Mỗi đợt gió mùa đông bắc tràn về kèm theo không khí rét buốt luôn là nỗi ám ảnh đối với những người có cơ địa hô hấp nhạy cảm. Nhiều người bệnh thường băn khoăn vì sao cứ hít phải luồng gió rét là cổ họng lại thắt nghẽn, ho khan dữ dội và xuất hiện những tiếng thở rít quen thuộc. Để chủ động bảo vệ lá phổi trong những đợt rét đậm, người mắc bệnh hen cần nắm vững các biện pháp che chắn đường thở, kiểm soát môi trường sống và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị dự phòng.
Câu trả lời cho thắc mắc này nằm ở việc người bệnh phải thiết lập một "hàng rào bảo vệ" toàn diện kết hợp giữa giải pháp cơ học và điều trị bằng thuốc. Việc chuẩn bị không chỉ đơn thuần là quàng một chiếc khăn ấm khi bước chân ra đường, mà còn đòi hỏi sự hiểu biết thấu đáo về nguyên nhân kích ứng, cách sử dụng các loại thuốc giãn phế quản hay xịt dự phòng đúng thời điểm, cũng như điều chỉnh thói quen sinh hoạt và tập luyện nhằm ngăn ngừa những cơn co thắt phế quản cấp tính nguy hiểm.
Cơ chế khiến đường thở tổn thương và co thắt khi trời lạnh
Khi chúng ta hít thở luồng không khí khô và lạnh vào phổi, bề mặt niêm mạc đường dẫn khí sẽ bị giảm nhiệt độ nhanh chóng. Việc hít thở không khí khô lạnh gây ra tình trạng co thắt phế quản ở người bệnh hen do niêm mạc đường thở bị tổn thương, kéo theo sự giải phóng ồ ạt của các chất trung gian gây co thắt phế quản như leukotriene và histamine [1]. Tình trạng viêm đường thở cũng bắt nguồn từ những đợt tăng thông khí lặp đi lặp lại khi hít phải không khí khô và lạnh [2]. Phản ứng viêm và tổn thương này khiến lớp lót phế quản vốn đã nhạy cảm lại càng trở nên phù nề và thu hẹp khẩu kính luồng khí.
Bên cạnh tổn thương mô học, luồng nhiệt độ thấp còn kích hoạt các phản xạ thần kinh thực vật chạy dọc đường hô hấp. Tình trạng co thắt phế quản do không khí lạnh được trung gian qua các dây thần kinh phế vị [3]. Sự kích thích này giải phóng chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine nội sinh, làm các dải cơ trơn bao quanh ống phế quản co rút đột ngột. Sự tham gia của phản xạ phó giao cảm và sự hoạt hóa của các dây thần kinh cảm giác nhạy cảm với nhiệt độ phân bố ở đường thở đóng vai trò trọng yếu trong việc khởi phát cơn co thắt [1]. Ngoài ra, các thụ thể nhiệt học như thụ thể vanilloid loại 1 (TRPV1) phân bố phong phú ở các dây thần kinh cảm giác niêm mạc đường hô hấp và có sự biểu hiện quá mức ở những người mắc bệnh viêm đường thở mạn tính [1]. Khi gặp kích thích nhiệt độ bất lợi, các thụ thể này sẽ gửi tín hiệu kích hoạt phản xạ co thắt đường thở, khiến người bệnh rơi vào tình trạng khó thở cấp tính [1].
Bằng chứng khoa học về phản xạ phế quản trước luồng khí lạnh
Các công trình nghiên cứu dược lý đã làm sáng tỏ phản xạ co thắt phế quản trước tác nhân lạnh thông qua việc đánh giá đáp ứng của cơ thể với các hoạt chất ức chế thụ thể muscarinic. Trong cơn hen cấp tính, liều lượng của thuốc đối kháng muscarinic được sử dụng là vô cùng quan trọng do tính chất cạnh tranh của nhóm thuốc này [3]. Khi nồng độ acetylcholine gia tăng, những liều đối kháng chỉ có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm trương lực đường thở thông thường sẽ không đủ khả năng ức chế cơn hen [3]. Cụ thể, các nhà khoa học ghi nhận ở bệnh nhân hen suyễn, atropine hít liều thấp có thể ức chế trương lực phó giao cảm nền nhưng lại cần liều cao hơn rất nhiều để ức chế co thắt phế quản do khí lạnh qua trung gian dây phế vị [3].
Một thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng hiện tượng co thắt phế quản do không khí lạnh có thể bị triệt tiêu hoàn toàn ở 5 trên 7 bệnh nhân và giảm bớt ở 2 bệnh nhân còn lại khi sử dụng atropine liều cao [3]. Ở hai bệnh nhân còn lại này, atropine cũng triệt tiêu được hiện tượng co thắt phế quản nếu mức độ co thắt do khí lạnh được giảm bớt bằng cách rút ngắn thời gian tiếp xúc [3]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc phong bế hiệu quả có thể đạt được bằng cách tăng nồng độ thuốc đối kháng muscarinic hoặc giảm mức độ kích thích từ tác nhân khởi phát [3]. Tương tự, khi dùng ipratropium dạng khí dung cho bệnh nhân nhập viện vì hen cấp tính, cần dùng liều tới 500 mcg để đạt được độ giãn phế quản tối đa nhằm ngăn chặn acetylcholine nội sinh từ dây phế vị, gấp 10 lần so với liều 40-80 mcg từ bình xịt định liều vốn chỉ đủ chặn trương lực thông thường [3].
Tổn thương đường thở do điều kiện khắc nghiệt cũng được chứng minh rõ nét ở các vận động viên thể thao sức bền đỉnh cao. Nhóm vận động viên này có tỷ lệ gia tăng co thắt phế quản do vận động và viêm đường thở, đặc biệt nguy cơ cao ở những người tập luyện trong điều kiện thời tiết lạnh, sân băng, hồ bơi và môi trường ô nhiễm không khí [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải duy trì chất lượng không khí ở mức cao để bảo vệ đường thở [2].
Nhận diện các yếu tố kích phát cơn hen trong mùa đông
Thời tiết chuyển rét đậm thường đi kèm với nhiều biến đổi môi trường bất lợi, tạo nên chuỗi yếu tố kích thích liên hoàn tác động lên hệ hô hấp. Quá trình quản lý hen dài hạn bao gồm việc xác định và tránh các yếu tố kích phát bệnh [4]. Các yếu tố khởi phát thông thường bao gồm nhiễm trùng đường hô hấp trên do virus, tiếp xúc với khói thuốc, bụi bẩn, thức ăn lạnh và không khí lạnh [4]. Việc chủ động phòng tránh các yếu tố kích phát thông thường này đã được chứng minh giúp kiểm soát bệnh hen suyễn tốt hơn [4].
Vào mùa lạnh, người bệnh cũng rất dễ gặp phải tình trạng hen về đêm do nhiệt độ môi trường hạ thấp nhất trong ngày. Sự suy giảm chức năng hô hấp và gia tăng triệu chứng hen trong lúc ngủ hay sau khi vận động là một thành phần quan trọng làm tăng gánh nặng bệnh tật [5]. Để làm giảm các đợt hen ban đêm, các biện pháp can thiệp cần tập trung vào việc loại bỏ tiếp xúc với dị nguyên và kiểm soát các yếu tố phối hợp như viêm mũi, viêm xoang, trào ngược dạ dày thực quản hay hội chứng ngưng thở khi ngủ [5].
Phác đồ dùng thuốc dự phòng và kiểm soát theo mức độ bệnh
Điều trị bằng thuốc là trụ cột chính trong kiểm soát hen suyễn mạn tính [4]. Các loại thuốc thường dùng để kiểm soát hen tốt hơn gồm thuốc giãn phế quản tác dụng ngắn và dài, chất làm ổn định dưỡng bào, steroid dạng hít, theophylline và các hoạt chất duy trì khác [4]. Liệu pháp điều trị hen bao gồm cả thuốc cắt cơn tác dụng nhanh như chất chủ vận beta tác dụng ngắn và thuốc kiểm soát dài hạn như corticosteroid dạng hít, chất chủ vận beta tác dụng dài, kháng thụ thể leukotriene, cromolyn cùng theophylline [6].
Các hướng dẫn hiện hành khuyến cáo phân giai đoạn bệnh nhân hen dựa trên mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và bắt đầu trị liệu theo từng giai đoạn [6]. Với hen gián đoạn mức độ nhẹ, thuốc được chỉ định là chất chủ vận beta tác dụng ngắn dùng khi cần [4]. Với hen dai dẳng mức độ nhẹ, người bệnh cần dùng thuốc giãn phế quản khi có triệu chứng kết hợp điều trị duy trì hàng ngày bằng steroid dạng hít liều thấp, cromolyn, theophylline đường uống hoặc ketotifen [4]. Với hen dai dẳng mức độ trung bình, bệnh nhân nên được điều trị bằng steroid dạng hít kết hợp chất chủ vận beta tác dụng dài để kiểm soát triệu chứng [4].
Đối với hen dai dẳng mức độ nặng, phác đồ khuyến cáo gồm steroid dạng hít, chất chủ vận beta tác dụng dài kết hợp hoặc không kết hợp với theophylline [4]. Nếu các triệu chứng vẫn không được kiểm soát tốt, một liều nhỏ prednisolone đường uống, ưu tiên dùng cách ngày, có thể cần thiết cho một số ít bệnh nhân [4]. Bên cạnh đó, các thuốc mới hơn như chất đối kháng leukotriene có vị trí nhất định trong việc kiểm soát co thắt phế quản do gắng sức cũng như hen dai dẳng mức độ nhẹ và trung bình [4]. Để giảm hen về đêm, người bệnh cần tối ưu hóa liều lượng thuốc dùng ban ngày và sử dụng thuốc đúng thời điểm như chất chủ vận beta 2 dạng hít tác dụng kéo dài, theophylline phóng thích kéo dài một lần mỗi ngày hoặc corticosteroid đường uống [5]. Bệnh nhân hen cần được tái khám định kỳ mỗi 8 đến 12 tuần để bác sĩ kiểm tra việc tuân thủ dùng thuốc và kỹ thuật xịt hít thực tế [4].
Vận động thể lực mùa lạnh: Lợi ích và ranh giới an toàn
Nhiều người bệnh hen thường có tâm lý e ngại vận động khi trời chuyển rét vì sợ xuất hiện cơn co thắt phế quản cấp tính. Tuy nhiên, các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng tập luyện thể lực vẫn mang lại nhiều giá trị to lớn cho sức khỏe nếu được kiểm soát tốt. Khuyến nghị tập luyện chuẩn từ 20 đến 30 phút ở mức 60% đến 85% nhịp tim tối đa với tần suất 4 hoặc 5 lần một tuần nên là một phần trong quản lý bệnh hen [7]. Tập luyện không chỉ nâng cao sức khỏe chung mà việc cải thiện thể lực còn có khả năng làm giảm tính phản ứng của đường thở và giảm việc sử dụng thuốc [7]. Co thắt phế quản sau vận động có thể giảm nhờ rèn luyện thể lực, khởi động kỹ lưỡng, đeo khẩu trang trong thời tiết lạnh, hoãn tập ít nhất 2 giờ sau bữa ăn và dùng trước thuốc chủ vận beta dạng hít [5].
Mặc dù vậy, khả năng tập luyện đòi hỏi bệnh nhân phải kiểm soát tốt bệnh hen tổng thể, bao gồm sử dụng corticosteroid dạng hít và tránh các yếu tố kích phát [7]. Người bệnh phải được hướng dẫn cách phòng ngừa co thắt phế quản do gắng sức bằng thuốc hít và áp dụng các chiến lược như tránh tập luyện trong thời tiết lạnh [7]. Khởi động kỹ trước khi tập để tận dụng giai đoạn trơ sau co thắt phế quản là một kỹ thuật phòng ngừa phi dược lý quan trọng [8].
Đối với các biện pháp dùng thuốc trước khi vận động, các chất chủ vận beta 2 được coi là hiệu quả nhất hiện nay đối với co thắt phế quản do gắng sức, nhưng khuyến cáo nên dùng ngắt quãng để tránh tình trạng nhờn thuốc hoặc giảm hiệu quả khi dùng thường xuyên mỗi ngày [8]. Bệnh nhân mắc co thắt phế quản do gắng sức đơn độc có thể cần điều trị dự phòng bằng chất chủ vận beta tác dụng ngắn dạng hít trước khi tập luyện [6]. Có thể bổ sung cromolyn natri dạng hít, nedocromil natri hoặc ipratropium bromide nếu cần thiết [5]. Thuốc ức chế leukotriene và chất làm ổn định dưỡng bào cũng hữu ích nhưng kém hiệu quả hơn chất chủ vận beta 2 [8]. Hiện tượng dung nạp chất chủ vận beta 2 không được ngăn ngừa bằng việc dùng kèm corticosteroid dạng hít [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc đường thở mùa đông
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng khi trời rét đậm, người bệnh hen chỉ cần hạn chế ra ngoài mà không cần duy trì thuốc xịt định kỳ nếu chưa thấy khó thở. Đây là quan niệm nguy hiểm vì tình trạng viêm niêm mạc phế quản diễn ra âm thầm, khiến đường thở nhạy cảm hơn trước các kích thích vật lý [1]. Việc tự ý dừng thuốc kiểm soát hàng ngày sẽ làm mất đi lớp màng bảo vệ, khiến phế quản dễ co thắt dữ dội ngay khi tiếp xúc với một luồng gió lạnh đột ngột [4].
Hiểu lầm thứ hai là lạm dụng thuốc xịt cắt cơn tác dụng nhanh mỗi ngày trước khi ra ngoài trời lạnh mà không chú ý đến hiện tượng nhờn thuốc. Việc sử dụng thường xuyên hàng ngày chất chủ vận beta 2 có thể dẫn đến hiện tượng dung nạp hoặc suy giảm hiệu lực của thuốc [8]. Thuốc cắt cơn chỉ phát huy tối đa tác dụng khi dùng ngắt quãng đúng tình huống cấp tính hoặc dự phòng trước các đợt vận động đột xuất [8].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ có không khí lạnh ngoài trời mới gây hại, còn việc sưởi ấm trong phòng kín luôn an toàn tuyệt đối. Thực tế, chất lượng không khí trong nhà bị ô nhiễm, tích tụ bụi bặm hoặc khói sưởi cũng là những yếu tố kích phát phổ biến làm bùng phát cơn hen suyễn [4]. Hơn nữa, việc hít thở luồng khí ấm ẩm quá mức trong thời gian ngắn cũng từng được ghi nhận gây co thắt phế quản tức thì và ho dữ dội ở bệnh nhân hen nhẹ, liên quan đến phản xạ phó giao cảm [1]. Do đó, việc duy trì môi trường sống sạch sẽ, ấm áp nhưng thông thoáng là điều cốt lõi.
Nhóm đối tượng nhạy cảm cần đặc biệt thận trọng
Trẻ em là đối tượng đầu tiên cần được bảo vệ đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa sang rét đậm. Trẻ em có thể chịu nguy cơ tổn thương phổi cao trong các điều kiện bất lợi do tính chất non nớt và đang phát triển của lá phổi [2]. Ở trẻ em mắc hen theo mùa, phác đồ điều trị duy trì theo mức độ nghiêm trọng đã được đánh giá cần phải được bắt đầu trước thời điểm giao mùa 2 tuần [4]. Phụ huynh cần sát sao theo dõi các biểu hiện thở khò khè, ho đêm ở trẻ để điều chỉnh thuốc kịp thời dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa [4].
Nhóm đối tượng thứ hai là những người cao tuổi có bệnh lý nền mạn tính đi kèm. Bệnh nhân có tiền sử mắc các bệnh lý như viêm mũi xoang, trào ngược dạ dày thực quản hay ngưng thở khi ngủ thường có nguy cơ cao bùng phát cơn hen nghiêm trọng hơn vào ban đêm khi trời lạnh [5]. Nhóm bệnh nhân này cần được kiểm soát song song cả bệnh hen lẫn các bệnh lý phối hợp để bảo vệ đường hô hấp một cách toàn diện [5].
Nhóm đối tượng thứ ba là những người thường xuyên phải lao động hoặc tập luyện cường độ cao ngoài trời trong mùa đông. Tình trạng thở gấp liên tục không khí lạnh làm tăng thông khí, dễ dẫn đến tổn thương biểu mô và co thắt đường thở [2]. Những người này cần có kế hoạch che chắn mũi miệng cẩn thận và điều chỉnh cường độ làm việc phù hợp với nhiệt độ môi trường [5].
Hướng dẫn bảo vệ đường thở chủ động trong đời sống
Để chuẩn bị tốt nhất trước những đợt rét đậm, người bệnh hen cần thực hiện nghiêm túc các biện pháp bảo vệ đường thở sau:
Đầu tiên là che chắn cơ học cho hệ hô hấp mỗi khi phải ra ngoài trời lạnh. Đeo khẩu trang khi ra ngoài trong thời tiết lạnh là biện pháp hiệu quả giúp làm giảm nguy cơ co thắt phế quản [5]. Khẩu trang hoặc khăn quàng cổ dày trùm kín mũi miệng giúp làm ấm và ẩm luồng khí hít vào trước khi luồng khí chạm tới niêm mạc đường thở sâu [1]. Người bệnh nên tạo thói quen hít vào bằng mũi thay vì thở bằng miệng để tận dụng hệ thống sưởi ấm tự nhiên của khoang mũi.
Thứ hai là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị dự phòng hàng ngày theo đơn của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý giảm liều hay bỏ thuốc duy trì như steroid dạng hít hoặc thuốc kháng leukotriene dù cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh trong những ngày đầu đợt lạnh [3, 8]. Khi đến lịch hẹn, cần tái khám định kỳ mỗi 8 đến 12 tuần để bác sĩ trực tiếp quan sát kỹ thuật xịt hít thực tế và kiểm tra độ tuân thủ điều trị [4]. Căn cứ vào kết quả đánh giá, bác sĩ sẽ quyết định giữ nguyên, tăng bậc hoặc hạ bậc thuốc cho phù hợp với diễn tiến thời tiết [4].
Thứ ba là chủ động bổ sung dinh dưỡng hợp lý để củng cố sức khỏe niêm mạc. Các biện pháp can thiệp qua chế độ ăn uống như bổ sung dầu cá, vitamin D và axit ascorbic (vitamin C) đã cho thấy những kết quả đầy hứa hẹn trong việc hỗ trợ quản lý co thắt phế quản do gắng sức [8]. Đồng thời, người bệnh cần kiêng ăn uống đồ quá lạnh vì thức ăn và đồ uống lạnh cũng là yếu tố kích phát cơn hen đã được ghi nhận [4].
Cuối cùng, nếu muốn duy trì thói quen tập luyện thể dục, người bệnh nên chuyển các bài tập vào khung giờ ấm hơn trong ngày hoặc tập trong không gian kín gió. Trước khi tập, bắt buộc phải dành thời gian khởi động kỹ càng để tận dụng giai đoạn trơ bảo vệ đường thở [8]. Nếu có chỉ định của bác sĩ, hãy xịt thuốc chủ vận beta tác dụng ngắn trước khi bắt đầu bài tập nhằm dự phòng sớm cơn co thắt phế quản [4, 8].
Thời tiết rét đậm là thử thách lớn đối với người bệnh hen nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu có sự chuẩn bị chu đáo. Việc chủ động che chắn mũi miệng, tuân thủ phác đồ điều trị duy trì và giữ ấm cơ thể đúng cách sẽ giúp bảo vệ tối ưu chức năng thông khí của phổi. Khi xuất hiện các dấu hiệu khó thở tăng dần hoặc cơn co thắt không đáp ứng với thuốc cắt cơn thông thường, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được xử trí kịp thời.
