Người bị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần tránh gì ngày rét?

Khi mùa đông đến cùng những đợt không khí lạnh tăng cường, nhiều người cao tuổi và người có sẵn bệnh lý hô hấp thường cảm thấy tức ngực, khó thở hoặc ho dai dẳng hơn. Đối với người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), sự thay đổi này không đơn thuần là cảm giác khó chịu mà có thể báo trước một đợt bùng phát nguy hiểm.

Để giữ an toàn cho lá phổi trong mùa đông, người bệnh COPD cần đặc biệt tránh hít trực tiếp luồng không khí lạnh giá ngoài trời, tránh để cơ thể nhiễm lạnh kéo dài, và tránh tự ý ngưng các loại thuốc xịt hoặc thuốc hít kiểm soát bệnh hàng ngày. Những thói quen tưởng chừng vô hại như dậy sớm tập thể dục giữa trời rét buốt hay quên che chắn mũi miệng có thể kích hoạt chuỗi co thắt phế quản cấp tính ngay lập tức.

Luồng khí lạnh tác động thế nào lên đường thở tổn thương?

Đường thở của người mắc COPD vốn đã trong tình trạng viêm mạn tính và nhạy cảm hơn người bình thường rất nhiều ^[1]. Khi luồng không khí lạnh buốt tràn trực tiếp vào mũi và họng, phản ứng co thắt phế quản lập tức diễn ra, khiến khẩu kính lòng ống thở bị thu hẹp đột ngột và gây cảm giác khó thở dữ dội [1, 5]. Không khí lạnh còn làm suy giảm rõ rệt các chỉ số chức năng phổi như thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1), dung tích sống gắng sức (FVC) và lưu lượng đỉnh (PEF) ^[2].

Bên cạnh hiện tượng co thắt, nhiệt độ thấp còn làm thay đổi đặc tính sinh học của biểu mô đường thở. Môi trường lạnh kích thích đường hô hấp tăng tiết chất nhầy (mucin) bất thường, cản trở sự tự làm sạch của lớp niêm mạc [2, 5]. Khi đờm nhầy bị ứ đọng và bít tắc sâu bên trong phế quản, nguy cơ nhiễm trùng hô hấp tái phát tăng vọt, đẩy người bệnh vào tình trạng suy hô hấp nhanh chóng [2, 5]. Nhiệt độ thấp cũng ức chế hệ thống phòng ngự miễn dịch tự nhiên, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho các loại virus đường hô hấp phát tán và lây nhiễm mạnh mẽ hơn [1, 4, 5].

Những con số báo động từ các nghiên cứu quốc tế

Mối liên hệ giữa nhiệt độ môi trường giảm sâu và các biến cố nguy kịch ở người bệnh COPD đã được ghi nhận rõ ràng qua hàng loạt nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới.

Nghiên cứu trên phạm vi toàn quốc công bố năm 2013 ghi nhận rằng tỷ lệ xuất hiện đợt cấp COPD trong mùa đông cao gấp 2 lần so với các mùa khác ^[3]. Cứ mỗi khi nhiệt độ không khí giảm 1 độ C, tỷ lệ xảy ra đợt cấp tăng thêm 0,8% ^[3]. Sự suy giảm 1 độ C cũng kéo theo mức tăng 1,35% tổng số ca tử vong tự nhiên và tăng tới 3,30% số ca tử vong do nguyên nhân hô hấp mỗi ngày ^[3]. Tác động của đợt lạnh lên nguy cơ tử vong không biến mất ngay mà có thể kéo dài âm ỉ đến 23 ngày ^[3]. Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra rằng nhóm bệnh nhân cao tuổi và những người không dùng thuốc hít kiểm soát bệnh có xu hướng bùng phát đợt cấp rõ rệt khi nhiệt độ trung bình hạ 5 độ C ^[3].

Tại châu Âu, một nghiên cứu tại khu vực đô thị Barcelona (Tây Ban Nha) năm 2015 đã phân tích dữ liệu từ 9.804 ca nhập viện vì đợt cấp COPD với độ tuổi trung bình 74,9 tuổi ^[4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhập viện cao nhất xảy ra vào mùa đông với 3.644 ca (chiếm 37,2%), trong khi mùa hè chỉ có 1.446 ca (chiếm 14,7%) ^[4]. Tính trung bình, mỗi khi nhiệt độ tuần giảm 1 độ C, số ca nhập viện tăng tương ứng 5,04% ^[4]. Khi các nhà khoa học hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu gồm độ ẩm, bệnh lý đi kèm, ô nhiễm không khí và hội chứng cúm, nhiệt độ trung bình vẫn giữ ý nghĩa độc lập, với mức tăng 4,7% ca nhập viện hàng tuần cho mỗi độ C giảm xuống ^[4].

Tại châu Á, một nghiên cứu chuỗi thời gian tại Bắc Kinh (Trung Quốc) năm 2021 đã đánh giá tác động của các đợt rét đậm lên số ca nhập viện vì đợt cấp COPD ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ nhập viện tăng dần theo thời gian kéo dài và cường độ của đợt rét ^[2]. Đợt rét được xác định là khi nhiệt độ trung bình ngày chạm hoặc thấp hơn phân vị thứ 10 trong ít nhất 4 ngày liên tiếp ^[2]. Tình trạng nhiệt độ thấp kéo dài vừa phải gây ảnh hưởng đến tỷ lệ đợt cấp COPD còn nặng nề hơn so với những ngày giá rét cực đoan chỉ thoáng qua ngắn ngày ^[2].

Ô nhiễm mùa lạnh và những yếu tố cộng hưởng nguy hiểm

Bên cạnh mức nhiệt thấp, không khí mùa đông còn chứa đựng nhiều tác nhân nguy hại khác cùng hợp lực tấn công phổi người bệnh. Tại vùng khí hậu ôn đới, thời tiết lạnh ẩm tạo môi trường lý tưởng cho virus đường hô hấp lưu hành rộng rãi ^[1]. Áp suất khí quyển cao, số giờ nắng nhiều kết hợp với độ ẩm thấp cũng được ghi nhận có liên quan đến việc gia tăng đợt cấp COPD ^[3].

Vấn đề chất lượng không khí trong những ngày rét cũng là gánh nặng lớn. Một nghiên cứu năm 2023 từ đoàn hệ CanCOLD tại Canada trên 449 người mắc COPD nhẹ đến trung bình cho thấy, trong mùa lạnh (từ tháng 11 đến tháng 4), nồng độ bụi mịn PM2.5 tăng có mối liên hệ chặt chẽ với các đợt cấp biểu hiện triệu chứng sau 1 ngày tiếp xúc (Lag-1, OR 1,11) ^[5]. Một nghiên cứu năm 2018 trên 277 bệnh nhân COPD cao tuổi (tuổi trung bình 75,3 tuổi) cũng khẳng định, vào mùa giảm nhiệt độ, sự gia tăng nồng độ bụi PM10 là yếu tố nguy cơ đáng kể làm bùng phát đợt cấp ^[6]. Đợt cấp COPD thường dễ xảy ra vào những ngày nền nhiệt sụt giảm rõ rệt kết hợp không khí ô nhiễm chứa nhiều hạt bụi ^[6].

Giá trị và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu dịch tễ học dân số đã chứng minh rất rõ nhiệt độ trung bình giảm sâu là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với đợt cấp và tỷ lệ tử vong ở người bệnh COPD [1, 3]. Dù vậy, các bằng chứng này chủ yếu dựa trên các trích xuất số liệu hồi cứu và mô hình quan sát môi trường vĩ mô tại các vùng địa lý cụ thể như châu Âu, Bắc Mỹ hay vùng ôn đới châu Á [1, 3, 5, 6, 7].

Những phân tích thống kê trên diện rộng thường chưa thể đo lường chi tiết nhiệt độ thực tế bên trong nhà của từng cá nhân hay ghi nhận thói quen mặc ấm của từng người [3, 4]. Ngoài ra, đợt cấp COPD có cơ chế rất phức tạp bắt nguồn từ sự phối hợp của nhiều yếu tố: từ sự nhân lên của virus, nồng độ các loại hạt ô nhiễm trong khí quyển cho đến phản ứng viêm tại chỗ của từng cá thể [2, 4, 7]. Do đó, con số thống kê không đồng nghĩa rằng mọi trường hợp nhiễm lạnh đều diễn tiến thành suy hô hấp, nhưng cảnh báo người bệnh tuyệt đối không được chủ quan.

Những hiểu lầm tai hại trong mùa đông

Nhiều người bệnh và người nhà thường nghĩ rằng chỉ cần tiêm phòng vắc xin đầy đủ thì có thể yên tâm ra ngoài trời rét. Nghiên cứu thực tế năm 2013 chỉ ra rằng việc tiêm vắc xin cúm và vắc xin phế cầu khuẩn không làm thay đổi xu hướng gia tăng đợt cấp khi nhiệt độ trung bình giảm sâu từ 5 độ C ^[3]. Vắc xin là lá chắn thiết yếu để ngăn ngừa nhiễm khuẩn đường thở, nhưng hoàn toàn không thể bảo vệ phế quản khỏi tác động co thắt cơ học do luồng khí lạnh trực tiếp gây ra ^[3].

Một quan niệm sai lầm khác là đợt rét qua đi thì mối nguy hiểm cũng chấm dứt. Bằng chứng khoa học chứng minh tác động trì hoãn của đợt rét kéo dài ít nhất 2 tuần, thậm chí nguy cơ tử vong do hô hấp vì nhiễm lạnh có thể kéo dài tới 23 ngày sau đó [1, 5]. Thêm vào đó, việc ngừng thuốc xịt duy trì vì thấy phổi tạm thời ổn định là sai lầm nguy hại, bởi nhóm bệnh nhân không dùng thuốc dạng hít đều đặn dễ bị đợt cấp tấn công hơn hẳn khi trời trở lạnh ^[3].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt cẩn trọng?

Không phải tất cả người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đều chịu ảnh hưởng như nhau trước sự thay đổi của thời tiết. Nghiên cứu năm 2018 tại Berlin (Đức) trên 990 bệnh nhân cho thấy những người phải nhập viện vì đợt cấp COPD vào mùa đông có độ tuổi cao hơn đáng kể so với nhóm nhập viện vào mùa hè ^[7]. Bên cạnh đó, bệnh nhân nhập viện mùa đông cũng có thể trạng gầy gò hơn rõ rệt so với nhóm nhập viện vào mùa xuân ^[7].

Người cao tuổi mắc COPD, người có thể trạng suy kiệt, người có bệnh nền mạn tính đi kèm và những người chưa tuân thủ phác đồ thuốc hít kiểm soát là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất khi nhiệt độ sụt giảm [1, 3, 8]. Nhóm này cần được theo dõi sát sao ngay từ những ngày đầu tiên nhiệt độ chuyển mùa.

Hướng dẫn bảo vệ đường thở trong ngày rét buốt

Để giảm thiểu tối đa nguy cơ nhập viện khi nhiệt độ ngoài trời giảm mạnh, người bệnh COPD cần áp dụng các biện pháp bảo hộ hàng ngày:

• Tránh tiếp xúc trực tiếp với gió lạnh: Không ra ngoài trời vào sáng sớm tinh mơ hoặc đêm muộn khi sương muối và nhiệt độ xuống thấp nhất. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, luôn đeo khẩu trang dày hoặc dùng khăn quàng ấm che kín mũi, miệng để sưởi ấm luồng khí trước khi hít vào phổi.
• Duy trì nhiệt độ trong nhà ổn định: Đóng kín các cửa hướng gió lùa nhưng vẫn đảm bảo sự thông thoáng hợp lý, tránh để không khí trong phòng ngủ bị lạnh buốt hay ẩm ướt kéo dài ^[1].
• Hạn chế tiếp xúc nguồn ô nhiễm: Tránh xa khói thuốc lá, khói bếp than và hạn chế ra đường vào những ngày không khí mờ mịt bụi mịn PM2.5 hoặc PM10 [6, 7].
• Tuyệt đối tuân thủ chỉ định dùng thuốc: Sử dụng đều đặn các loại thuốc xịt, thuốc hít kiểm soát bệnh theo đúng hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa hô hấp ^[3]. Khi có tiền sử bệnh tim mạch hoặc các bệnh mạn tính khác, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có kế hoạch dùng thuốc tối ưu [3, 8].

Chủ động giữ ấm cơ thể, bảo vệ vùng mũi họng khỏi luồng khí lạnh trực tiếp và dùng thuốc duy trì đều đặn là nguyên tắc sống còn giúp người bệnh COPD kiểm soát tốt bệnh tình. Hãy lắng nghe cơ thể và liên hệ ngay với cơ sở y tế khi nhận thấy các dấu hiệu đờm đổi màu, tăng lượng đờm hoặc cơn khó thở tăng dần để được can thiệp kịp thời ^[1].