất cao ở nhóm bệnh nhân cần nhập viện điều trị ^[3].

Hướng dẫn chăm sóc và lựa chọn thực phẩm an toàn tại nhà

Để đảm bảo vừa cung cấp đủ dinh dưỡng vừa hỗ trợ việc theo dõi dấu hiệu chuyển nặng một cách chính xác, người chăm sóc cần tuân thủ các nguyên tắc lựa chọn và chế biến thực phẩm sau:

• Ưu tiên thực phẩm có màu sắc sáng và trung tính: Nên cho người bệnh ăn các món có màu trắng, vàng nhạt hoặc xanh nhạt như cháo trắng, cháo thịt nạc băm, súp gà xé, canh khoai tây, bí xanh, nước luộc thịt gà. Các loại trái cây giải khát nên chọn loại sáng màu như cam sành vắt lấy nước vàng, bưởi, táo gọt vỏ, chuối chín hoặc nước dừa tươi.
• Tránh tuyệt đối các thực phẩm có màu sẫm: Loại bỏ hoàn toàn khỏi thực đơn các món ăn làm từ huyết động vật, tiết canh, gan động vật, thịt bò sốt đậm màu, củ dền, thanh long ruột đỏ, dưa hấu, nho đen, quả việt quất. Không uống các loại nước ngọt có ga sẫm màu, nước quả màu nâu sẫm, cà phê, trà đen và không ăn sô-cô-la hay bánh kẹo tẩm phẩm màu nhân tạo màu đỏ hoặc đen.
• Chế biến dạng mềm, lỏng và dễ nuốt: Niêm mạc dạ dày của bệnh nhân sốt xuất huyết rất dễ bị tổn thương ^[4]. Do đó, thức ăn cần được nấu nhừ, loãng, ấm vừa phải, tránh ăn quá nóng hoặc quá lạnh. Chia nhỏ khẩu phần thành 5-6 bữa ăn trong ngày thay vì 3 bữa chính để giảm gánh nặng cho dạ dày, hạn chế kích thích phản xạ nôn mửa vốn đã rất phổ biến ở người bệnh ^[3].
• Theo dõi chặt chẽ màu sắc dịch bài tiết: Khi người bệnh nôn mửa hoặc đi tiêu, người nhà cần quan sát kỹ màu sắc của dịch nôn và phân. Nếu phát hiện dịch nôn có màu hồng, đỏ tươi, màu nâu đen giống bã cà phê, hoặc đi ngoài phân có màu đen sệt như nhựa đường kèm mùi tanh nồng, cần đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức.

Việc kiêng thực phẩm sẫm màu là một biện pháp hỗ trợ chẩn đoán đơn giản nhưng mang lại giá trị bảo vệ to lớn. Bên cạnh chế độ ăn, việc bổ sung nước và điện giải kịp thời kết hợp tái khám xét nghiệm máu định kỳ theo chỉ định của bác sĩ là nguyên tắc sống còn giúp người bệnh vượt qua sốt xuất huyết an toàn.