Nhiều người thường mặc định rằng tình trạng thừa cân, béo phì chỉ đi liền với dư thừa dinh dưỡng, máu nhiễm mỡ hoặc đường huyết cao. Tuy nhiên, các khảo sát y khoa ghi nhận một nghịch lý phổ biến: người có thể trạng thừa cân lại rất dễ bị thiếu sắt và thiếu máu do thiếu sắt [1].

Thực tế, béo phì không đơn thuần là sự tích tụ năng lượng mà là một tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp diễn ra âm thầm trong các mô mỡ [2]. Chính phản ứng viêm kéo dài này kích thích cơ thể giải phóng các chất trung gian hóa học, thúc đẩy tăng sinh hormone hepcidin – nhân tố chính làm giảm hấp thu và giữ chặt sắt bên trong tế bào, ngăn không cho sắt đi vào tuần hoàn máu [1, 7].

Nghịch lý thiếu chất ở người thừa năng lượng

Tình trạng thiếu máu thiếu sắt là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng trên quy mô toàn cầu [1]. Trong khi béo phì là hệ quả của việc thừa năng lượng thì thiếu sắt lại là dạng thiếu hụt vi chất phổ biến nhất thế giới [4, 6]. Sự xuất hiện đồng thời của cả hai tình trạng này trên cùng một người đại diện cho hai thái cực đối lập giữa thừa và thiếu dinh dưỡng [3].

Mối liên hệ giữa béo phì và thiếu hụt sắt được ghi nhận rộng rãi ở cả trẻ em, thanh thiếu niên lẫn người trưởng thành [1]. Một nghiên cứu quan sát trên 619 phụ nữ trong độ tuổi từ 20 đến 49 tuổi đã chỉ ra tỷ lệ thiếu sắt tăng dần theo mức độ cân nặng: chiếm 23,5% ở nhóm cân nặng bình thường, tăng lên 41,9% ở nhóm thừa cân và đạt mức 45,6% ở nhóm phụ nữ béo phì [1]. Một khảo sát khác trên nam giới cũng cho thấy tỷ lệ thiếu sắt (xác định khi sắt huyết thanh dưới 60 microg/dl) lần lượt là 13,5% và 13,6% ở các nhóm kiểm chứng, nhưng vọt lên 23,5% và 21,7% ở các nhóm có thể trạng béo [1].

"Kẻ gác cổng" hepcidin và cơ chế khóa sắt ở mô mỡ

Về mặt sinh học, hepcidin là một hormone peptid nhỏ do gan tiết ra và cũng được tìm thấy từ các tế bào mỡ [4]. Chất này đóng vai trò như một chất điều hòa âm tính, kiểm soát sự cân bằng nội môi sắt bằng cách ức chế quá trình hấp thu sắt tại ruột non và kiểm soát việc đưa sắt từ tế bào vào máu [2, 4, 7].

Ở người khỏe mạnh, khi lượng sắt dự trữ trong cơ thể cạn kiệt, tín hiệu tự nhiên sẽ ức chế hepcidin giảm xuống, từ đó mở đường cho đường ruột hấp thu tối đa sắt từ thức ăn để bù đắp [4]. Tuy nhiên, tại các mô mỡ thừa ở người béo phì, phản ứng viêm mạn tính kéo dài sẽ thúc đẩy sản xuất hàng loạt cytokine gây viêm như interleukin-6 (IL-6), interleukin-1 (IL-1) hay TNF-alpha [1, 8]. Trong đó, IL-6 đóng vai trò như một phân tử truyền tín hiệu kích thích gan tăng tốc tổng hợp hepcidin [5].

Khi nồng độ hepcidin bị đẩy lên cao do phản ứng viêm, chất này sẽ trực tiếp ngăn cản tế bào biểu mô ruột hấp thu sắt từ khẩu phần ăn [3, 7]. Đồng thời, hepcidin ức chế việc giải phóng lượng sắt không phải heme từ các đại thực bào [4]. Kết quả là lượng sắt lưu hành trong huyết tương sụt giảm nghiêm trọng (tình trạng hạ sắt huyết thanh), khiến tủy xương không có đủ nguồn nguyên liệu cần thiết để tổng hợp hemoglobin và sản sinh hồng cầu [6]. Sắt lúc này không hề biến mất khỏi cơ thể, mà bị giam giữ chặt trong các kho mô dự trữ và đại thực bào mà không thể đem ra sử dụng [5, 7].

Bằng chứng khoa học về mối liên quan giữa mỡ thừa và thiếu sắt

Các công trình nghiên cứu trong nhiều năm qua đã liên tục làm sáng tỏ cơ chế tác động của trục viêm - hepcidin ở những người mang lượng mỡ dư thừa:

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2023 tập trung vào đối tượng trẻ em và thanh thiếu niên béo phì [5]. Dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed và Web of Science đã sàng lọc 91 bài báo, chọn ra 39 nghiên cứu phù hợp và đi sâu phân tích 16 bài báo có báo cáo kết quả nồng độ hepcidin huyết thanh [5]. Kết quả kết luận rằng tình trạng viêm mạn tính do béo phì kích thích sản sinh IL-6, từ đó tăng tổng hợp hepcidin và dẫn đến thiếu sắt [5]. Đáng chú ý, nhóm đối tượng trẻ em và vị thành niên này đáp ứng rất kém với các biện pháp bổ sung sắt thông thường [5].

Trước đó, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2011 tiến hành đánh giá nồng độ hepcidin và phản ứng điều trị thiếu máu ở trẻ em [4]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ béo phì bị thiếu máu thiếu sắt có nồng độ hepcidin huyết thanh cao hơn đáng kể (p < 0,01) so với cả nhóm trẻ không béo phì bị thiếu máu thiếu sắt và nhóm đối chứng khỏe mạnh [4]. Ngược lại, nhóm trẻ gầy không béo phì khi bị thiếu sắt thì nồng độ hepcidin lại giảm rõ rệt (p < 0,01) [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dấu ấn viêm CRP ở nhóm trẻ béo phì bị thiếu máu thiếu sắt cao hơn hẳn nhóm trẻ không béo phì (p < 0,05) [4].

Nghiên cứu năm 2009 về trục hepcidin trong chẩn đoán thiếu máu cũng ghi nhận hepcidin huyết thanh ở phụ nữ tiền mãn kinh bị béo phì nằm trong khoảng tham chiếu của người đủ sắt khỏe mạnh [6]. Tuy nhiên, nếu so với nhóm người gầy có cùng mức độ thiếu sắt, nồng độ hepcidin ở phụ nữ béo phì lại cao gấp nhiều lần [6]. Điều này chứng minh rằng nồng độ hepcidin ở người béo phì ở mức cao bất thường so với thực trạng thiếu sắt của họ, gián tiếp khóa chặt sự hấp thu sắt [6].

Các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 và 2021 tiếp tục củng cố rằng tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp gần như hiện diện phổ biến ở người thừa cân, béo phì nặng, làm rối loạn cân bằng nội môi sắt [2, 5]. Điểm giới hạn được các nhà nghiên cứu nêu ra là mối liên quan này cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn để khẳng định hiệu quả phục hồi toàn diện trên các phân nhóm khác nhau [1].

Vì sao xét nghiệm máu thông thường dễ gây nhầm lẫn?

Một thách thức rất lớn trong y khoa hiện nay là việc chẩn đoán thiếu sắt ở người béo phì rất dễ bị bỏ sót nếu chỉ dựa vào chỉ số xét nghiệm ferritin truyền thống [5, 6]. Thông thường, ferritin phản ánh lượng sắt dự trữ của cơ thể và sẽ giảm xuống khi thiếu sắt [4].

Thế nhưng, ferritin còn bản chất là một chất phản ứng thuộc pha cấp tính (acute-phase reactant) [4]. Các cytokine gây viêm như IL-1beta hay TNF-alpha kích hoạt sản xuất ferritin tại đại thực bào, tế bào gan và chính các tế bào mỡ [4]. Do đó, dưới ảnh hưởng của tình trạng viêm mạn tính do béo phì, nồng độ ferritin trong máu có xu hướng tăng cao giả tạo, hoạt động như một dấu ấn của phản ứng viêm chứ không còn phản ánh trung thực mức độ thiếu sắt [6, 7].

Theo các phân tích lâm sàng năm 2021, việc chỉ dựa vào chỉ số ferritin đơn độc có thể bỏ sót từ 2 đến 3 lần số ca thiếu sắt thực tế ở những bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật chuyển hóa [2]. Điều này khiến một lượng lớn bệnh nhân bị thiếu sắt nhưng không được nhận biết và điều trị đúng mức [2]. Để chẩn đoán chính xác trong bối cảnh cơ thể đang có phản ứng viêm, giới chuyên môn khuyến nghị cần kết hợp đánh giá thêm độ bão hòa transferrin và protein phản ứng C (CRP) [2].

Uống thuốc sắt không đỡ: Hiểu lầm thường gặp

Sai lầm phổ biến nhất là khi phát hiện thiếu máu, người thừa cân béo phì tự ý mua các viên sắt uống liều cao để tẩm bổ. Đa số đều nhận thấy việc uống viên sắt dường như không đem lại hiệu quả cải thiện triệu chứng mệt mỏi [1, 6].

Cơ chế bệnh học đã chỉ ra rằng khi nồng độ hepcidin trong máu vẫn đang ở mức cao do phản ứng viêm mạn tính chưa được giải tỏa, niêm mạc ruột non sẽ bị khóa chặt khả năng thu nạp sắt [3, 4]. Một nghiên cứu đã chỉ ra việc kết hợp sắt đường uống kèm với axit ascorbic (vitamin C) nhằm tăng khả năng hấp thu tại đường tiêu hóa cũng gần như không tạo ra sự khác biệt trong việc sửa chữa thiếu sắt hay thiếu máu thiếu sắt ở nhóm người thừa cân, béo phì [3]. Bổ sung sắt đường uống khi cơ thể chưa giảm viêm thường không mang lại kết quả như mong muốn [1, 8].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Tình trạng thiếu sắt trên nền béo phì tác động tiêu cực đến nhiều nhóm đối tượng đặc thù:

Thứ nhất là thanh thiếu niên thừa cân, béo phì [1, 8]. Giai đoạn dậy thì là thời điểm cơ thể phát triển nhanh chóng, nhu cầu sắt gia tăng vượt bậc, nếu kết hợp thêm phản ứng viêm từ mô mỡ sẽ làm tăng nguy cơ tổn hại thể chất và nhận thức [7].

Thứ hai là người cao tuổi béo phì (chỉ số BMI > 30 kg/m²) [8]. Cả lão hóa và béo phì đều đi kèm tình trạng viêm mạn tính, đồng thời sắt lại rất cần thiết cho hoạt động của hệ miễn dịch bẩm sinh và thích ứng [8]. Sự cộng hưởng này khiến hệ miễn dịch của người cao tuổi béo phì suy giảm nhanh chóng [8].

Thứ ba là người chuẩn bị hoặc đã trải qua phẫu thuật điều trị béo phì (phẫu thuật chuyển hóa) [5, 6]. Tình trạng thiếu sắt và thiếu máu rất phổ biến ở nhóm này [2]. Đơn cử như sau thủ thuật nối tắt dạ dày Roux-en-Y (RYGB), thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt xuất hiện với tần suất cực kỳ cao sau 2 năm theo dõi ở bệnh nhân béo phì mắc đái tháo đường típ 2 [3]. Đối với các bệnh nhân phẫu thuật bariatric, việc bổ sung sắt qua đường uống thường không đủ đáp ứng do giảm hấp thu, đòi hỏi phải cân nhắc bổ sung sắt qua đường tiêm tĩnh mạch [7].

Lời khuyên áp dụng thực tế để cải thiện lượng sắt

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn giữa béo phì và thiếu sắt, người bệnh không thể chỉ dựa vào viên uống bổ sung vi chất mà cần xử lý tận gốc rễ:

  • Ưu tiên kiểm soát cân nặng và giảm mỡ: Việc giảm cân thông qua chế độ tiết chế calo đã được chứng minh là giúp làm giảm phản ứng viêm mạn tính trong cơ thể [2, 4]. Khi tình trạng viêm thuyên giảm, nồng độ hepcidin huyết thanh sẽ tự động hạ xuống, từ đó tái mở cửa cho đường ruột hấp thu sắt và khôi phục sự cân bằng nội môi của cơ thể [1, 4].
  • Tầm soát định kỳ toàn diện: Những người thừa cân, béo phì khi có dấu hiệu mệt mỏi dai dẳng nên đến cơ sở y tế kiểm tra [1]. Cần đề xuất bác sĩ thực hiện bộ xét nghiệm đầy đủ bao gồm sắt huyết thanh, độ bão hòa transferrin, CRP cùng với ferritin để không bị đánh lừa bởi hiện tượng tăng ferritin giả tạo [2].
  • Tuyệt đối không tự ý dùng sắt: Việc điều trị thiếu sắt ở người béo phì phức tạp hơn người bình thường do ruột giảm hấp thu [7]. Việc tự ý uống sắt liều cao kéo dài không chỉ kém hiệu quả mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa và tích tụ sắt bất thường tại các mô nội tạng [6, 8]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị phù hợp cho từng thể trạng [5, 8].

Thiếu sắt ở người béo phì là bằng chứng cho thấy thể trạng thừa cân tiềm ẩn nhiều rối loạn chuyển hóa phức tạp bên trong mô mỡ [4, 5]. Thay vì vội vã dùng các loại thuốc bổ trợ, mục tiêu bền vững và khoa học nhất vẫn là tích cực điều chỉnh lối sống, giảm cân an toàn để giải phóng rào cản hepcidin, giúp cơ thể tự điều hòa nguồn vi chất thiết yếu [1, 4].